વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.22

ઇતિ શ્રિવિષ્ણુપુરામે પ્રથમૈંશ એકવિંશોધ્યાયઃ (21)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
યદાભિષિક્તઃ સ પૃથુઃ પૂર્વં રાજ્યે મહર્ષિભિઃ ।
તતઃ ક્રમેણ રાજ્યાનિ દદૌ લોકપિતામહઃ

નક્ષત્રગ્રહવિપ્રાણાં વીરુધાં ચાપ્યશેષતઃ ।
સોમં રાજ્યે દધદ્બ્રહ્મ યજ્ઞાનાં તપસામપિ

રાજ્ઞાં વૈશ્રવણં રાજ્યે જલાનાં વરુણં તથા ।
આદિત્યાનાં પતિં વિષ્ણું વસૂનામથ પાવકમ્

પ્રજાપતીનાં દક્ષં તુ વાસવં મરુતામપિ ।
દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ પ્રહ્લાદમધિપં દદૌ

પિતૄણાં ધર્મરાજાનં યમં રાજ્યે ઽભ્યષેચયત્ ।
ઐરાવતં ગર્જેદ્રાણામશોષાણાં પતિં દદૌ

પતત્રિણાં તુ ગુરુડં દેવાનામપિ વાસવમ્ ।
ઉચ્ચૈઃશ્રવસમશ્વાનાં વૃષભં તુ ગવામપિ

મૃગાણાં ચૈવ સર્વેષાં રાજ્યે સિંહં દદૌ પ્રભુઃ ।
શેષં તુ દન્દશૂકાનામકરોત્પતિમવ્યયઃ

હિમાલયં સ્થાવરણાં મુનીનાં કપિલં મુનિમ્ ।
નખિનાં દેષ્ટ્રિણાં ચૈવ મૃગાણાં વ્યાઘ્રમીશ્વરમ્

વનસ્પતીનાં રાજાનેઃ પ્લક્ષમૈવાબ્યષેચયત્ ।
એવમેવાન્યજાતીનાં પ્રાધાન્યેનાકરોત્પ્રભૂન્

એવં વિભજ્ય રાજ્યાનિ દિશાં પાલાનનન્તરમ્ ।
પ્રજાપતિપતિર્બ્રહ્મા સ્થાપયામાસ સર્વતઃ

પૂર્વસ્યાં દિશિ રાજાનં વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
દિશાપાલં સુધન્વાનં સુતં વૈ સો ઽભ્યષેચયત્

દક્ષિણસ્યાં દિશિ તથા કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
પુત્રં શઙ્ખપદં નામ રાજાનં સો ઽભ્યષેચયત્

પશ્ચિમસ્યાં દિશિ તથા રજસઃ પુત્રમચ્યુતમ્ ।
કેતુમન્તં મહાત્માનં રાજાનં સો ઽભ્યષૈચયત્

તથા હિરણ્યરોમાણં પર્જન્યસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
ઉદીચ્યાં દિશિ દુર્ધર્ષં રાજાનમભ્યષેચયત્

તૈર્ ઇયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપત્તના ।
યથાપ્રદેશમદ્યાપિ ધર્મતઃ પરિપાલ્યતે

એતે સર્વે પ્રવૃત્તસ્ય સ્થિતૌ વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ ।
વિભૂતિભૂતા રાજાનો યે ચાન્યે મુનિસત્તમ

યે ભવિષ્યન્તિ યે ભૂતાઃ સર્વે ભૂતેશ્વરા દ્વિજ ।
તે સર્વે સર્વભૂતસ્ય વિષ્ણોરંશા દ્વિજોત્તમ

યે તુ દેવાધિપતયો યે ચ દૈત્યાધિપાસ્ તથા ।
દાનવાનાં ચ યે નાથા યે નાથાઃ પિશિતાશિનામ્

