Vishnu Purana · Chapter 1.22
iti śriviṣṇupurāme prathamaiṃśa ekaviṃśodhyāyaḥ (21)
śrīparāśara uvāca
yadābhiṣiktaḥ sa pṛthuḥ pūrvaṃ rājye maharṣibhiḥ /
tataḥ krameṇa rājyāni dadau lokapitāmahaḥ
nakṣatragrahaviprāṇāṃ vīrudhāṃ cāpyaśeṣataḥ /
somaṃ rājye dadhadbrahma yajñānāṃ tapasāmapi
rājñāṃ vaiśravaṇaṃ rājye jalānāṃ varuṇaṃ tathā /
ādityānāṃ patiṃ viṣṇuṃ vasūnāmatha pāvakam
prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu vāsavaṃ marutāmapi /
daityānāṃ dānavānāṃ ca prahlādamadhipaṃ dadau
pitṝṇāṃ dharmarājānaṃ yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat /
airāvataṃ garjedrāṇāmaśoṣāṇāṃ patiṃ dadau
patatriṇāṃ tu guruḍaṃ devānāmapi vāsavam /
uccaiḥśravasamaśvānāṃ vṛṣabhaṃ tu gavāmapi
mṛgāṇāṃ caiva sarveṣāṃ rājye siṃhaṃ dadau prabhuḥ /
śeṣaṃ tu dandaśūkānāmakarotpatimavyayaḥ
himālayaṃ sthāvaraṇāṃ munīnāṃ kapilaṃ munim /
nakhināṃ deṣṭriṇāṃ caiva mṛgāṇāṃ vyāghramīśvaram
vanaspatīnāṃ rājāneḥ plakṣamaivābyaṣecayat /
evamevānyajātīnāṃ prādhānyenākarotprabhūn
evaṃ vibhajya rājyāni diśāṃ pālānanantaram /
prajāpatipatirbrahmā sthāpayāmāsa sarvataḥ
pūrvasyāṃ diśi rājānaṃ vairājasya prajāpateḥ /
diśāpālaṃ sudhanvānaṃ sutaṃ vai so 'bhyaṣecayat
dakṣiṇasyāṃ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ /
putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ so 'bhyaṣecayat
paścimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putramacyutam /
ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣaicayat
tathā hiraṇyaromāṇaṃ parjanyasya prajāpateḥ /
udīcyāṃ diśi durdharṣaṃ rājānamabhyaṣecayat
tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā /
yathāpradeśamadyāpi dharmataḥ paripālyate
ete sarve pravṛttasya sthitau viṣṇormahātmanaḥ /
vibhūtibhūtā rājāno ye cānye munisattama
ye bhaviṣyanti ye bhūtāḥ sarve bhūteśvarā dvija /
te sarve sarvabhūtasya viṣṇoraṃśā dvijottama
ye tu devādhipatayo ye ca daityādhipās tathā /
dānavānāṃ ca ye nāthā ye nāthāḥ piśitāśinām
paśunāṃ ye ca patayaḥ patayo ye ca pakṣiṇām /
manuṣyāṇāṃ ca sarpāṇāṃ nāgānāmadhipāś ca ye
vṛkṣāṇāṃ parvatānāṃ ca grahāṇāṃ cāpi ye 'dhipāḥ /
atītā vartamānāś ca ye bhaviṣyanti cāpare /
te sarve sarvabhūtasya viṣṇoraṃśasamudbhāvāḥ
na hi pālanasāmarthyamṛte sarveśvaraṃ harim /
sthitaṃ sthitau mahāprājña bhavatyanyasya kasyacit
sṛjatyeṣa jagatsṛṣṭau sthitau pāti sanātanaḥ /
hanti caivāntakatvena rajaḥsattvādisaṃśrayaḥ
caturvibhāgaḥ saṃsṛṣṭau caturdhā saṃsthitaḥ sthitau /
pralayaṃ ca karotyante caturbhedo janārdanaḥ
ekenāṃśena brahmasau bhavatyavyaktamūrtimān /
marīcimiśrāḥ patayaḥ prajānāñcānyabhāgaśaḥ
kālastṛtīyastasyāṃśaḥ sarvabhūtāni cāparaḥ /
itthaṃ caturdhā saṃsṛṣṭau vartatesau rajoguṇaḥ
ekāṃśenāsthito viṣṇuḥ karoti pratipālanam /
manvādirūpaścānyena kālarūpo 'paroṇa ca
sarvabhūteṣu cānyena saṃśthitaḥ kurute sthitim /
sattvaṃ guṇaṃ samāśritya jagataḥ puruṣottamaḥ
āśritya tamaso vṛttimantakāle tathā punaḥ /
rudrasvarūpo bhagavānekāṃśena bhavatyajaḥ
agnyantakādirūpeṇa bhāgenānyena vartate /
kālasvarūpo bhāgo yaḥsarvabhūtāni cāparaḥ
