Vishnu Purana · Chapter 1.5

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe pṛthivyuddhāraścaturtho 'dhyāyaḥ (4)
śrīmaitreya uvāca
yathā sasarja devo 'sau devarṣipitṛdāna vān /
manuṣyatiryagvṛkṣādīnbhūvyomasalilaukasaḥ

yadguṇaṃ yatsvabhāvaṃ ca yadrūpaṃ ca jagaddvija /
sargādau sṛṣṭavānbrahmā tanmamācakṣva kṛtstraśaḥ

śrīparāśara uvāca
maitreya kathayāmyetacchṛṣuṣva susamāhitaḥ /
yathā sasarja devosau devādīnakhilānvibhuḥ

sṛṣṭiṃ cintaya tastasya kalpādiṣu yathā purā /
abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtastamomayaḥ

tamomoho mahāmohastāmistro hyandhasaṃjñitaḥ /
avidya pañcaparvaiṣā prāgurbhūtā mahātmanaḥ

pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato pratibodhavān /
bahiranto 'prakāśaś ca saṃvṛtātmā nagātmakaḥ

mukhyā nagā yataḥ proktā mukhyasargastatastvayam

taṃ dṛṣvāsādhakaṃ sargamamanyadaparaṃ punaḥ

tasyābhidhyāyataḥ sargastiryakstrotobhyavartata /
yasmāttiryakpravṛttisya tiryakstrotāstataḥ smṛtaḥ

paśvādayaste vikhyātā stamaḥprāyā hyavedinaḥ /
utpathagrāhiṇaścaiva te 'jñāne jñānamāninaḥ

ahaṅkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśadvadhātmakāḥ /
ataḥ prakāśāste sarve āvṛtāś ca parasparam

tamapyasādhakaṃ matvā dhyāyatonyastato 'bhavat /
ūrdhvastretāstṛtīyastu sāttvikordhvamavartata

te sukhaprītibahulā bahirantaś ca nāvṛtāḥ /
prakāśā bahirantaś ca ūrdhvastrotodbhavāḥ smṛtāḥ

tuṣṭātmānastṛtīyastu devasargastu sa smṛtaḥ /
tasminsargebhavatprītirniṣpanne brahmaṇasta dā

tatonyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargamuttamam /
asādhakāṃstu tāñjñātvāḥ mukhyasargādisambhavān

tathābhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastataḥ /
prādurbabhūva cāvyaktādarvāstretāstu sādhakaḥ

yasmādarvāgvyavartanta tatorvākstrotasastu te /
te ca prakāśabahulāstamodriktā rajodhikāḥ

tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaś ca kāriṇaḥ /
prakāśā bahirantaś ca manuṣyāḥ sādhakāstu te

ityete kathitāḥ sargāḥ ṣaḍatra munisattama /
prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ

tanmātrāṇāṃ dvitīyaś ca bhūtasargo hi sa smṛtaḥ /
vaikārikastṛtīyastu sarga endriyakaḥ sma-taḥ

ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ /
mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ

tiryakstrotāstu yaḥ proktas tairyagyonyaḥ sa ucyate /
tadūrdhvastrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu saṃsmṛtaḥ

tator'vākstrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ

aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaś ca saḥ /
pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ

prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ /
ityete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ

prākṛtā vaikṛtāścaiva jagato mūlahetavaḥ /
sṛjato jagadīśasya kimanyañchrotumicchasi

śrīmaitreya uvāca
saṃkṣepātkathitaḥ sarge devādīnāṃ mune tvayā /
vistarācchrotumicchami tvatto munivarottama

śrīparāśara uvāca
karmabhir bhāvitāḥ pūrvaiḥ kuśalāḥ kuśalais tu tāḥ /
khyātyā tayā hyanirmuktāḥ saṃhāre hyupasaṃhṛtāḥ

sthāvarāntāḥ surādyāstu prajā brahmaścaturvidhāḥ /
brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasāstu tāḥ

tato devāsurapitṝnmanuṣyāṃś ca catuṣṭayam /
sisṛkṣurambhāṃsyetāni svamātmānamayūyujat

yuktātmanastamomātrā hy udriktābhūtprajāpateḥ /
sisṛkṣorjaghanātpūrvamasurā jajñire tataḥ

utsasarja tatastāṃ tu tamomātrātmikāṃ tanum /
sā tu vyaktā tanustena maitreyābhūdvibhāvarī

sisṛkṣuranyadehasthaḥ prītimāpa tataḥ surāḥ /
sattvodriktāḥ samudbhutā mukhato brahmaṇo dvijaḥ

tyaktā sāpi tanustena sattvaprāyamabhūddinam /
tato hi balino rātrāvasurā devatā divā

