વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.5

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુપુરાણે પ્રથમે ઽંશે પૃથિવ્યુદ્ધારશ્ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ (4)
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ
યથા સસર્જ દેવો ઽસૌ દેવર્ષિપિતૃદાન વાન્ ।
મનુષ્યતિર્યગ્વૃક્ષાદીન્ભૂવ્યોમસલિલૌકસઃ

યદ્ગુણં યત્સ્વભાવં ચ યદ્રૂપં ચ જગદ્દ્વિજ ।
સર્ગાદૌ સૃષ્ટવાન્બ્રહ્મા તન્મમાચક્ષ્વ કૃત્સ્ત્રશઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
મૈત્રેય કથયામ્યેતચ્છૃષુષ્વ સુસમાહિતઃ ।
યથા સસર્જ દેવોસૌ દેવાદીનખિલાન્વિભુઃ

સૃષ્ટિં ચિન્તય તસ્તસ્ય કલ્પાદિષુ યથા પુરા ।
અબુદ્ધિપૂર્વકઃ સર્ગઃ પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ

તમોમોહો મહામોહસ્તામિસ્ત્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ ।
અવિદ્ય પઞ્ચપર્વૈષા પ્રાગુર્ભૂતા મહાત્મનઃ

પઞ્ચધાવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતો પ્રતિબોધવાન્ ।
બહિરન્તો ઽપ્રકાશશ્ ચ સંવૃતાત્મા નગાત્મકઃ

મુખ્યા નગા યતઃ પ્રોક્તા મુખ્યસર્ગસ્તતસ્ત્વયમ્

તં દૃષ્વાસાધકં સર્ગમમન્યદપરં પુનઃ

તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગસ્તિર્યક્સ્ત્રોતોભ્યવર્તત ।
યસ્માત્તિર્યક્પ્રવૃત્તિસ્ય તિર્યક્સ્ત્રોતાસ્તતઃ સ્મૃતઃ

પશ્વાદયસ્તે વિખ્યાતા સ્તમઃપ્રાયા હ્યવેદિનઃ ।
ઉત્પથગ્રાહિણશ્ચૈવ તે ઽજ્ઞાને જ્ઞાનમાનિનઃ

અહઙ્કૃતા અહંમાના અષ્ટાવિંશદ્વધાત્મકાઃ ।
અતઃ પ્રકાશાસ્તે સર્વે આવૃતાશ્ ચ પરસ્પરમ્

તમપ્યસાધકં મત્વા ધ્યાયતોન્યસ્તતો ઽભવત્ ।
ઊર્ધ્વસ્ત્રેતાસ્તૃતીયસ્તુ સાત્ત્વિકોર્ધ્વમવર્તત

તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિરન્તશ્ ચ નાવૃતાઃ ।
પ્રકાશા બહિરન્તશ્ ચ ઊર્ધ્વસ્ત્રોતોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ

તુષ્ટાત્માનસ્તૃતીયસ્તુ દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।
તસ્મિન્સર્ગેભવત્પ્રીતિર્નિષ્પન્ને બ્રહ્મણસ્ત દા

તતોન્યં સ તદા દધ્યૌ સાધકં સર્ગમુત્તમમ્ ।
અસાધકાંસ્તુ તાઞ્જ્ઞાત્વાઃ મુખ્યસર્ગાદિસમ્ભવાન્

તથાભિધ્યાયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનસ્તતઃ ।
પ્રાદુર્બભૂવ ચાવ્યક્તાદર્વાસ્ત્રેતાસ્તુ સાધકઃ

યસ્માદર્વાગ્વ્યવર્તન્ત તતોર્વાક્સ્ત્રોતસસ્તુ તે ।
તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્તમોદ્રિક્તા રજોધિકાઃ

તસ્માત્તે દુઃખબહુલા ભૂયોભૂયશ્ ચ કારિણઃ ।
પ્રકાશા બહિરન્તશ્ ચ મનુષ્યાઃ સાધકાસ્તુ તે

ઇત્યેતે કથિતાઃ સર્ગાઃ ષડત્ર મુનિસત્તમ ।
પ્રથમો મહતઃ સર્ગો વિજ્ઞેયો બ્રહ્મણસ્તુ સઃ

તન્માત્રાણાં દ્વિતીયશ્ ચ ભૂતસર્ગો હિ સ સ્મૃતઃ ।
વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગ એન્દ્રિયકઃ સ્મ-તઃ

ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સમ્ભૂતો બુદ્ધિપૂર્વકઃ ।
મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ

તિર્યક્સ્ત્રોતાસ્તુ યઃ પ્રોક્તસ્ તૈર્યગ્યોન્યઃ સ ઉચ્યતે ।
તદૂર્ધ્વસ્ત્રોતસાં ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્તુ સંસ્મૃતઃ

તતોર્ઽવાક્સ્ત્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ

અષ્ટમો ઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તામસશ્ ચ સઃ ।
પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ

પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ ।
ઇત્યેતે વૈ સમાખ્યાતા નવ સર્ગાઃ પ્રજાપતેઃ

પ્રાકૃતા વૈકૃતાશ્ચૈવ જગતો મૂલહેતવઃ ।
સૃજતો જગદીશસ્ય કિમન્યઞ્છ્રોતુમિચ્છસિ

શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ
સંક્ષેપાત્કથિતઃ સર્ગે દેવાદીનાં મુને ત્વયા ।
વિસ્તરાચ્છ્રોતુમિચ્છમિ ત્વત્તો મુનિવરોત્તમ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
કર્મભિર્ ભાવિતાઃ પૂર્વૈઃ કુશલાઃ કુશલૈસ્ તુ તાઃ ।
ખ્યાત્યા તયા હ્યનિર્મુક્તાઃ સંહારે હ્યુપસંહૃતાઃ

સ્થાવરાન્તાઃ સુરાદ્યાસ્તુ પ્રજા બ્રહ્મશ્ચતુર્વિધાઃ ।
બ્રહ્મણઃ કુર્વતઃ સૃષ્ટિં જજ્ઞિરે માનસાસ્તુ તાઃ

તતો દેવાસુરપિતૄન્મનુષ્યાંશ્ ચ ચતુષ્ટયમ્ ।
સિસૃક્ષુરમ્ભાંસ્યેતાનિ સ્વમાત્માનમયૂયુજત્

યુક્તાત્મનસ્તમોમાત્રા હ્ય્ ઉદ્રિક્તાભૂત્પ્રજાપતેઃ ।
સિસૃક્ષોર્જઘનાત્પૂર્વમસુરા જજ્ઞિરે તતઃ

ઉત્સસર્જ તતસ્તાં તુ તમોમાત્રાત્મિકાં તનુમ્ ।
સા તુ વ્યક્તા તનુસ્તેન મૈત્રેયાભૂદ્વિભાવરી

સિસૃક્ષુરન્યદેહસ્થઃ પ્રીતિમાપ તતઃ સુરાઃ ।
સત્ત્વોદ્રિક્તાઃ સમુદ્ભુતા મુખતો બ્રહ્મણો દ્વિજઃ

ત્યક્તા સાપિ તનુસ્તેન સત્ત્વપ્રાયમભૂદ્દિનમ્ ।
તતો હિ બલિનો રાત્રાવસુરા દેવતા દિવા

સત્ત્વમાત્રાત્મિકામેવ તતોન્યાં જગૃહે તનુમ્ ।
પિતૃવન્મન્યમાનસ્ય પિતરસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

ઉત્સસર્જ તતસ્તાં તુ પિતૄન્સૃષ્ટ્વાપિ સ પ્રભુઃ ।
સા ચોત્સૃષ્ટાભવત્સંધ્યા દિન નક્તાન્તરસ્થિતા

રજોમાત્રાત્મિકામન્યાં જગૃહે સ તનું તતઃ ।
રજોમાત્રોત્કટા જાતા મનુષ્યા દ્વિજસત્તમ

તામપ્યાશુ સ તત્યાજ તનું સદ્યઃ પ્રજાપતિઃ ।
જ્યોત્સ્ત્રા સમભવત્સાપિ પ્રાક્સન્ધ્યા યાભિધીયતે

જ્યોત્સ્ત્રાગમે તુ બલિનો મનુષ્યાઃ પિતરસ્ તથા ।
મૈત્રેય સંધ્યાસમયે તસ્માદેતે ભવન્તિ વૈ

જ્યોત્સ્ના રાત્ર્યહનિ સંધ્યા ચત્વાર્યતાનિ વૈ પ્રભોઃ ।
બ્રહ્મણસ્તુ શરીરાણિ ત્રિગુણોપાશ્રયાણિ તુ

રજોમાત્રાત્મિકામેવ તતોન્યાં જગૃહે તનુમ્ ।
તતઃ ક્ષુદ્બ્રહ્મણો જાતા જજ્ઞે કામસ્તયા તતઃ

ક્ષુત્ક્ષામાનન્ધકારેથ સોસૃજદ્ભગવાંસ્તતઃ ।
વુરૂપાઃ શ્મશ્રુલા જાતાસ્તેભ્યધાવં સ્તતઃ પ્રભુમ્

મૈવં ભો રક્ષ્યતામેષ યૈર્ ઉક્તં રાક્ષસાસ્તુ તે ।
ઊચુઃ ખાદામ ઇત્યન્યે યે તે યક્ષાસ્તુ જક્ષણાત્

અપ્રિયેણ તુ તાન્દૃષ્ટ્વા કેશાઃ શીર્યન્તવેધસઃ ।
હીનાશ્ ચ શિરસો ભૂયઃ સમારોહન્ત તચ્છિરઃ

