Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vishnu Purana · Chapter 1.22

1.22.1

iti śriviṣṇupurāme prathamaiṃśa ekaviṃśodhyāyaḥ (21)
śrīparāśara uvāca
yadābhiṣiktaḥ sa pṛthuḥ pūrvaṃ rājye maharṣibhiḥ /
tataḥ krameṇa rājyāni dadau lokapitāmahaḥ

1.22.2

nakṣatragrahaviprāṇāṃ vīrudhāṃ cāpyaśeṣataḥ /
somaṃ rājye dadhadbrahma yajñānāṃ tapasāmapi

1.22.3

rājñāṃ vaiśravaṇaṃ rājye jalānāṃ varuṇaṃ tathā /
ādityānāṃ patiṃ viṣṇuṃ vasūnāmatha pāvakam

1.22.4

prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu vāsavaṃ marutāmapi /
daityānāṃ dānavānāṃ ca prahlādamadhipaṃ dadau

1.22.5

pitṝṇāṃ dharmarājānaṃ yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat /
airāvataṃ garjedrāṇāmaśoṣāṇāṃ patiṃ dadau

1.22.6

patatriṇāṃ tu guruḍaṃ devānāmapi vāsavam /
uccaiḥśravasamaśvānāṃ vṛṣabhaṃ tu gavāmapi

1.22.7

mṛgāṇāṃ caiva sarveṣāṃ rājye siṃhaṃ dadau prabhuḥ /
śeṣaṃ tu dandaśūkānāmakarotpatimavyayaḥ

1.22.8

himālayaṃ sthāvaraṇāṃ munīnāṃ kapilaṃ munim /
nakhināṃ deṣṭriṇāṃ caiva mṛgāṇāṃ vyāghramīśvaram

1.22.9

vanaspatīnāṃ rājāneḥ plakṣamaivābyaṣecayat /
evamevānyajātīnāṃ prādhānyenākarotprabhūn

1.22.10

evaṃ vibhajya rājyāni diśāṃ pālānanantaram /
prajāpatipatirbrahmā sthāpayāmāsa sarvataḥ

1.22.11

pūrvasyāṃ diśi rājānaṃ vairājasya prajāpateḥ /
diśāpālaṃ sudhanvānaṃ sutaṃ vai so 'bhyaṣecayat

1.22.12

dakṣiṇasyāṃ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ /
putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ so 'bhyaṣecayat

1.22.13

paścimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putramacyutam /
ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣaicayat

1.22.14

tathā hiraṇyaromāṇaṃ parjanyasya prajāpateḥ /
udīcyāṃ diśi durdharṣaṃ rājānamabhyaṣecayat

1.22.15

tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā /
yathāpradeśamadyāpi dharmataḥ paripālyate

1.22.16

ete sarve pravṛttasya sthitau viṣṇormahātmanaḥ /
vibhūtibhūtā rājāno ye cānye munisattama

1.22.17

ye bhaviṣyanti ye bhūtāḥ sarve bhūteśvarā dvija /
te sarve sarvabhūtasya viṣṇoraṃśā dvijottama

1.22.18

ye tu devādhipatayo ye ca daityādhipās tathā /
dānavānāṃ ca ye nāthā ye nāthāḥ piśitāśinām

1.22.19

paśunāṃ ye ca patayaḥ patayo ye ca pakṣiṇām /
manuṣyāṇāṃ ca sarpāṇāṃ nāgānāmadhipāś ca ye

1.22.20

vṛkṣāṇāṃ parvatānāṃ ca grahāṇāṃ cāpi ye 'dhipāḥ /
atītā vartamānāś ca ye bhaviṣyanti cāpare /
te sarve sarvabhūtasya viṣṇoraṃśasamudbhāvāḥ

1.22.21

na hi pālanasāmarthyamṛte sarveśvaraṃ harim /
sthitaṃ sthitau mahāprājña bhavatyanyasya kasyacit

1.22.22

sṛjatyeṣa jagatsṛṣṭau sthitau pāti sanātanaḥ /
hanti caivāntakatvena rajaḥsattvādisaṃśrayaḥ

