વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.2

ઇતિ શ્રિવિષ્ણુપુરાણે પ્રથમે ઽંશે પ્રથમો ઽધ્યાયઃ (1)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
અવિકારાય શુદ્ધાય નિત્યાય પરમાત્મને ।
સદૈકરૂપરૂપાય વિષ્ણવે સર્વજિષ્ણવે

નમો હિરણ્યગર્ભાય હરયે શઙ્કરાય ચ ।
વાસુદેવાય તારાય સર્વસ્થિત્યન્તકારિણે

એકાનેકસ્વરૂપાય સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મને નમઃ ।
અવ્યક્તવ્યક્તરૂપાય વિષ્ણવે મુક્તિહેતવે

સર્ગસ્થિતિવિનાશાનાં જગતો યો જગન્મયઃ ।
મૂલભૂતો નસમ્તસ્મૈ વિષ્ણવે પરમાત્મને

આધારભૂતં વિશ્વસ્યાપ્યણીયાંસમણીયસામ્ ।
પ્રણમ્ય સર્વભૂતસ્થમચ્યુતં પુરુષોત્તમમ્

જ્ઞાનસ્વરૂપમત્યન્તનિર્મલં પરમાર્થતઃ ।
તમેવાર્થસ્વરૂપેણ ભ્રન્તિદર્શનતઃ સ્થિતમ્

વિષ્ણુ ગ્રસિષ્ણું વિશ્વસ્ય સ્થિતૌ સર્ગે તથા પ્રભુમ્ ।
પ્રણમ્ય જગતામીશમજમક્ષયમવ્યયમ્

કથયામિ યથાપૂર્વં દક્ષાદ્યૈર્ મુનિસત્તમૈઃ ।
પૃષ્ટઃ પ્રોવાચ ભગવાનબ્જયોનિઃ પિતામહઃ

તૈશ્ ચોક્તં પુરુકુત્સાય ભૂભુજે નર્મદાતટે ।
સારસ્વતાય તેનાપિ મહ્યં સારસ્વતેન ચ

પરઃ પરાણાં પરમઃ પરમાત્માત્મસંસ્થિતઃ ।
રૂપવર્ણાદિનિર્દેશવિશેષણવિવર્જિતઃ

અપક્ષયવિનાશાભ્યાં પરિણામર્દ્ધિજન્મભિઃ ।
વર્જિતઃ શક્યતે વક્તું યઃ સદાસ્તીતિ કેવલમ્

સર્વત્રાસૌ સમસ્તં ચ વસત્યત્રેતિ વૈ યતઃ ।
તતઃ સ વાસુદેવેતિ વિદ્વદ્ભિઃ પરિપઠ્યતે

તદ્બ્રહ્મ પરમં નિત્યમજમક્ષયમવ્યયમ્ ।
એકસ્વરૂપં તુ સદા હેયાભાવાચ્ચ નિર્મલમ્

તદેવ સર્વમેવૈતદ્વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપવત્ ।
તથા પુરુષરૂપેણ કાલરૂપેણ ચ સ્થિતમ્

પરસ્ય બ્રહ્મણો રૂપં પુરૂષઃ પ્રથમં દ્વિજ ।
વ્યક્તાવ્યક્તે તથૈવાન્યે રૂપે કાલસ્તથાપરમ્

પ્રધાનપૂરુષવ્યક્તકાલાનાં પરમં હિ યત્ ।
પશ્યન્તિ સૂરયઃ શુદ્ધં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

પ્રધાનપૂરુષવ્યક્તકાલાસ્તુ પ્રવિભાગશઃ ।
રૂપાણિ સ્થિતિસર્ગાન્તવ્યક્તિસદ્ભાવહેતવઃ

વ્યક્તં વિષ્ણુસ્તથવ્યક્તં પુરૂષઃ કાલ એવ ચ ।
ક્રીડતો બાલકસ્યેવ ચેષ્ટાં તસ્ય નિશામય