સર્પણાત્તે ઽભવન્ સર્પા હીનત્વાદહયઃ સ્મૃતાઃ ।
તતઃ ક્રુદ્ધો જગત્સ્ત્રષ્ટા ક્રોધાત્માનો વિનિર્મમે ।
વર્ણેન કપિશેનોગ્રભૂતાસ્તે પિશિતાશનાઃ

ધ્યાયતોઙ્ગાત્સમુત્પન્ના ગન્ધર્વાસ્તસ્ય તત્ક્ષણાત્ ।
પિબન્તો જજ્ઞિરે વાચં ગન્ધર્વાસ્તેન તે દ્વિજ

એતાનિ સૃષ્ટ્વા ભગવાન્બ્રહ્મ તચ્છક્તિચોદિતઃ ।
તતઃ સ્વચ્છન્દતોન્યાનિ વયાંસિ વયસો ઽસૃજત્

અપયો વક્ષસશ્ચક્રે મુખતોજાઃ સ સૃષૃવાન્ ।
સૃશૃવાનુદરાદ્ગાશ્ ચ પાર્શ્વભ્યાં ચ પ્રજાપતિઃ

પદ્ભ્યાં ચાશ્વાન્સમાતઙ્ગાન્રાસભાન્ગવયાન્મૃગાન્ ।
ઉષ્ટ્રાનશ્વતરાંશ્ચૈવ ન્યઙ્કૂનન્યાશ્ ચ જાતયઃ

ઓષધ્યઃ ફલમૂલિન્યો રોમભ્યસ્તસ્ય જત્રિરે ।
ત્રેતાયુગમુખે બ્રહ્મા કલ્પસ્યાદૌ દ્વિજોત્તમ ।
સૃષ્ટ્વાપશ્ચૌષધીઃ સમ્યગ્યુયોજસ તદાધ્વરે

ગૌરજઃ પુરુષો મેષશ્ચાશ્વાશ્વતરગર્દભાઃ ।
એતાન્ગ્રામ્યાન્પશૂનાહુરારણ્યાંશ્ ચ નિબોધ મે

શ્વાપદા દ્વિખુરા હસ્તી વાનરાઃ પક્ષિપઞ્ચમાઃ ।
ઔદકાઃ પશવઃ ષષ્ઠા સપ્તમાસ્તુ સરીસૃપાઃ

ગાયત્રં ચ ઋચશ્ચૈવ ત્રિવૃત્સોમં રથન્તરમ્ ।
અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્મુખાત્

યજૂંષિ ત્રૈષ્ટુભં છન્દઃ સ્તોમં પઞ્ચદશં તથા ।
બૃહત્સામ તથોક્થં ચ દક્ષિણાદસૃજન્મુ ખાત્

સામાનિ જગતીછન્દઃ સ્તોમં સપ્તદશં તથા ।
વૈરૂપમતિરાત્રં ચ પશ્ચિમાદસૃજન્મુખાત્

એકવિંશમથર્વાણમાપ્તોર્યામાણમેવ ચ ।
અનુષ્ટુભં ચ વૈરાજમુત્તરાદસૃજન્મુખાત્

ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે ।
દેવાસુરપિતૄન્ સૃષ્ટ્વા મનુષ્યાંશ્ ચ પ્રજાપતિઃ

તતઃ પુનઃ સસર્જાદૌ સંકલ્પસ્ય પિતામહઃ ।
યક્ષાન્ પિશાચાન્ગન્ધર્વાન્ તથૈવાપ્સરસાં ગણાન્

નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃ પશુમૃગોરગાન્ ।
અવ્યયં ચ વ્યયં ચૈવ યદિદં સ્થાણુજઙ્ગમમ્

તત્સસર્જ તદા બ્રહ્મ ભગવાનાદિકૃત્પ્રભુઃ ।
તેષાં યે યાનિ કર્માણિ પ્રક્સૃષ્ટ્યાં પ્રતિપેદિરે ।
તાન્યેવ તે પ્રપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃપુનઃ

હિસ્ત્રાહિંસ્ત્રે મૃદુક્રૂરે ધર્મધર્માવૃતાનૃતે ।
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ ભૂતેષુ શરીરેષુ ચ સ પ્રભુઃ ।
નાનાત્વં વિનિયોગં ચ ધાતૈવં વ્યસૃજત્સ્વયમ્

નામ રૂપં ચ ભૂતાનાં કૃત્યાનાં ચ પ્રપઞ્ચનમ્ ।
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ દેવાદીનાં ચકાર સઃ

ઋષીણાં નામધેયાનિ યથા વેદશ્રુતાનિ વૈ ।
તથા નિયોગયોગ્યાનિ હ્યન્યેષામપિ સો ઽકરોત્

યથર્તુષ્વૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્ય યે ।
દૃસ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ

કરોત્યેવંવિધાં સૃષ્ટિં કલ્પાદૌ સ પુનઃ પુનઃ ।
સિસૃક્ષાશક્તિયુક્તોસૌ સૃજ્યશક્તિપ્રચોદિતઃ