1.22.23

caturvibhāgaḥ saṃsṛṣṭau caturdhā saṃsthitaḥ sthitau /
pralayaṃ ca karotyante caturbhedo janārdanaḥ

1.22.24

ekenāṃśena brahmasau bhavatyavyaktamūrtimān /
marīcimiśrāḥ patayaḥ prajānāñcānyabhāgaśaḥ

1.22.25

kālastṛtīyastasyāṃśaḥ sarvabhūtāni cāparaḥ /
itthaṃ caturdhā saṃsṛṣṭau vartatesau rajoguṇaḥ

1.22.26

ekāṃśenāsthito viṣṇuḥ karoti pratipālanam /
manvādirūpaścānyena kālarūpo 'paroṇa ca

1.22.27

sarvabhūteṣu cānyena saṃśthitaḥ kurute sthitim /
sattvaṃ guṇaṃ samāśritya jagataḥ puruṣottamaḥ

1.22.28

āśritya tamaso vṛttimantakāle tathā punaḥ /
rudrasvarūpo bhagavānekāṃśena bhavatyajaḥ

1.22.29

agnyantakādirūpeṇa bhāgenānyena vartate /
kālasvarūpo bhāgo yaḥsarvabhūtāni cāparaḥ

1.22.30

vināśaṃ kurvatastasya caturdhaivaṃ mahātmanaḥ /
vibhāgakalpanā brahman kathyate sārvakālikī

1.22.31

brahma dakṣādayaḥ kālastathai vākhilajantavaḥ /
vibhūtayo hareretā jagataḥ sṛṣṭihetavaḥ

1.22.32

viṣṇurmanvādayaḥ kālaḥ sarvabhūtāni ca dvija /
sthiternimittabhūtasya viṣṇoretā vibhūtayaḥ

1.22.33

rudraḥ kālāntakādyāś ca samastāścaiva jantavaḥ /
caturdhā pralāyāyaitā janārdanavibhūtayaḥ

1.22.34

jagadādau tathā madhye sṛṣṭirāpralayā dvija /
dhātrā marīcimiśraiś ca kriyate jantubhis tathā

1.22.35

brahma sṛjatyādikāle marīcipramukhāstataḥ /
utpādayantyapatyāni jantavaś ca pratikṣaṇam

1.22.36

kālena na vinā brahma sṛṣṭiniṣpādako dvija /
na prajāpatayaḥ sarve na caivākhilajantavaḥ

1.22.37

evameva vibhāgoyaṃ stitāvapyupadiśyati /
caturdā tasya devasya maitreya pralaye tathā

1.22.38

yatkiñcitsṛjyate yena sattvajātena vai dvija /
tasya sṛjyasya sambhūto tatsarvaṃ vai harestanuḥ

1.22.39

hanti yāvacca yatkiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam /
janārdanasya tadraudraṃ maitreyāntakaraṃ vatuḥ

1.22.40

evameṣa jagatstraṣṭā jagatpātā tathā jagat /
jagadbhakṣayitā devaḥ samastasya janārdanaḥ

1.22.41

sṛṣṭhisthityantakāleṣu tridhaivaṃ saṃpravartate /
guṇapravṛtyā paramaṃ padaṃ tasyāguṇaṃ mahat

1.22.42

tacca jñānamayaṃ vyāpi svāsaṃvedyamanaupamam /
catuṣprakāraṃ tadapi svarūpaṃ paramātmanaḥ

1.22.43

śrīmaitreya uvāca
catuḥprakāratāṃ tasya brahmabhūtasya he mune /
mamācakṣva yathānyāyaṃ yaduktaṃ paramaṃ padam

1.22.44

śrīparāsara uvāca
maitreya kāraṇaṃ proktaṃ sādhanaṃ sarvavastuṣu /
sādhyaṃ ca vastvabhimataṃ yatsādhayitumātmanaḥ

1.22.45

yogino muktikāmasya prāṇāyāmādisādhanam /
sādhyaṃ ca paramaṃ brahma punarnavartateyataḥ