vināśaṃ kurvatastasya caturdhaivaṃ mahātmanaḥ /
vibhāgakalpanā brahman kathyate sārvakālikī
brahma dakṣādayaḥ kālastathai vākhilajantavaḥ /
vibhūtayo hareretā jagataḥ sṛṣṭihetavaḥ
viṣṇurmanvādayaḥ kālaḥ sarvabhūtāni ca dvija /
sthiternimittabhūtasya viṣṇoretā vibhūtayaḥ
rudraḥ kālāntakādyāś ca samastāścaiva jantavaḥ /
caturdhā pralāyāyaitā janārdanavibhūtayaḥ
jagadādau tathā madhye sṛṣṭirāpralayā dvija /
dhātrā marīcimiśraiś ca kriyate jantubhis tathā
brahma sṛjatyādikāle marīcipramukhāstataḥ /
utpādayantyapatyāni jantavaś ca pratikṣaṇam
kālena na vinā brahma sṛṣṭiniṣpādako dvija /
na prajāpatayaḥ sarve na caivākhilajantavaḥ
evameva vibhāgoyaṃ stitāvapyupadiśyati /
caturdā tasya devasya maitreya pralaye tathā
yatkiñcitsṛjyate yena sattvajātena vai dvija /
tasya sṛjyasya sambhūto tatsarvaṃ vai harestanuḥ
hanti yāvacca yatkiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam /
janārdanasya tadraudraṃ maitreyāntakaraṃ vatuḥ
evameṣa jagatstraṣṭā jagatpātā tathā jagat /
jagadbhakṣayitā devaḥ samastasya janārdanaḥ
sṛṣṭhisthityantakāleṣu tridhaivaṃ saṃpravartate /
guṇapravṛtyā paramaṃ padaṃ tasyāguṇaṃ mahat
tacca jñānamayaṃ vyāpi svāsaṃvedyamanaupamam /
catuṣprakāraṃ tadapi svarūpaṃ paramātmanaḥ
śrīmaitreya uvāca
catuḥprakāratāṃ tasya brahmabhūtasya he mune /
mamācakṣva yathānyāyaṃ yaduktaṃ paramaṃ padam
śrīparāsara uvāca
maitreya kāraṇaṃ proktaṃ sādhanaṃ sarvavastuṣu /
sādhyaṃ ca vastvabhimataṃ yatsādhayitumātmanaḥ
yogino muktikāmasya prāṇāyāmādisādhanam /
sādhyaṃ ca paramaṃ brahma punarnavartateyataḥ
sādhanālambanaṃ jñānaṃ muktaye yogināṃ hi yat /
sa bhedaḥ prathamastasya brahmabhūtasya vai mune
yuñjataḥ kleśamuktyarthaṃ sādhyaṃ yadbrahma yoginaḥ /
tadālambanavijñānaṃ dvitīyo 'ṃśo mahāmune
ubhayostvavibhāgena sādhyasādhanayorhi yat /
vijñānamadvaitamayaṃ tadbhāgonyo mayoditaḥ
jñānatrayasya vai tasya viśeṣo yo mahāmune /
tannirākaraṇadvārā darśitātmasvarūpavat
nirvyāpāramanākhyeyaṃ vyāptimātramanūpamam /
ātmasambodhaviṣayaṃ sattāmātramalakṣaṇam
praśāntamabhayaṃ śuddhaṃ durvibhāvyamasaṃśrayam /
viṣṇorjñānamayasyoktaṃ tajjñānaṃ brahmasaṃjñitam
tatra jñānanirodhena yogino yānti ye layam /
saṃsārakarṣaṇoptau te yānti nirbījatāṃ dvijā
evaṃprakāramamalaṃ nityaṃ vyāpakamakṣayam /
samastaheyarahitaṃ viṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam
tadbrahma paramaṃ yogī yato nāvartate punaḥ /
śrayatyapuṇyoparame kṣīṇakleśe 'tinirmale
dve rūpe brahmaṇastasya mūrta cāmūrtameva ca /
kṣarākṣarāsvarūpe te sarvabhūteṣvavasthite
akṣaraṃ tatparaṃ brahma kṣaraṃ sarvamidaṃ jagat /
ekadeśasthitasyāgnerjyotstrā vistāriṇi yathā /
parasya brahmaṇaḥ śaktistathodamakhilaṃ jagat
tatrāpyāsannadūratvād bahutvasvalpatāmayaḥ /
jyotsnābhedosti tacchaktestadvanmaitreya vidyate
ba3hmaviṣṇuśivā brahmanpradhānā brahmaśaktayaḥ /
tataś ca devā maitreya nyūnā dakṣādayastataḥ
tato manuṣyāḥ paśavau mṛgapakṣisarīsṛpāḥ /
nyūnānyūnatarāścaiva vṛkṣagulmādayas tathā
tadetadakṣaraṃ nityaṃ jaganmunivarākhitam /
āvirbhāvatirobhāva-janmanāśavikalpavat