પશુનાં યે ચ પતયઃ પતયો યે ચ પક્ષિણામ્ ।
મનુષ્યાણાં ચ સર્પાણાં નાગાનામધિપાશ્ ચ યે

વૃક્ષાણાં પર્વતાનાં ચ ગ્રહાણાં ચાપિ યે ઽધિપાઃ ।
અતીતા વર્તમાનાશ્ ચ યે ભવિષ્યન્તિ ચાપરે ।
તે સર્વે સર્વભૂતસ્ય વિષ્ણોરંશસમુદ્ભાવાઃ

ન હિ પાલનસામર્થ્યમૃતે સર્વેશ્વરં હરિમ્ ।
સ્થિતં સ્થિતૌ મહાપ્રાજ્ઞ ભવત્યન્યસ્ય કસ્યચિત્

સૃજત્યેષ જગત્સૃષ્ટૌ સ્થિતૌ પાતિ સનાતનઃ ।
હન્તિ ચૈવાન્તકત્વેન રજઃસત્ત્વાદિસંશ્રયઃ

ચતુર્વિભાગઃ સંસૃષ્ટૌ ચતુર્ધા સંસ્થિતઃ સ્થિતૌ ।
પ્રલયં ચ કરોત્યન્તે ચતુર્ભેદો જનાર્દનઃ

એકેનાંશેન બ્રહ્મસૌ ભવત્યવ્યક્તમૂર્તિમાન્ ।
મરીચિમિશ્રાઃ પતયઃ પ્રજાનાઞ્ચાન્યભાગશઃ

કાલસ્તૃતીયસ્તસ્યાંશઃ સર્વભૂતાનિ ચાપરઃ ।
ઇત્થં ચતુર્ધા સંસૃષ્ટૌ વર્તતેસૌ રજોગુણઃ

એકાંશેનાસ્થિતો વિષ્ણુઃ કરોતિ પ્રતિપાલનમ્ ।
મન્વાદિરૂપશ્ચાન્યેન કાલરૂપો ઽપરોણ ચ

સર્વભૂતેષુ ચાન્યેન સંશ્થિતઃ કુરુતે સ્થિતિમ્ ।
સત્ત્વં ગુણં સમાશ્રિત્ય જગતઃ પુરુષોત્તમઃ

આશ્રિત્ય તમસો વૃત્તિમન્તકાલે તથા પુનઃ ।
રુદ્રસ્વરૂપો ભગવાનેકાંશેન ભવત્યજઃ

અગ્ન્યન્તકાદિરૂપેણ ભાગેનાન્યેન વર્તતે ।
કાલસ્વરૂપો ભાગો યઃસર્વભૂતાનિ ચાપરઃ

વિનાશં કુર્વતસ્તસ્ય ચતુર્ધૈવં મહાત્મનઃ ।
વિભાગકલ્પના બ્રહ્મન્ કથ્યતે સાર્વકાલિકી

બ્રહ્મ દક્ષાદયઃ કાલસ્તથૈ વાખિલજન્તવઃ ।
વિભૂતયો હરેરેતા જગતઃ સૃષ્ટિહેતવઃ

વિષ્ણુર્મન્વાદયઃ કાલઃ સર્વભૂતાનિ ચ દ્વિજ ।
સ્થિતેર્નિમિત્તભૂતસ્ય વિષ્ણોરેતા વિભૂતયઃ

રુદ્રઃ કાલાન્તકાદ્યાશ્ ચ સમસ્તાશ્ચૈવ જન્તવઃ ।
ચતુર્ધા પ્રલાયાયૈતા જનાર્દનવિભૂતયઃ

જગદાદૌ તથા મધ્યે સૃષ્ટિરાપ્રલયા દ્વિજ ।
ધાત્રા મરીચિમિશ્રૈશ્ ચ ક્રિયતે જન્તુભિસ્ તથા

બ્રહ્મ સૃજત્યાદિકાલે મરીચિપ્રમુખાસ્તતઃ ।
ઉત્પાદયન્ત્યપત્યાનિ જન્તવશ્ ચ પ્રતિક્ષણમ્