અવ્યક્તં કારણં યત્તત્પ્રધાનમૃષિસત્તમૈઃ ।
પ્રોચ્યતે પ્રકૃતિઃ સીક્ષ્મા નિત્યં સદસદાત્મકમ્

અક્ષય્યં નાન્યદાધારમમેયમજરં ધ્રુવમ્ ।
શબ્દસ્પર્શવિહીનં તદ્રૂપાદિભિર્ અસંહિતમ્

ત્રિગુણં તજ્જગદ્યોનિરનાદિપ્રભવાપ્યયમ્ ।
તેનાગ્રે સર્વમેવાસીવ્દ્યાપ્તં વૈ પ્રલયાદનુ

વેદવાદવિદો વિદ્વન્નિયતા બ્રહ્મવાદિનઃ ।
પઠન્તિ ચૈતમેવાર્થં પ્રધાનપ્રતિપાદકમ્

નાહો ન રાત્રિર્ન નભો ન ભૂમિર્નાસીત્તમોજ્યોતિરભૂચ્ચ નાન્યત્ ।
શ્રોત્રાદિબુદ્ધ્યાનુપલભ્યમેકં પ્રાધાનિકં બ્રહ્મ પુમાંસ્તદાસીત્

વિષ્ણોઃ સ્વરૂપાત્પરતોદિતે દ્વે રૂપે પ્રધાનં પુરૂષશ્ ચ વિપ્ર ।
તસ્યૈવ તે ઽન્યેન ધૃતે વિયુક્તે રૂપાતરં તદ્દ્વિજ કાલસંજ્ઞમ્

પ્રકૃતૌ સંસ્થિતં વ્યક્તમતીતપ્રલયે તુ યત્ ।
તસ્માત્પ્રાકૃતસંજ્ઞોયમુચ્યતે પ્રતિસંચરઃ

અનાદિર્ભગવાન્કાલો નાન્તોસ્ત દ્વિજ વિદ્યતે ।
અવ્યુચ્છિન્નસ્તતસ્ત્વેતે સર્ગસ્થિત્યન્તસંયમાઃ

ગુણસામ્યે તતસ્તસ્મિન્પૃથક્પુંસિ વ્યવસ્થિતે ।
કાલસ્વરૂપં તદ્વિષ્ણોર્મૈત્રેય પરિવર્તતે

તતસ્તુ તત્પરં બ્રહ્મ પરમાત્મા જગન્મયઃ ।
સર્વગઃ સર્વભૂતેશઃ સર્વાત્મા પરમેશ્વરઃ

પ્રધાનપુરૂષૌ ચાપિ પ્રવિશ્યાત્મેચ્છયા હરિઃ ।
ક્ષોભયામાસ સંપ્રાપ્તે સર્ગકાલે વ્યયાવ્યયૌ

યથા સન્નિધિમાત્રેણ ગન્ધઃ ક્ષોભાય જાયતે ।
મનસો નોપકર્તૃત્વાત્તથાસૌ પરમેશ્વરઃ

સ એવ ક્ષોભકો બ્રહ્મન્ ક્ષોભ્યશ્ ચ પુરૂષોત્તમઃ ।
સ સંકોચવિકાસાભ્યાં પ્રધાનત્વેપિ ચ સ્થિતઃ

વિકાસાણુસ્વરૂપૈશ્ ચ બ્રહ્મરૂપાદિભિસ્ તથા ।
વ્યક્તસ્વરૂપશ્ ચ તથા વિષ્ણુઃ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ

ગુણસામ્યાત્તતસ્તસ્માત્ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતાન્મુને ।
ગુણવ્યઞ્જનસંભૂતિઃ સર્ગકાલે દ્વિજોત્તમ

પ્રધાનતત્ત્વમુદ્ભૂતં મહાન્તં તત્સમાવૃણોત્ ।
સાત્ત્વિકો રાજસશ્ચૈવ તામસશ્ ચ ત્રિધા મહાન્

પ્રધાનતત્ત્વેન સમં ત્વચા બીજ મિવાવૃતમ્ ।
વૈકારેકસ્તૈજસશ્ ચ ભૂતાદિશ્ચૈવ તામસઃ

ત્રિવિધોયમહઙ્કારો મહત્તત્ત્વાદજાયત ।
ભીતેન્દ્રિયાણાં હેતુઃસ ત્રિગુણત્વાન્મહામુને ।
યથા પ્રધાનેન મહાન્મહતા સ તથા વૃતઃ

ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દતન્માત્રકં તતઃ ।
સસર્જ શબ્દતન્માત્રાદાકાશં શબ્દલક્ષણમ્

શબ્દમાત્રં તથાકાશં ભૂતાદિઃ સ સમાવૃણોત્ ।
અકાશસ્તુ વિકુર્વાણઃ સ્પર્શમાત્રં સસર્જ હ

બલવાનભવદ્વાયુસ્તસ્ય સ્પર્શો મુણો મતઃ ।
આકાશં શબ્દમાત્રં તુ સ્વર્શમાત્રં સમાવૃણોત્

તતો વાયુર્વિકુર્વાણો રૂપમાત્રં સસર્જ હ ।
જ્યોતિરુત્પદ્યતે વાયોસ્તદ્રૂપગુણમુચ્યતે

સ્પર્શમાત્રં તુ વૈ વાયૂ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્ ।
જ્યોતિશ્ચાપિ વિકુર્વાણં રસમાત્રં સસર્જ હ

સમ્ભવન્તિ તતોંભાંસિ રસાધારાણિ તાનિ ચ ।
રસમાત્રાણિ ચામ્ભાંસિ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્

વિકુર્વાણાનિ ચામ્ભાંસિ ગન્ધમાત્રં સસ ર્જિરે ।
સંઘાતો જાયતે તસ્માત્તસ્ય ગન્ધો ગુણો મતઃ

તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તુ તન્માત્રં તેન તન્માત્રતા સ્મૃતા

તન્માત્રણ્યવિશેષાણિ અવિશેષાસ્તતો હિ તે

ન શાન્તા નાપિ ધોરાસ્તે ન મૂઢાશ્ચાવિશેષિણઃ ।
ભૂતતન્માત્રસર્ગોયમહઙ્કારાત્તુ તામસાત્

તેજસાનીન્દ્રિયાણ્યાહુર્દેવા વૈકારિકા દશ ।
એકાદશં મનશ્ચાત્ર દેવા વૈકારિકાઃ સ્મૃતાઃ

ત્વક્ ચક્ષુર્નાસિકા જિહ્વા શ્રોત્રમત્ર ચ પઞ્ચ મમ્ ।
શબ્દાદીનામવાપ્ત્યર્થં બુદ્ધિયુક્તાનિ વૈ દ્વિજ

પાયૂપસ્થૌ કરૌ પાદૌ વાક્ ચ મૈત્રેય પઞ્ચમી ।
વિસર્ગશિલ્પગત્યુક્તિ કર્મ તેષાં ચ કથ્યતે

આકાશવાયુતેજાંસિ સલિલં પૃથિવી તથા ।
શબ્દાદિભિર્ ગુણૈર્ બ્રહ્મન્સંયુક્તાન્યુત્તરોત્તરૈ

શાન્તા ઘોરાશ્ ચ મૂઢાશ્ ચ વિશેષસ્તેન તે સ્મૃતાઃ

નાનાવિર્યાઃ પૃથગ્ભૂતાસ્તતસ્તે સંહતિં વિના ।
નાશક્નુવન્પ્રજાઃ સ્રષ્ટુમસમાગમ્ય સૃત્સ્ત્રશઃ

સમેત્યાન્યોન્યસંયોગં પરસ્પરસમાશ્રયાઃ ।
એકસંઘાતલક્ષ્યાશ્ ચ સંપ્રાપ્યૈક્યમશેષતઃ

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ પ્રધાનાનુગ્રહેણ ચ ।
મહદાદ્ય વિશેષાન્તા હ્યણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

તત્ક્રમેણ વિવૃદ્ધં સજ્જલબુદ્બુદવત્સમમ્ ।
ભૂતેભ્યોણ્ડં મહાબુદ્ધે મહત્તદુદકેશયમ્ ।
પ્રકૃતં બ્રહ્મરૂપસ્ય વિષ્ણોઃ સ્થાનમનુત્તમમ્

તત્રાવ્યક્તસ્વરૂપો ઽસૌ વ્યક્તરૂપો જગત્પતિઃ ।
વિષ્ણુર્બ્રહ્મસ્વરૂપેણ સ્વયમેવ વ્યવસ્થિતઃ

મેરુરુલ્બમભૂત્તસ્ય જરાયુશ્ ચ મહીધરાઃ ।
ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ ચ તસ્યાસન્સુમહાત્મનઃ

સાદ્રિદ્વીપસમુદ્રાશ્ ચ સજ્યોતિર્લોકસંગ્રહઃ ।
તસ્મિન્નણ્ડે ઽભવદ્વિપ્ર સદેવાસુરમાનુષાઃ

વારિવહ્ન્યનિલાકાશૈસ્ તતો ભૂતાદિના બહિઃ ।
વૃતં દશગુણૈર્ અણ્ડં ભૂતાદિર્મહતા તથા

અવ્યક્તેનાવૃતો બ્રહ્મંસ્તૈ સર્વૈઃ સહિતો મહાન્ ।
એભિર્ આવરણૈર્ અણ્ડં સપ્તભિઃ પ્રકૃતૈર્ વૃતમ્ ।
નાલિકેરફલસ્યાન્તર્બાજં બાહ્યદલૈર્ ઇવ

જુષન્ રજો ગુણં તત્ર સ્વયં વિશ્વેશ્વરો હરિઃ ।
બ્રહ્માભૂત્વાસ્ય જગતો વિસૃષ્ટૌ સંપ્રવર્તતે

સૃષ્ટં ચ પાત્યનુયુગં યાવત્કલ્પવિકલ્પના ।
સત્ત્વભૃદ્ભગવાન્વિષ્ણુરપ્રમેયપરાક્રમઃ

તમોદ્રેકી ચ કલ્પાન્તે રુદ્રરૂપી જર્નાદનઃ ।
મૈત્રેયાખિલભૂતાનિ ભક્ષયત્યતિદારૂણઃ

ભક્ષયિત્વા ચ ભૂતાનિ જગત્યેકાણવીકૃતે ।
નાગપર્યઙ્કશયને શેતે ચ પરમેશ્વરઃ

પ્રબુદ્ધશ્ ચ પુનઃ સૃષ્ટિં કરોતિ બ્રહ્મરૂપધૃક્

સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકરણીં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મિકામ્ ।
સ સંજ્ઞાં યાતિ ભગવાનેક એવ જનાર્દનઃ

સ્ત્રષ્ટા સૃજતિ ચાત્માનં વિષ્ણુઃ પાલ્યં ચ પાતિ ચ ।
ઉપસંહ્રિયતે ચાન્તે સંહર્તા ચ સ્વયં પ્રભુઃ

પૃથિવ્યાપસ્ તથા તેજો વાયુરાકાશ એવ ચ ।
સર્વેન્દ્રિયાન્તઃકરણં પુરુષાખ્યં હિ યજ્જગત્

સ એવ સર્વભૂતાત્મા વિશ્વરૂપો યતો ઽવ્યયઃ ।
સર્ગાદિકં તુ તસ્યૈવ ભૂતસ્થમુપકારકમ્

સ એવ સૃજ્યઃ સ ચ સર્ગકર્તા સ એવ પાત્યત્તિ ચ પાલ્યતે ચ ।
બ્રહ્માદ્યવસ્થાભિર્ અશેષમૂર્તિર્વિષ્ણુર્વરિષ્ઠો વરદો વરેણ્યઃ