Vishnu Purana · Chapter 1.6

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe pañcamo 'dhyāyaḥ (5)
śrīmaitreya uvāca
arvākstrotāstu kathito bhavatā yastu mānuṣaḥ /
brahmanvistarato brūhi brahma tamasṛjadyathā

yathā ca varṇānasṛjadyadguṇāṃ ś ca prajāpatiḥ /
yacca teṣāṃ smṛtaṃ karma viprādīnāṃ taducyatām

śrīparāśara uvāca
satyābhidhyāyinaḥ pūrvaṃ sisṛkṣerbrahmaṇo jagat /
ajāyanta dvijaśreṣṭha sattvodriktā mukhātprajāḥ

vakṣamo rajasodriktās tathā vai brahmaṇo 'bhavan /
rajasā tamasā caiva samudriktāstathorutaḥ

padbhyāmanyāḥ prajā brahmā sasarja dvijasattama /
tamaḥpradhānāstāḥ sarvaścāturvarṇyamidaṃ tataḥ

brahmaṇāḥ kṣatriyā veśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama /
pādoruvakṣasthalato mukhataś ca samudgatāḥ

yajñaniṣpattaye sarvametadbrahyā cakāra vai /
cāturvarṇyaṃ mahābhāga yajñasādhanamuttamam

yajñair āpyāyitā devā vṛṣṭyutsargeṇa vai prajāḥ /
āpyāyayante dharmajña yajñāḥ kalyāṇahetavaḥ

niṣpādyante narais tais tu svadharmābhirataiḥ sadā /
viśuddhācaraṇaipetaiḥ sadbhiḥ sanmārgagāmibhiḥ

svargāpavargau mānuṣyātprāpnuvanti narā mune /
yaccābhir ucitaṃ sthānaṃ tadyānti manujā dvija

prajāstā brahmaṇā sṛṣṭāścāturvarṇyavyavasthi tāḥ /
samyakchraddhāḥ samācārapravaṇā munisattama

yathecchāvāsaniratāḥ sarvabādhāvivarjitāḥ /
śuddhāntaḥ karaṇāḥ śuddhāḥ karmānuṣṭhā nanirmalāḥ

śuddhe ca tāsāṃ manasi śuddhentaḥsaṃsthite harau /
suddhajñānaṃ prapaśyanti bilvākhyaṃ yena tatpadam

tataḥ kālātma ko yo 'sau sa cāṃśaḥ kathito hareḥ /
sa pātayatyaghaṃ ghoram alpam alpālpasāravat

adharmabījamudbhutaṃ tamolobhasamudbhavam /
prajāsu tāsu maitreya rāgādikamasādhakam

tataḥ sā sahajā siddhastāsāṃ nātīva jāyate /
rasollāsādayaścānyāḥ siddhayoṣṭau bhavanti yāḥ

tāsu kṣīṇāsvaśeṣāsu vardhamāne ca pātake /
dvandvābhibhavaduḥkhārtāstā bhavanti tataḥ prajāḥ

tato durgāṇi tāścakrurdhānvaṃ pārvatamaudakam /
kṛtrimaṃ ca tathā durgaṃ purakharvaṭakādikam

gṛhīṇi ca yathānyāyaṃ teṣu cakuḥ purādiṣu /
śītātapādibādhānāṃ praśamāya mahāmate

pratīkāramimaṃ katvā śītādestāḥ prajāḥ punaḥ /
vārtopāyaṃ tataścakrurhastasiddhiṃ ca karmajām

vrīhayaś ca yavāścaiva godhūmāścaṇavastilāḥ /
priyaṅgavo hyudā rāś ca koradūṣāḥ satīnakāḥ

māṣā mudgā masūrāś ca niṣpāvāḥ sakulātthakāḥ /
āḍhakyaścaṇakāścaiva śaṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ

ityetā oṣadhīnāṃ tu grāmyānāṃ jātayo mune /
oṣadhyo yajñiyāścaiva grāmyāraṇyāścaturdaśa

vrīhayaḥsayavā māṣā godhūmāścāṇava stilāḥ /
priyaṅgusaptamā hyete aṣṭamāstu kulatthakāḥ

śyāmākāstvatha nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ /
tathā veṇuyavāḥ proktas tathā markaṭakā mune

grāmyāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyastu caturdaśa /
yajñaniṣpattaye yajñastathāsāṃ heturuttamaḥ

etāś ca saha yajñena prajānāṃ kāraṇaṃ param /
parāvaravidaḥ prājñāstato yajñānvitanveta

ahanyahanyanuṣṭhānaṃ yajñānāṃ munisattama /
upakārakaraṃ puṃsāṃ kriyamāṇā ghaśāntidam

yeṣāṃ tu kālasṛṣo 'sau pāpabandurmahāmune /
cetaḥsu vavṛdhe cakruste na yajñeṣu mānasam

vedavādāṃs tathā vedānyajña karmādikaṃ ca yat /
tatsarvaṃ nindayāmāsuryajñavyāsedhakāriṇaḥ

pravṛttimārgavyucchittikāriṇo vedanindakāḥ /
durātmāno durācārā babhūvuḥ kuṭilāśayāḥ

saṃsiddhāyāṃ tu vārtāyāṃ prajāḥ sṛṣṭvā prajāpatiḥ /
saryādāṃ sthāpayāmāsa yathāsthānaṃ yathāguṇam

varṇā nāmāśramāṇāṃ ca dharmadharmabhṛtāṃ vara /
lokāṃś ca sarvavarṇānāṃ samyagdharmānupālinām

prajāpatyaṃ brahmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām /
sthānamaindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrameṣvanivartatām

vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmamanuvartinām /
gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ.paricaryānuvartinām

aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāmūrdhvaretasām /
smṛtaṃ teṣāṃ tu yatsthānaṃ tadeva guruvāsinām

saptarṣiṇāṃ tu yatsthānaṃ smṛtaṃ tadvai vanaukasām /
prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ nyāsināṃ brahmasaṃjñitam

yogināmamṛtaṃ sthānaṃ svātmasaṃtoṣakāriṇām

ekāntinaḥ sadā brahmadhyāyino yoginaś ca ye /
teṣāṃ tu paramaṃ sthānaṃ yattatpaśyanti sūrayaḥ

gatvāgatvā nivartante candrasūryādayo grahāḥ /
adyāpi na nivartante dvādaśākṣaracintakāḥ

tāmistramandhatāmistraṃ mahārauravarauravau /
asipatravanaṃ ghoraṃ kālasūtramavīcikam

vinindakānāṃ vedasya yajñavyāghātakāriṇām /
sthānametatsamākhyātaṃ svadharmatyāginaś ca ye