Vishnu Purana · Chapter 1.2

iti śriviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe prathamo 'dhyāyaḥ (1)
śrīparāśara uvāca
avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane /
sadaikarūparūpāya viṣṇave sarvajiṣṇave

namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṅkarāya ca /
vāsudevāya tārāya sarvasthityantakāriṇe

ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ /
avyaktavyaktarūpāya viṣṇave muktihetave

sargasthitivināśānāṃ jagato yo jaganmayaḥ /
mūlabhūto nasamtasmai viṣṇave paramātmane

ādhārabhūtaṃ viśvasyāpyaṇīyāṃsamaṇīyasām /
praṇamya sarvabhūtasthamacyutaṃ puruṣottamam

jñānasvarūpamatyantanirmalaṃ paramārthataḥ /
tamevārthasvarūpeṇa bhrantidarśanataḥ sthitam

viṣṇu grasiṣṇuṃ viśvasya sthitau sarge tathā prabhum /
praṇamya jagatāmīśamajamakṣayamavyayam

kathayāmi yathāpūrvaṃ dakṣādyair munisattamaiḥ /
pṛṣṭaḥ provāca bhagavānabjayoniḥ pitāmahaḥ

taiś coktaṃ purukutsāya bhūbhuje narmadātaṭe /
sārasvatāya tenāpi mahyaṃ sārasvatena ca

paraḥ parāṇāṃ paramaḥ paramātmātmasaṃsthitaḥ /
rūpavarṇādinirdeśaviśeṣaṇavivarjitaḥ

apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmarddhijanmabhiḥ /
varjitaḥ śakyate vaktuṃ yaḥ sadāstīti kevalam

sarvatrāsau samastaṃ ca vasatyatreti vai yataḥ /
tataḥ sa vāsudeveti vidvadbhiḥ paripaṭhyate

tadbrahma paramaṃ nityamajamakṣayamavyayam /
ekasvarūpaṃ tu sadā heyābhāvācca nirmalam

tadeva sarvamevaitadvyaktāvyaktasvarūpavat /
tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam

parasya brahmaṇo rūpaṃ purūṣaḥ prathamaṃ dvija /
vyaktāvyakte tathaivānye rūpe kālastathāparam

pradhānapūruṣavyaktakālānāṃ paramaṃ hi yat /
paśyanti sūrayaḥ śuddhaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

pradhānapūruṣavyaktakālāstu pravibhāgaśaḥ /
rūpāṇi sthitisargāntavyaktisadbhāvahetavaḥ

vyaktaṃ viṣṇustathavyaktaṃ purūṣaḥ kāla eva ca /
krīḍato bālakasyeva ceṣṭāṃ tasya niśāmaya

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattatpradhānamṛṣisattamaiḥ /
procyate prakṛtiḥ sīkṣmā nityaṃ sadasadātmakam

akṣayyaṃ nānyadādhāramameyamajaraṃ dhruvam /
śabdasparśavihīnaṃ tadrūpādibhir asaṃhitam

triguṇaṃ tajjagadyoniranādiprabhavāpyayam /
tenāgre sarvamevāsīvdyāptaṃ vai pralayādanu

vedavādavido vidvanniyatā brahmavādinaḥ /
paṭhanti caitamevārthaṃ pradhānapratipādakam

nāho na rātrirna nabho na bhūmirnāsīttamojyotirabhūcca nānyat /
śrotrādibuddhyānupalabhyamekaṃ prādhānikaṃ brahma pumāṃstadāsīt

viṣṇoḥ svarūpātparatodite dve rūpe pradhānaṃ purūṣaś ca vipra /
tasyaiva te 'nyena dhṛte viyukte rūpātaraṃ taddvija kālasaṃjñam

prakṛtau saṃsthitaṃ vyaktamatītapralaye tu yat /
tasmātprākṛtasaṃjñoyamucyate pratisaṃcaraḥ

anādirbhagavānkālo nāntosta dvija vidyate /
avyucchinnastatastvete sargasthityantasaṃyamāḥ

guṇasāmye tatastasminpṛthakpuṃsi vyavasthite /
kālasvarūpaṃ tadviṣṇormaitreya parivartate

tatastu tatparaṃ brahma paramātmā jaganmayaḥ /
sarvagaḥ sarvabhūteśaḥ sarvātmā parameśvaraḥ

pradhānapurūṣau cāpi praviśyātmecchayā hariḥ /
kṣobhayāmāsa saṃprāpte sargakāle vyayāvyayau

yathā sannidhimātreṇa gandhaḥ kṣobhāya jāyate /
manaso nopakartṛtvāttathāsau parameśvaraḥ

sa eva kṣobhako brahman kṣobhyaś ca purūṣottamaḥ /
sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatvepi ca sthitaḥ

vikāsāṇusvarūpaiś ca brahmarūpādibhis tathā /
vyaktasvarūpaś ca tathā viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ

guṇasāmyāttatastasmātkṣetrajñādhiṣṭhitānmune /
guṇavyañjanasaṃbhūtiḥ sargakāle dvijottama

pradhānatattvamudbhūtaṃ mahāntaṃ tatsamāvṛṇot /
sāttviko rājasaścaiva tāmasaś ca tridhā mahān

pradhānatattvena samaṃ tvacā bīja mivāvṛtam /
vaikārekastaijasaś ca bhūtādiścaiva tāmasaḥ

trividhoyamahaṅkāro mahattattvādajāyata /
bhītendriyāṇāṃ hetuḥsa triguṇatvānmahāmune /
yathā pradhānena mahānmahatā sa tathā vṛtaḥ

bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakaṃ tataḥ /
sasarja śabdatanmātrādākāśaṃ śabdalakṣaṇam

