વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.6

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુપુરાણે પ્રથમે ઽંશે પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ (5)
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ
અર્વાક્સ્ત્રોતાસ્તુ કથિતો ભવતા યસ્તુ માનુષઃ ।
બ્રહ્મન્વિસ્તરતો બ્રૂહિ બ્રહ્મ તમસૃજદ્યથા

યથા ચ વર્ણાનસૃજદ્યદ્ગુણાં શ્ ચ પ્રજાપતિઃ ।
યચ્ચ તેષાં સ્મૃતં કર્મ વિપ્રાદીનાં તદુચ્યતામ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
સત્યાભિધ્યાયિનઃ પૂર્વં સિસૃક્ષેર્બ્રહ્મણો જગત્ ।
અજાયન્ત દ્વિજશ્રેષ્ઠ સત્ત્વોદ્રિક્તા મુખાત્પ્રજાઃ

વક્ષમો રજસોદ્રિક્તાસ્ તથા વૈ બ્રહ્મણો ઽભવન્ ।
રજસા તમસા ચૈવ સમુદ્રિક્તાસ્તથોરુતઃ

પદ્ભ્યામન્યાઃ પ્રજા બ્રહ્મા સસર્જ દ્વિજસત્તમ ।
તમઃપ્રધાનાસ્તાઃ સર્વશ્ચાતુર્વર્ણ્યમિદં તતઃ

બ્રહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વેશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચ દ્વિજસત્તમ ।
પાદોરુવક્ષસ્થલતો મુખતશ્ ચ સમુદ્ગતાઃ

યજ્ઞનિષ્પત્તયે સર્વમેતદ્બ્રહ્યા ચકાર વૈ ।
ચાતુર્વર્ણ્યં મહાભાગ યજ્ઞસાધનમુત્તમમ્

યજ્ઞૈર્ આપ્યાયિતા દેવા વૃષ્ટ્યુત્સર્ગેણ વૈ પ્રજાઃ ।
આપ્યાયયન્તે ધર્મજ્ઞ યજ્ઞાઃ કલ્યાણહેતવઃ

નિષ્પાદ્યન્તે નરૈસ્ તૈસ્ તુ સ્વધર્માભિરતૈઃ સદા ।
વિશુદ્ધાચરણૈપેતૈઃ સદ્ભિઃ સન્માર્ગગામિભિઃ

સ્વર્ગાપવર્ગૌ માનુષ્યાત્પ્રાપ્નુવન્તિ નરા મુને ।
યચ્ચાભિર્ ઉચિતં સ્થાનં તદ્યાન્તિ મનુજા દ્વિજ

પ્રજાસ્તા બ્રહ્મણા સૃષ્ટાશ્ચાતુર્વર્ણ્યવ્યવસ્થિ તાઃ ।
સમ્યક્છ્રદ્ધાઃ સમાચારપ્રવણા મુનિસત્તમ

યથેચ્છાવાસનિરતાઃ સર્વબાધાવિવર્જિતાઃ ।
શુદ્ધાન્તઃ કરણાઃ શુદ્ધાઃ કર્માનુષ્ઠા નનિર્મલાઃ

શુદ્ધે ચ તાસાં મનસિ શુદ્ધેન્તઃસંસ્થિતે હરૌ ।
સુદ્ધજ્ઞાનં પ્રપશ્યન્તિ બિલ્વાખ્યં યેન તત્પદમ્

તતઃ કાલાત્મ કો યો ઽસૌ સ ચાંશઃ કથિતો હરેઃ ।
સ પાતયત્યઘં ઘોરમ્ અલ્પમ્ અલ્પાલ્પસારવત્

અધર્મબીજમુદ્ભુતં તમોલોભસમુદ્ભવમ્ ।
પ્રજાસુ તાસુ મૈત્રેય રાગાદિકમસાધકમ્

તતઃ સા સહજા સિદ્ધસ્તાસાં નાતીવ જાયતે ।
રસોલ્લાસાદયશ્ચાન્યાઃ સિદ્ધયોષ્ટૌ ભવન્તિ યાઃ

તાસુ ક્ષીણાસ્વશેષાસુ વર્ધમાને ચ પાતકે ।
દ્વન્દ્વાભિભવદુઃખાર્તાસ્તા ભવન્તિ તતઃ પ્રજાઃ

તતો દુર્ગાણિ તાશ્ચક્રુર્ધાન્વં પાર્વતમૌદકમ્ ।
કૃત્રિમં ચ તથા દુર્ગં પુરખર્વટકાદિકમ્

ગૃહીણિ ચ યથાન્યાયં તેષુ ચકુઃ પુરાદિષુ ।
શીતાતપાદિબાધાનાં પ્રશમાય મહામતે

પ્રતીકારમિમં કત્વા શીતાદેસ્તાઃ પ્રજાઃ પુનઃ ।
વાર્તોપાયં તતશ્ચક્રુર્હસ્તસિદ્ધિં ચ કર્મજામ્