sattvamātrātmikāmeva tatonyāṃ jagṛhe tanum /
pitṛvanmanyamānasya pitarastasya jajñire

utsasarja tatastāṃ tu pitṝnsṛṣṭvāpi sa prabhuḥ /
sā cotsṛṣṭābhavatsaṃdhyā dina naktāntarasthitā

rajomātrātmikāmanyāṃ jagṛhe sa tanuṃ tataḥ /
rajomātrotkaṭā jātā manuṣyā dvijasattama

tāmapyāśu sa tatyāja tanuṃ sadyaḥ prajāpatiḥ /
jyotstrā samabhavatsāpi prāksandhyā yābhidhīyate

jyotstrāgame tu balino manuṣyāḥ pitaras tathā /
maitreya saṃdhyāsamaye tasmādete bhavanti vai

jyotsnā rātryahani saṃdhyā catvāryatāni vai prabhoḥ /
brahmaṇastu śarīrāṇi triguṇopāśrayāṇi tu

rajomātrātmikāmeva tatonyāṃ jagṛhe tanum /
tataḥ kṣudbrahmaṇo jātā jajñe kāmastayā tataḥ

kṣutkṣāmānandhakāretha sosṛjadbhagavāṃstataḥ /
vurūpāḥ śmaśrulā jātāstebhyadhāvaṃ stataḥ prabhum

maivaṃ bho rakṣyatāmeṣa yair uktaṃ rākṣasāstu te /
ūcuḥ khādāma ityanye ye te yakṣāstu jakṣaṇāt

apriyeṇa tu tāndṛṣṭvā keśāḥ śīryantavedhasaḥ /
hīnāś ca śiraso bhūyaḥ samārohanta tacchiraḥ

sarpaṇātte 'bhavan sarpā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ /
tataḥ kruddho jagatstraṣṭā krodhātmāno vinirmame /
varṇena kapiśenograbhūtāste piśitāśanāḥ

dhyāyatoṅgātsamutpannā gandharvāstasya tatkṣaṇāt /
pibanto jajñire vācaṃ gandharvāstena te dvija

etāni sṛṣṭvā bhagavānbrahma tacchakticoditaḥ /
tataḥ svacchandatonyāni vayāṃsi vayaso 'sṛjat

apayo vakṣasaścakre mukhatojāḥ sa sṛṣṛvān /
sṛśṛvānudarādgāś ca pārśvabhyāṃ ca prajāpatiḥ

padbhyāṃ cāśvānsamātaṅgānrāsabhāngavayānmṛgān /
uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nyaṅkūnanyāś ca jātayaḥ

oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyastasya jatrire /
tretāyugamukhe brahmā kalpasyādau dvijottama /
sṛṣṭvāpaścauṣadhīḥ samyagyuyojasa tadādhvare

gaurajaḥ puruṣo meṣaścāśvāśvataragardabhāḥ /
etāngrāmyānpaśūnāhurāraṇyāṃś ca nibodha me

śvāpadā dvikhurā hastī vānarāḥ pakṣipañcamāḥ /
audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhā saptamāstu sarīsṛpāḥ

gāyatraṃ ca ṛcaścaiva trivṛtsomaṃ rathantaram /
agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā /
bṛhatsāma tathokthaṃ ca dakṣiṇādasṛjanmu khāt

sāmāni jagatīchandaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā /
vairūpamatirātraṃ ca paścimādasṛjanmukhāt

ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca /
anuṣṭubhaṃ ca vairājamuttarādasṛjanmukhāt

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire /
devāsurapitṝn sṛṣṭvā manuṣyāṃś ca prajāpatiḥ

tataḥ punaḥ sasarjādau saṃkalpasya pitāmahaḥ /
yakṣān piśācāngandharvān tathaivāpsarasāṃ gaṇān

narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān /
avyayaṃ ca vyayaṃ caiva yadidaṃ sthāṇujaṅgamam

tatsasarja tadā brahma bhagavānādikṛtprabhuḥ /
teṣāṃ ye yāni karmāṇi praksṛṣṭyāṃ pratipedire /
tānyeva te prapadyante sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ

histrāhiṃstre mṛdukrūre dharmadharmāvṛtānṛte /
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate

indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ /
nānātvaṃ viniyogaṃ ca dhātaivaṃ vyasṛjatsvayam

nāma rūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtyānāṃ ca prapañcanam /
vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra saḥ

ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yathā vedaśrutāni vai /
tathā niyogayogyāni hyanyeṣāmapi so 'karot

yathartuṣvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi parya ye /
dṛsyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu

karotyevaṃvidhāṃ sṛṣṭiṃ kalpādau sa punaḥ punaḥ /
sisṛkṣāśaktiyuktosau sṛjyaśaktipracoditaḥ