śabdamātraṃ tathākāśaṃ bhūtādiḥ sa samāvṛṇot /
akāśastu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha

balavānabhavadvāyustasya sparśo muṇo mataḥ /
ākāśaṃ śabdamātraṃ tu svarśamātraṃ samāvṛṇot

tato vāyurvikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha /
jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate

sparśamātraṃ tu vai vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot /
jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha

sambhavanti tatoṃbhāṃsi rasādhārāṇi tāni ca /
rasamātrāṇi cāmbhāṃsi rūpamātraṃ samāvṛṇot

vikurvāṇāni cāmbhāṃsi gandhamātraṃ sasa rjire /
saṃghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇo mataḥ

tasmiṃstasmiṃstu tanmātraṃ tena tanmātratā smṛtā

tanmātraṇyaviśeṣāṇi aviśeṣāstato hi te

na śāntā nāpi dhorāste na mūḍhāścāviśeṣiṇaḥ /
bhūtatanmātrasargoyamahaṅkārāttu tāmasāt

tejasānīndriyāṇyāhurdevā vaikārikā daśa /
ekādaśaṃ manaścātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ

tvak cakṣurnāsikā jihvā śrotramatra ca pañca mam /
śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhiyuktāni vai dvija

pāyūpasthau karau pādau vāk ca maitreya pañcamī /
visargaśilpagatyukti karma teṣāṃ ca kathyate

ākāśavāyutejāṃsi salilaṃ pṛthivī tathā /
śabdādibhir guṇair brahmansaṃyuktānyuttarottarai

śāntā ghorāś ca mūḍhāś ca viśeṣastena te smṛtāḥ

nānāviryāḥ pṛthagbhūtāstataste saṃhatiṃ vinā /
nāśaknuvanprajāḥ sraṣṭumasamāgamya sṛtstraśaḥ

sametyānyonyasaṃyogaṃ parasparasamāśrayāḥ /
ekasaṃghātalakṣyāś ca saṃprāpyaikyamaśeṣataḥ

puruṣādhiṣṭhitatvācca pradhānānugraheṇa ca /
mahadādya viśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti te

tatkrameṇa vivṛddhaṃ sajjalabudbudavatsamam /
bhūtebhyoṇḍaṃ mahābuddhe mahattadudakeśayam /
prakṛtaṃ brahmarūpasya viṣṇoḥ sthānamanuttamam

tatrāvyaktasvarūpo 'sau vyaktarūpo jagatpatiḥ /
viṣṇurbrahmasvarūpeṇa svayameva vyavasthitaḥ

merurulbamabhūttasya jarāyuś ca mahīdharāḥ /
garbhodakaṃ samudrāś ca tasyāsansumahātmanaḥ

sādridvīpasamudrāś ca sajyotirlokasaṃgrahaḥ /
tasminnaṇḍe 'bhavadvipra sadevāsuramānuṣāḥ

vārivahnyanilākāśais tato bhūtādinā bahiḥ /
vṛtaṃ daśaguṇair aṇḍaṃ bhūtādirmahatā tathā

avyaktenāvṛto brahmaṃstai sarvaiḥ sahito mahān /
ebhir āvaraṇair aṇḍaṃ saptabhiḥ prakṛtair vṛtam /
nālikeraphalasyāntarbājaṃ bāhyadalair iva

juṣan rajo guṇaṃ tatra svayaṃ viśveśvaro hariḥ /
brahmābhūtvāsya jagato visṛṣṭau saṃpravartate

sṛṣṭaṃ ca pātyanuyugaṃ yāvatkalpavikalpanā /
sattvabhṛdbhagavānviṣṇuraprameyaparākramaḥ

tamodrekī ca kalpānte rudrarūpī jarnādanaḥ /
maitreyākhilabhūtāni bhakṣayatyatidārūṇaḥ

bhakṣayitvā ca bhūtāni jagatyekāṇavīkṛte /
nāgaparyaṅkaśayane śete ca parameśvaraḥ

prabuddhaś ca punaḥ sṛṣṭiṃ karoti brahmarūpadhṛk

sṛṣṭisthityantakaraṇīṃ brahmaviṣṇuśivātmikām /
sa saṃjñāṃ yāti bhagavāneka eva janārdanaḥ

straṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃ ca pāti ca /
upasaṃhriyate cānte saṃhartā ca svayaṃ prabhuḥ

pṛthivyāpas tathā tejo vāyurākāśa eva ca /
sarvendriyāntaḥkaraṇaṃ puruṣākhyaṃ hi yajjagat

sa eva sarvabhūtātmā viśvarūpo yato 'vyayaḥ /
sargādikaṃ tu tasyaiva bhūtasthamupakārakam

sa eva sṛjyaḥ sa ca sargakartā sa eva pātyatti ca pālyate ca /
brahmādyavasthābhir aśeṣamūrtirviṣṇurvariṣṭho varado vareṇyaḥ