sarvaśakti mayo viṣṇuḥ svarūpaṃ brahmaṇaḥ param /
mūrtaṃ yadyogibhiḥ purvaṃ yogārambheṣu cintyate
sālambano mahāyogaḥ sabījo yatrasaṃsthitaḥ /
manasyavyāhate samyagyuñjatāṃ jāyate mune
sa paraḥ paraśaktīnāṃ brahmaṇaḥ samanantaram /
mūrtaṃ brahma mahābhāga sarvabrahmamayo hariḥ
yatra sarvamidaṃ protamotaṃ caivākhitaṃ jagat /
tato jagajjagatyasminsa jagaccakhilaṃ mune
kṣarākṣaramayo viṣṇurbibhartyakhilamīśvaraḥ /
puruṣāvyākṛtamayaṃ bhūṣaṇāstrasvarūpavat
śrīmaitreya uvāca
bhūṣaṇāstrasvarūpasthaṃ yaccaitadakhilaṃ jagat /
bibharti bhagavanviṣṇu stanmamākhyātumarhasi
śrīparāśara uvāca
namaskṛtvāprameyāya viṣṇave prabhaviṣṇave /
kathayāmi yathākhyātaṃ vasiṣṭhena mamā bhavat
ātmānamasya jagato nirlepamaguṇāmalam /
bibharti kaustubhamaṇisvarūpaṃ bhagavānhariḥ
śrīvatsasaṃsthānadhara manante na samāśritam /
pradhānaṃ buddhirapyāste gadarūpeṇa mādhave
bhūtādimindriyādiṃ ca dvidhāhaṅkāramīśvaraḥ /
bibharti śaṃkharūpeṇa śārṅgarūpeṇa ca sthitam
calatsvarūpamatyantaṃ javenāntāritānilam /
cakrasvarūpaṃ ca mano dhatte viṣṇukare sthitam
pañcarūpā tu yā mālā vaijayantī gadābhṛtaḥ /
sā bhūtahetusaṃghātā bhūtamālā ca vai dvija
yānīndriyāṇyaśeṣāṇi buddhikarmātmakāni vai /
śararūpāṇyaśeṣāṇi tāni dhatte janārdanaḥ
bibharti yaccāsiratnamacyutotyantanirmalam /
vidyāmaya tu tajjñānamavidyākośasaṃsthitam
itthaṃ pumānpradhānaṃ ca buddhyahaṅkārameva ca /
bhūtāni ca hṛṣīkeśe manaḥ sarvendriyāṇi ca /
vidyāvidye ca maitreya sarvametatsamāśritam
astrabhūṣaṇasaṃsthānasvarūpaṃ rūpavarjitaḥ /
bibhārti māyārūposau śreyase prāṇināṃ hariḥ
savikāraṃ pradhānaṃ ca pumāṃścaivākhilaṃ jagat /
bibharti puṇḍahīkākṣastadevaṃ parameśvaraḥ
yā vidyā yā tathāvidyā yatsadyaccāsadavyayam /
tatsarvaṃ sarvabhūteśe maitreya madhusūdane
kalākāṣṭhānimeṣādidinartvayanahāyanaiḥ /
kālasvarūpo bhagavānapāpo hariravyayaḥ
bhūrlokotha bhuvarlokaḥ svarloko munisattama /
maharjanastapaḥ satyaṃ sapta lokā ime vibhuḥ
lokātmamūrtiḥ sarveṣāṃ pūrveṣāmapi pūrvajaḥ /
ādhāraḥ sarvavidyānāṃ svayameva hariḥ sthitaḥ
devamānuṣapaśvādiśvarūpair bahubhiḥ sthitaḥ /
tataḥ sarveśvaro 'nanto bhūtamūrtiramūrtimān
ṛco yajūṃṣi sāmāni tathaivātharvāṇāni vai /
itihāsopavedāś ca vedānteṣu tathoktayaḥ
vedāṅgāni samastāni manvādigaditāni ca /
śāstrāṇyaśeṣāṇyākhyānāny anuvākāś ca ye kvacit
kāvyālāpāś ca ye kecidrītakānyakhilāni ca /
śabdamūrtidharasyaitad vapurviṣṇor mahātmanaḥ
yāni mūrtāny amūrtāni yānyatrānyatra vā kvacit /
santi vai vastujātāni tāni sarvāṇi tadvapuḥ
ahaṃ hariḥ sarvamidaṃ janārdano nānyattataḥ kāraṇakāryajātam /
īdṛṅmano yasya na tasyaṭa bhūyo bhavodbhāvā dvandvagadā bhavanti
ityaiṣa teṃśaḥ prathamaḥ purāṇasyāsya vai dvija /
yathāvatkathito yasmindhṛte pāpaiḥ pramucyate
kārttikyāṃ puṣkarasnāne dvādaśābdena yatphalam /
tadasya śravaṇātsava maitreyāpnoti mānavaḥ
devarṣipitṛgandharvayakṣādināṃ ca sambhavam /
bhavanti śṛṇvataḥ puṃso devādya varadā mune
Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press 1910 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0