1.22.46

sādhanālambanaṃ jñānaṃ muktaye yogināṃ hi yat /
sa bhedaḥ prathamastasya brahmabhūtasya vai mune

1.22.47

yuñjataḥ kleśamuktyarthaṃ sādhyaṃ yadbrahma yoginaḥ /
tadālambanavijñānaṃ dvitīyo 'ṃśo mahāmune

1.22.48

ubhayostvavibhāgena sādhyasādhanayorhi yat /
vijñānamadvaitamayaṃ tadbhāgonyo mayoditaḥ

1.22.49

jñānatrayasya vai tasya viśeṣo yo mahāmune /
tannirākaraṇadvārā darśitātmasvarūpavat

1.22.50

nirvyāpāramanākhyeyaṃ vyāptimātramanūpamam /
ātmasambodhaviṣayaṃ sattāmātramalakṣaṇam

1.22.51

praśāntamabhayaṃ śuddhaṃ durvibhāvyamasaṃśrayam /
viṣṇorjñānamayasyoktaṃ tajjñānaṃ brahmasaṃjñitam

1.22.52

tatra jñānanirodhena yogino yānti ye layam /
saṃsārakarṣaṇoptau te yānti nirbījatāṃ dvijā

1.22.53

evaṃprakāramamalaṃ nityaṃ vyāpakamakṣayam /
samastaheyarahitaṃ viṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam

1.22.54

tadbrahma paramaṃ yogī yato nāvartate punaḥ /
śrayatyapuṇyoparame kṣīṇakleśe 'tinirmale

1.22.55

dve rūpe brahmaṇastasya mūrta cāmūrtameva ca /
kṣarākṣarāsvarūpe te sarvabhūteṣvavasthite

1.22.56

akṣaraṃ tatparaṃ brahma kṣaraṃ sarvamidaṃ jagat /
ekadeśasthitasyāgnerjyotstrā vistāriṇi yathā /
parasya brahmaṇaḥ śaktistathodamakhilaṃ jagat

1.22.57

tatrāpyāsannadūratvād bahutvasvalpatāmayaḥ /
jyotsnābhedosti tacchaktestadvanmaitreya vidyate

1.22.58

ba3hmaviṣṇuśivā brahmanpradhānā brahmaśaktayaḥ /
tataś ca devā maitreya nyūnā dakṣādayastataḥ

1.22.59

tato manuṣyāḥ paśavau mṛgapakṣisarīsṛpāḥ /
nyūnānyūnatarāścaiva vṛkṣagulmādayas tathā

1.22.60

tadetadakṣaraṃ nityaṃ jaganmunivarākhitam /
āvirbhāvatirobhāva-janmanāśavikalpavat

1.22.61

sarvaśakti mayo viṣṇuḥ svarūpaṃ brahmaṇaḥ param /
mūrtaṃ yadyogibhiḥ purvaṃ yogārambheṣu cintyate

1.22.62

sālambano mahāyogaḥ sabījo yatrasaṃsthitaḥ /
manasyavyāhate samyagyuñjatāṃ jāyate mune

1.22.63

sa paraḥ paraśaktīnāṃ brahmaṇaḥ samanantaram /
mūrtaṃ brahma mahābhāga sarvabrahmamayo hariḥ

1.22.64

yatra sarvamidaṃ protamotaṃ caivākhitaṃ jagat /
tato jagajjagatyasminsa jagaccakhilaṃ mune

1.22.65

kṣarākṣaramayo viṣṇurbibhartyakhilamīśvaraḥ /
puruṣāvyākṛtamayaṃ bhūṣaṇāstrasvarūpavat

1.22.66

śrīmaitreya uvāca
bhūṣaṇāstrasvarūpasthaṃ yaccaitadakhilaṃ jagat /
bibharti bhagavanviṣṇu stanmamākhyātumarhasi

1.22.67

śrīparāśara uvāca
namaskṛtvāprameyāya viṣṇave prabhaviṣṇave /
kathayāmi yathākhyātaṃ vasiṣṭhena mamā bhavat

1.22.68

ātmānamasya jagato nirlepamaguṇāmalam /
bibharti kaustubhamaṇisvarūpaṃ bhagavānhariḥ