વ્રીહયશ્ ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમાશ્ચણવસ્તિલાઃ ।
પ્રિયઙ્ગવો હ્યુદા રાશ્ ચ કોરદૂષાઃ સતીનકાઃ

માષા મુદ્ગા મસૂરાશ્ ચ નિષ્પાવાઃ સકુલાત્થકાઃ ।
આઢક્યશ્ચણકાશ્ચૈવ શણાઃ સપ્તદશ સ્મૃતાઃ

ઇત્યેતા ઓષધીનાં તુ ગ્રામ્યાનાં જાતયો મુને ।
ઓષધ્યો યજ્ઞિયાશ્ચૈવ ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ

વ્રીહયઃસયવા માષા ગોધૂમાશ્ચાણવ સ્તિલાઃ ।
પ્રિયઙ્ગુસપ્તમા હ્યેતે અષ્ટમાસ્તુ કુલત્થકાઃ

શ્યામાકાસ્ત્વથ નીવારા જર્તિલાઃ સગવેધુકાઃ ।
તથા વેણુયવાઃ પ્રોક્તસ્ તથા મર્કટકા મુને

ગ્રામ્યારણ્યાઃ સ્મૃતા હ્યેતા ઓષધ્યસ્તુ ચતુર્દશ ।
યજ્ઞનિષ્પત્તયે યજ્ઞસ્તથાસાં હેતુરુત્તમઃ

એતાશ્ ચ સહ યજ્ઞેન પ્રજાનાં કારણં પરમ્ ।
પરાવરવિદઃ પ્રાજ્ઞાસ્તતો યજ્ઞાન્વિતન્વેત

અહન્યહન્યનુષ્ઠાનં યજ્ઞાનાં મુનિસત્તમ ।
ઉપકારકરં પુંસાં ક્રિયમાણા ઘશાન્તિદમ્

યેષાં તુ કાલસૃષો ઽસૌ પાપબન્દુર્મહામુને ।
ચેતઃસુ વવૃધે ચક્રુસ્તે ન યજ્ઞેષુ માનસમ્

વેદવાદાંસ્ તથા વેદાન્યજ્ઞ કર્માદિકં ચ યત્ ।
તત્સર્વં નિન્દયામાસુર્યજ્ઞવ્યાસેધકારિણઃ

પ્રવૃત્તિમાર્ગવ્યુચ્છિત્તિકારિણો વેદનિન્દકાઃ ।
દુરાત્માનો દુરાચારા બભૂવુઃ કુટિલાશયાઃ

સંસિદ્ધાયાં તુ વાર્તાયાં પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા પ્રજાપતિઃ ।
સર્યાદાં સ્થાપયામાસ યથાસ્થાનં યથાગુણમ્

વર્ણા નામાશ્રમાણાં ચ ધર્મધર્મભૃતાં વર ।
લોકાંશ્ ચ સર્વવર્ણાનાં સમ્યગ્ધર્માનુપાલિનામ્

પ્રજાપત્યં બ્રહ્મણાનાં સ્મૃતં સ્થાનં ક્રિયાવતામ્ ।
સ્થાનમૈન્દ્રં ક્ષત્રિયાણાં સંગ્રમેષ્વનિવર્તતામ્

વૈશ્યાનાં મારુતં સ્થાનં સ્વધર્મમનુવર્તિનામ્ ।
ગાન્ધર્વં શૂદ્રજાતીનાં.પરિચર્યાનુવર્તિનામ્

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનીનામૂર્ધ્વરેતસામ્ ।
સ્મૃતં તેષાં તુ યત્સ્થાનં તદેવ ગુરુવાસિનામ્

સપ્તર્ષિણાં તુ યત્સ્થાનં સ્મૃતં તદ્વૈ વનૌકસામ્ ।
પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં ન્યાસિનાં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્

યોગિનામમૃતં સ્થાનં સ્વાત્મસંતોષકારિણામ્

એકાન્તિનઃ સદા બ્રહ્મધ્યાયિનો યોગિનશ્ ચ યે ।
તેષાં તુ પરમં સ્થાનં યત્તત્પશ્યન્તિ સૂરયઃ

ગત્વાગત્વા નિવર્તન્તે ચન્દ્રસૂર્યાદયો ગ્રહાઃ ।
અદ્યાપિ ન નિવર્તન્તે દ્વાદશાક્ષરચિન્તકાઃ

તામિસ્ત્રમન્ધતામિસ્ત્રં મહારૌરવરૌરવૌ ।
અસિપત્રવનં ઘોરં કાલસૂત્રમવીચિકમ્

વિનિન્દકાનાં વેદસ્ય યજ્ઞવ્યાઘાતકારિણામ્ ।
સ્થાનમેતત્સમાખ્યાતં સ્વધર્મત્યાગિનશ્ ચ યે