કાલેન ન વિના બ્રહ્મ સૃષ્ટિનિષ્પાદકો દ્વિજ ।
ન પ્રજાપતયઃ સર્વે ન ચૈવાખિલજન્તવઃ

એવમેવ વિભાગોયં સ્તિતાવપ્યુપદિશ્યતિ ।
ચતુર્દા તસ્ય દેવસ્ય મૈત્રેય પ્રલયે તથા

યત્કિઞ્ચિત્સૃજ્યતે યેન સત્ત્વજાતેન વૈ દ્વિજ ।
તસ્ય સૃજ્યસ્ય સમ્ભૂતો તત્સર્વં વૈ હરેસ્તનુઃ

હન્તિ યાવચ્ચ યત્કિઞ્ચિત્સત્ત્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
જનાર્દનસ્ય તદ્રૌદ્રં મૈત્રેયાન્તકરં વતુઃ

એવમેષ જગત્સ્ત્રષ્ટા જગત્પાતા તથા જગત્ ।
જગદ્ભક્ષયિતા દેવઃ સમસ્તસ્ય જનાર્દનઃ

સૃષ્ઠિસ્થિત્યન્તકાલેષુ ત્રિધૈવં સંપ્રવર્તતે ।
ગુણપ્રવૃત્યા પરમં પદં તસ્યાગુણં મહત્

તચ્ચ જ્ઞાનમયં વ્યાપિ સ્વાસંવેદ્યમનૌપમમ્ ।
ચતુષ્પ્રકારં તદપિ સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ

શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ
ચતુઃપ્રકારતાં તસ્ય બ્રહ્મભૂતસ્ય હે મુને ।
મમાચક્ષ્વ યથાન્યાયં યદુક્તં પરમં પદમ્

શ્રીપરાસર ઉવાચ
મૈત્રેય કારણં પ્રોક્તં સાધનં સર્વવસ્તુષુ ।
સાધ્યં ચ વસ્ત્વભિમતં યત્સાધયિતુમાત્મનઃ

યોગિનો મુક્તિકામસ્ય પ્રાણાયામાદિસાધનમ્ ।
સાધ્યં ચ પરમં બ્રહ્મ પુનર્નવર્તતેયતઃ

સાધનાલમ્બનં જ્ઞાનં મુક્તયે યોગિનાં હિ યત્ ।
સ ભેદઃ પ્રથમસ્તસ્ય બ્રહ્મભૂતસ્ય વૈ મુને

યુઞ્જતઃ ક્લેશમુક્ત્યર્થં સાધ્યં યદ્બ્રહ્મ યોગિનઃ ।
તદાલમ્બનવિજ્ઞાનં દ્વિતીયો ઽંશો મહામુને

ઉભયોસ્ત્વવિભાગેન સાધ્યસાધનયોર્હિ યત્ ।
વિજ્ઞાનમદ્વૈતમયં તદ્ભાગોન્યો મયોદિતઃ

જ્ઞાનત્રયસ્ય વૈ તસ્ય વિશેષો યો મહામુને ।
તન્નિરાકરણદ્વારા દર્શિતાત્મસ્વરૂપવત્

નિર્વ્યાપારમનાખ્યેયં વ્યાપ્તિમાત્રમનૂપમમ્ ।
આત્મસમ્બોધવિષયં સત્તામાત્રમલક્ષણમ્

પ્રશાન્તમભયં શુદ્ધં દુર્વિભાવ્યમસંશ્રયમ્ ।
વિષ્ણોર્જ્ઞાનમયસ્યોક્તં તજ્જ્ઞાનં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્

તત્ર જ્ઞાનનિરોધેન યોગિનો યાન્તિ યે લયમ્ ।
સંસારકર્ષણોપ્તૌ તે યાન્તિ નિર્બીજતાં દ્વિજા

એવંપ્રકારમમલં નિત્યં વ્યાપકમક્ષયમ્ ।
સમસ્તહેયરહિતં વિષ્ણ્વાખ્યં પરમં પદમ્

તદ્બ્રહ્મ પરમં યોગી યતો નાવર્તતે પુનઃ ।
શ્રયત્યપુણ્યોપરમે ક્ષીણક્લેશે ઽતિનિર્મલે

દ્વે રૂપે બ્રહ્મણસ્તસ્ય મૂર્ત ચામૂર્તમેવ ચ ।
ક્ષરાક્ષરાસ્વરૂપે તે સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતે

અક્ષરં તત્પરં બ્રહ્મ ક્ષરં સર્વમિદં જગત્ ।
એકદેશસ્થિતસ્યાગ્નેર્જ્યોત્સ્ત્રા વિસ્તારિણિ યથા ।
પરસ્ય બ્રહ્મણઃ શક્તિસ્તથોદમખિલં જગત્

તત્રાપ્યાસન્નદૂરત્વાદ્ બહુત્વસ્વલ્પતામયઃ ।
જ્યોત્સ્નાભેદોસ્તિ તચ્છક્તેસ્તદ્વન્મૈત્રેય વિદ્યતે

બ3હ્મવિષ્ણુશિવા બ્રહ્મન્પ્રધાના બ્રહ્મશક્તયઃ ।
તતશ્ ચ દેવા મૈત્રેય ન્યૂના દક્ષાદયસ્તતઃ

તતો મનુષ્યાઃ પશવૌ મૃગપક્ષિસરીસૃપાઃ ।
ન્યૂનાન્યૂનતરાશ્ચૈવ વૃક્ષગુલ્માદયસ્ તથા

તદેતદક્ષરં નિત્યં જગન્મુનિવરાખિતમ્ ।
આવિર્ભાવતિરોભાવ-જન્મનાશવિકલ્પવત્

સર્વશક્તિ મયો વિષ્ણુઃ સ્વરૂપં બ્રહ્મણઃ પરમ્ ।
મૂર્તં યદ્યોગિભિઃ પુર્વં યોગારમ્ભેષુ ચિન્ત્યતે

સાલમ્બનો મહાયોગઃ સબીજો યત્રસંસ્થિતઃ ।
મનસ્યવ્યાહતે સમ્યગ્યુઞ્જતાં જાયતે મુને

સ પરઃ પરશક્તીનાં બ્રહ્મણઃ સમનન્તરમ્ ।
મૂર્તં બ્રહ્મ મહાભાગ સર્વબ્રહ્મમયો હરિઃ

યત્ર સર્વમિદં પ્રોતમોતં ચૈવાખિતં જગત્ ।
તતો જગજ્જગત્યસ્મિન્સ જગચ્ચખિલં મુને

ક્ષરાક્ષરમયો વિષ્ણુર્બિભર્ત્યખિલમીશ્વરઃ ।
પુરુષાવ્યાકૃતમયં ભૂષણાસ્ત્રસ્વરૂપવત્

શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ
ભૂષણાસ્ત્રસ્વરૂપસ્થં યચ્ચૈતદખિલં જગત્ ।
બિભર્તિ ભગવન્વિષ્ણુ સ્તન્મમાખ્યાતુમર્હસિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
નમસ્કૃત્વાપ્રમેયાય વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે ।
કથયામિ યથાખ્યાતં વસિષ્ઠેન મમા ભવત્

આત્માનમસ્ય જગતો નિર્લેપમગુણામલમ્ ।
બિભર્તિ કૌસ્તુભમણિસ્વરૂપં ભગવાન્હરિઃ

શ્રીવત્સસંસ્થાનધર મનન્તે ન સમાશ્રિતમ્ ।
પ્રધાનં બુદ્ધિરપ્યાસ્તે ગદરૂપેણ માધવે

ભૂતાદિમિન્દ્રિયાદિં ચ દ્વિધાહઙ્કારમીશ્વરઃ ।
બિભર્તિ શંખરૂપેણ શાર્ઙ્ગરૂપેણ ચ સ્થિતમ્

ચલત્સ્વરૂપમત્યન્તં જવેનાન્તારિતાનિલમ્ ।
ચક્રસ્વરૂપં ચ મનો ધત્તે વિષ્ણુકરે સ્થિતમ્

પઞ્ચરૂપા તુ યા માલા વૈજયન્તી ગદાભૃતઃ ।
સા ભૂતહેતુસંઘાતા ભૂતમાલા ચ વૈ દ્વિજ

યાનીન્દ્રિયાણ્યશેષાણિ બુદ્ધિકર્માત્મકાનિ વૈ ।
શરરૂપાણ્યશેષાણિ તાનિ ધત્તે જનાર્દનઃ

બિભર્તિ યચ્ચાસિરત્નમચ્યુતોત્યન્તનિર્મલમ્ ।
વિદ્યામય તુ તજ્જ્ઞાનમવિદ્યાકોશસંસ્થિતમ્

ઇત્થં પુમાન્પ્રધાનં ચ બુદ્ધ્યહઙ્કારમેવ ચ ।
ભૂતાનિ ચ હૃષીકેશે મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ।
વિદ્યાવિદ્યે ચ મૈત્રેય સર્વમેતત્સમાશ્રિતમ્

અસ્ત્રભૂષણસંસ્થાનસ્વરૂપં રૂપવર્જિતઃ ।
બિભાર્તિ માયારૂપોસૌ શ્રેયસે પ્રાણિનાં હરિઃ

સવિકારં પ્રધાનં ચ પુમાંશ્ચૈવાખિલં જગત્ ।
બિભર્તિ પુણ્ડહીકાક્ષસ્તદેવં પરમેશ્વરઃ

યા વિદ્યા યા તથાવિદ્યા યત્સદ્યચ્ચાસદવ્યયમ્ ।
તત્સર્વં સર્વભૂતેશે મૈત્રેય મધુસૂદને

કલાકાષ્ઠાનિમેષાદિદિનર્ત્વયનહાયનૈઃ ।
કાલસ્વરૂપો ભગવાનપાપો હરિરવ્યયઃ

ભૂર્લોકોથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકો મુનિસત્તમ ।
મહર્જનસ્તપઃ સત્યં સપ્ત લોકા ઇમે વિભુઃ

લોકાત્મમૂર્તિઃ સર્વેષાં પૂર્વેષામપિ પૂર્વજઃ ।
આધારઃ સર્વવિદ્યાનાં સ્વયમેવ હરિઃ સ્થિતઃ

દેવમાનુષપશ્વાદિશ્વરૂપૈર્ બહુભિઃ સ્થિતઃ ।
તતઃ સર્વેશ્વરો ઽનન્તો ભૂતમૂર્તિરમૂર્તિમાન્

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ તથૈવાથર્વાણાનિ વૈ ।
ઇતિહાસોપવેદાશ્ ચ વેદાન્તેષુ તથોક્તયઃ

વેદાઙ્ગાનિ સમસ્તાનિ મન્વાદિગદિતાનિ ચ ।
શાસ્ત્રાણ્યશેષાણ્યાખ્યાનાન્ય્ અનુવાકાશ્ ચ યે ક્વચિત્

કાવ્યાલાપાશ્ ચ યે કેચિદ્રીતકાન્યખિલાનિ ચ ।
શબ્દમૂર્તિધરસ્યૈતદ્ વપુર્વિષ્ણોર્ મહાત્મનઃ

યાનિ મૂર્તાન્ય્ અમૂર્તાનિ યાન્યત્રાન્યત્ર વા ક્વચિત્ ।
સન્તિ વૈ વસ્તુજાતાનિ તાનિ સર્વાણિ તદ્વપુઃ

અહં હરિઃ સર્વમિદં જનાર્દનો નાન્યત્તતઃ કારણકાર્યજાતમ્ ।
ઈદૃઙ્મનો યસ્ય ન તસ્યટ ભૂયો ભવોદ્ભાવા દ્વન્દ્વગદા ભવન્તિ

ઇત્યૈષ તેંશઃ પ્રથમઃ પુરાણસ્યાસ્ય વૈ દ્વિજ ।
યથાવત્કથિતો યસ્મિન્ધૃતે પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

કાર્ત્તિક્યાં પુષ્કરસ્નાને દ્વાદશાબ્દેન યત્ફલમ્ ।
તદસ્ય શ્રવણાત્સવ મૈત્રેયાપ્નોતિ માનવઃ

દેવર્ષિપિતૃગન્ધર્વયક્ષાદિનાં ચ સમ્ભવમ્ ।
ભવન્તિ શૃણ્વતઃ પુંસો દેવાદ્ય વરદા મુને