1.22.69

śrīvatsasaṃsthānadhara manante na samāśritam /
pradhānaṃ buddhirapyāste gadarūpeṇa mādhave

1.22.70

bhūtādimindriyādiṃ ca dvidhāhaṅkāramīśvaraḥ /
bibharti śaṃkharūpeṇa śārṅgarūpeṇa ca sthitam

1.22.71

calatsvarūpamatyantaṃ javenāntāritānilam /
cakrasvarūpaṃ ca mano dhatte viṣṇukare sthitam

1.22.72

pañcarūpā tu yā mālā vaijayantī gadābhṛtaḥ /
sā bhūtahetusaṃghātā bhūtamālā ca vai dvija

1.22.73

yānīndriyāṇyaśeṣāṇi buddhikarmātmakāni vai /
śararūpāṇyaśeṣāṇi tāni dhatte janārdanaḥ

1.22.74

bibharti yaccāsiratnamacyutotyantanirmalam /
vidyāmaya tu tajjñānamavidyākośasaṃsthitam

1.22.75

itthaṃ pumānpradhānaṃ ca buddhyahaṅkārameva ca /
bhūtāni ca hṛṣīkeśe manaḥ sarvendriyāṇi ca /
vidyāvidye ca maitreya sarvametatsamāśritam

1.22.76

astrabhūṣaṇasaṃsthānasvarūpaṃ rūpavarjitaḥ /
bibhārti māyārūposau śreyase prāṇināṃ hariḥ

1.22.77

savikāraṃ pradhānaṃ ca pumāṃścaivākhilaṃ jagat /
bibharti puṇḍahīkākṣastadevaṃ parameśvaraḥ

1.22.78

yā vidyā yā tathāvidyā yatsadyaccāsadavyayam /
tatsarvaṃ sarvabhūteśe maitreya madhusūdane

1.22.79

kalākāṣṭhānimeṣādidinartvayanahāyanaiḥ /
kālasvarūpo bhagavānapāpo hariravyayaḥ

1.22.80

bhūrlokotha bhuvarlokaḥ svarloko munisattama /
maharjanastapaḥ satyaṃ sapta lokā ime vibhuḥ

1.22.81

lokātmamūrtiḥ sarveṣāṃ pūrveṣāmapi pūrvajaḥ /
ādhāraḥ sarvavidyānāṃ svayameva hariḥ sthitaḥ

1.22.82

devamānuṣapaśvādiśvarūpair bahubhiḥ sthitaḥ /
tataḥ sarveśvaro 'nanto bhūtamūrtiramūrtimān

1.22.83

ṛco yajūṃṣi sāmāni tathaivātharvāṇāni vai /
itihāsopavedāś ca vedānteṣu tathoktayaḥ

1.22.84

vedāṅgāni samastāni manvādigaditāni ca /
śāstrāṇyaśeṣāṇyākhyānāny anuvākāś ca ye kvacit

1.22.85

kāvyālāpāś ca ye kecidrītakānyakhilāni ca /
śabdamūrtidharasyaitad vapurviṣṇor mahātmanaḥ

1.22.86

yāni mūrtāny amūrtāni yānyatrānyatra vā kvacit /
santi vai vastujātāni tāni sarvāṇi tadvapuḥ

1.22.87

ahaṃ hariḥ sarvamidaṃ janārdano nānyattataḥ kāraṇakāryajātam /
īdṛṅmano yasya na tasyaṭa bhūyo bhavodbhāvā dvandvagadā bhavanti

1.22.88

ityaiṣa teṃśaḥ prathamaḥ purāṇasyāsya vai dvija /
yathāvatkathito yasmindhṛte pāpaiḥ pramucyate

1.22.89

kārttikyāṃ puṣkarasnāne dvādaśābdena yatphalam /
tadasya śravaṇātsava maitreyāpnoti mānavaḥ

1.22.90

devarṣipitṛgandharvayakṣādināṃ ca sambhavam /
bhavanti śṛṇvataḥ puṃso devādya varadā mune

Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press 1910 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc