Vishnu Purana · Chapter 1.17

iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ (16)
śrīparāśara uvāca
maitreya kṣūyatāṃ samyak caritaṃ tasya dhīmataḥ /
prahlādasya sadodāracaritasya mahātmanaḥ

diteḥ putro mahāvīryo hiraṇyakaśipuḥ purā /
trailokyaṃ vaśamāninye brahmaṇo varadarpitaḥ

indratvamakaroddaityaḥ sa cāsītsavitā svayam /
vāyuragnirapāṃ nāthaḥ somaścābhūnmahāsuraḥ

dhanānāmadhipaḥ so 'bhūt sa evāsītsvayaṃ yamaḥ /
yajñabhāgānaśeṣāṃstu sa svayaṃ bubhuje 'suraḥ

devāḥ svargaṃ parityajya tartrāsān munisattama /
viceruravanau sarve bibhrāṇā mānuṣīṃ tanum

jitvā tribhuvanaṃ sarvaṃ trailokyaiśvaryadarpitaḥ /
upagīyamāno gandharvair bubhuje viṣayānpriyān

pānāsaktaṃ mahātmānaṃ hiraṇyakaśipuṃ tadā /
upāsāṃcakrire sarve siddhagandharvapannagāḥ

avādayan jaguścānye jayaśabdaṃ tathāpare /
daityarājasya purataścakruḥ siddhā mudānvitāḥ

tatra pranṛttapsarasi sphāṭikābhramaye 'suraḥ /
papau pānaṃ mudā yuktaḥ prāsāde sumanohare

tasya putro mahābhāgaḥ prahlādo nāma nāmataḥ /
papāṭha bālapāṭhyāni gurugehaṅgator'bhakaḥ

ekadā tu sa dharmātmā jagāma guruṇā saha /
pānāsaktasya purataḥ puturdaityapatestadā

pādapraṇāmāvanataṃ tamutthāpya pitā sutam /
hiraṇyakaśipuḥ prāha prahlādamamitaujasam

hiraṇyakaśipur uvāca
paṭhyatāṃ bhavatā vatsa sārabhūtaṃ subhāṣitam /
kālenaitāvatā yatte sadodyoktena śikṣitam

prahlāda uvāca
śrūyatāṃ tāta vakṣyāmi sārabhūtaṃ tavājñayā /
samāhitamanā bhūtvā yanme cetasyavasthitam

anādimadhyāntamajamavṛddhikṣayamacyutam /
praṇatosmyantamantānaṃ sarvakāraṇakāraṇam

śrīparāśara uvāca
etanniśamya daityendraḥ sakopo raktalocanaḥ /
vilokya tadguruṃ prāha sphuritādharapallavaḥ

hiraṇyakaśipuruvāca
brahmabandho kimetatte vipakṣastutisaṃhitam /
asāraṃ grāhito bālo māmavajñāya durmate

gururuvāca
daityeśvara na kopasya vaśamāgantumarhasi /
mamopadeśajanitaṃnāyaṃ vadati te sutaḥ

hiraṇyakaśipuruvāca
anuśiṣṭosi kenedṛgvatsa brahlāda kathyatām /
mayopadiṣṭaṃ netyeṣa prabravīti gurustava

prahlāda uvāca
śāstā viṣṇuraśeṣasya jagato yo hṛdi sthitaḥ /
tamṛte paramātmānaṃ tāta kaḥ kena śāsyate

hiraṇyakaśipur uvāca
koyaṃ viṣṇuḥ sudurbuddhe yaṃ bravīṣi punaḥ punaḥ /
jagatāmīśvarasyeha purataḥ prasabha mama

prahlāda uvāca
na śabdagocare yasya yogidhyeyaṃ paraṃ padam /
yato yaś ca svayaṃ viśvaṃ sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ

hiraṇyakaśipur uvāca
parameśvarasaṃjñojña kimanyo mayyavasthite /
tathāpi martukāmastvaṃ prabravīṣi punaḥ punaḥ

prahlāda uvāca
na kevalaṃ tāta mama prajānāṃ sa brahmabhūto bhavataś ca viṣṇuḥ /
dhātā vidhātā parameśvaraś ca prakīda kopaṃ kuruṣe kimartham

hiraṇyakaśipur uvāca
praviṣṭaḥ ko 'sya hṛdaye durbuddheratipāpakṛt /
yenedṛśānyasādhūni vadatyāviṣṭamānasaḥ

prahlāda uvāca
na kevalaṃ maddhṛdayaṃ sa viṣṇurākramya lalokānakhilānavasthitaḥ /
sa māṃ tvadāndīś ca pitaḥsamastānsamastaceṣṭāsu yunakti sarvagaḥ

hiraṇyakiśipur uvāca
niṣkāsyatāmayaṃ pāpaḥ śāsyatāṃ ca gurorgṛhe /
yojito durmatiḥ kena vipakṣaviṣayastutau

śrīpāraśara uvāca
ityukto 'sau tadā daityair nīto gurugṛhaṃ punaḥ /
jagrāha vidyamaniśaṃ guruśuśrūṣaṇodyataḥ

kālotīteti mahati prahlādamasureśvaraḥ /
samāhūyābravīdrāthā kācitputraka gīyatām

prahlāda uvāca
yataḥ pradhānapuruṣau yataścaitaccarācaram /
kāraṇaṃ sakalasyāsya sa no viṣṇuḥ prasīdatu

hiraṇyakaśipur uvāca
durātmā vadhyatāmeṣa nānenārthosti jīvatā /
svapakṣahānikartṛtvādyaḥ kulāṅgāratāṃ gataḥ

śrīparāśara uvāca
ityājñaptāstatastena pragṛhītamahāyudhāḥ /
udyatāstasya nāśāya daityāḥ śatasahasraśaḥ

prahlāda uvāca
viṣṇuḥ śastreṣu yuṣmāsu mayi cāsau vyavasthitaḥ /
daiteyāstena satyena mākramantvāyudhāni me

śrīparāśara uvāca
tatastaiḥ śataśo daityaiḥ śastroghair āhatopi san /
nāvāca vedanāmalpāmabhūccaiva punarnavaḥ

hiraṇyakaśipur uvāca
durbuddhe vinivartasva vairipakṣastavāhataḥ /
abhayaṃ te prayacchāmi mātimūḍhamatirbhava

prahlāda uvāca
bhayaṃ bhayānāmapahāriṇa sthite manasyanante mama kutra tiṣṭhati /
yasminsmṛte janmajarāntakādibhayāni sarvāmyapayānti tāta

hiraṇyakaśipur uvāca
bhobhoḥ sarpāḥ durācāramenamatyantadurmatim /
viṣajvālākulair vakraiḥ sadyo nayataḥ saṃkṣayam

śrīparāśara uvāca
ityuktāste tataḥ sarpāḥ kuhakāstakṣakādayaḥ /
adaśanta samasteṣu gātreṣvativiṣolbaṇāḥ

sa tvāsaktamatiḥ kṛṣṇe daśyamāno mahoragaiḥ /
na vivedātmano gātraṃ tatsmṛtyāhlādasusthitaḥ

sarpā ūcuḥ
daṃṣṭrā viśīrṇā maṇyaḥ sphuṭanti phaṇeṣu tāpo hṛdayeṣu kaṃpaḥ /
nāsya tvacaḥ svalpamapīha bhinnaṃ prasādhi daityeśvara kāryamanyata

hiraṇyakaśipur upāca
he diggājāḥ saṃkaṭadantamiśra ghnatainamasmadripupakṣabhinnam /
tajjā vināśāya bhavanti tasya yathāraṇeḥ prajvalito hutāśaḥ

śrīparāśara uvāca
tataḥ sa diggajair bālo bhūbhṛcchikharasannibhaiḥ /
pātito dharaṇīpṛṣṭhe viṣāṇair vāvapīḍitaḥ

smaratastasya govindamibhadantāḥ sahasraśaḥ /
śīrṇā vakṣasthalaṃ prāpya sa prāha pitaraṃ tataḥ

dantā gajānāṃ kuliśāgraniṣṭhurājha śīrṇā yadetena balaṃ mamaitat /
mahāvipattāpavināśano 'yaṃ janārdanānusmaraṇānubhāvaḥ

hiraṇyakaśipur uvāca
jvālyatāmasurā bahnirapasarpata diggajāḥ /
vāyo samedhayāgniṃ tvaṃ dahyatāmeṣa pāpakṛt

śrīparāśara uvāca
mahākāṣṭhacayasthaṃ tamasurendrasutaṃ tataḥ /
prajvālya dānavā vahniṃ dadahuḥ svāminoditāḥ

prahlāda uvāca
tātaiṣa vahniḥ pavaneritopi na māṃ dahatyatra samantatoham /
paśyāmi padmāstaraṇāstṛtāni śītāni sarvāṇi diśāṃ mukhāni

śrīparāśara uvāca
atha daityeśvaraṃ procurbhārgavasyātmajā dvājāḥ /
purohitā mahātmānaḥ sāmnā saṃstūya vāgminaḥ

purohitā ūcuḥ
rājanniyamyatāṃ kopo bālepi tanaye nije /
kopo devanikāyeṣu teṣu te śapalo yataḥ

(tataḥ purohitair ukto hiraṇyakaśipuḥ svakaiḥ)
tathātathainaṃ bālaṃ te śāsitāro vayaṃ nṛpaḥ /
yathā vipabhanāśāya vinītaste bhaviṣyati

bālatvaṃ sarvadoṣāṇāṃ daityarājāspadaṃ yataḥ /
tatotra kopamatyarthaṃ yoktumarhasi nārbhake

na tyakṣyati hareḥ pakṣamasmākaṃ vacanādyadi /
tataḥ kṛtyāṃ vadhāyāsya kariṣyāmo 'nivartinīm

śrīparāśara uvāca
evamabhyarthitastais tu daityarājaḥ purohitaiḥ /
daityair niṣkāsayāmāsa putraṃ pāvakasaṃcayāt

tato gurugṛhe vālaḥ sa vasanbāladānavān /
adhyāpayāmāsa muhurupadeśāntare guroḥ

prahlāda uvāca
śrūyatāṃ paramārtho me daiteyā ditijātmajāḥ /
na cānyathaitanmantavyaṃ nātra lobhādikāraṇam

janma bālyaṃ tataḥ sarvo jantuḥ prāpnoti yauvanam /
avyāhataiva bhavati tatonudivasaṃ jarāḥ

tataś ca sṛtyumabhyeti janturdaityeśvarātmajāḥ /
pratyakṣaṃ dṛsyate caitadasmākaṃ bhavatāṃ tathā

mṛtasya ca punarjanma bhavatyetacca nānyathā /
āgamo 'yaṃ tathā yacca nopādānaṃ vinodbhavaḥ

garbhavāsādi yāvattu punarjanmopapādanam /
saha stāvasthakaṃ tāvadduḥkhamevāvagamyatām

kṣuttṛṣṇopaśamaṃ tadvac chītādyupaśamaṃ mukham /
manyate bālabuddhitvādduḥkhameva hi tatpunaḥ

atyantastimitāṅgānāṃ vyāyāmena sukhaiṣiṇām /
bhrāntijñānāvṛtākṣāṇāṃ duḥkhameva sukhāyate

kva śarīramaśeṣāṇāṃ śleṣmādīnāṃ mahācayaḥ /
kva kāntiśobhāsaundaryaramaṇīyādayo guṇāḥ

māṃsāsṛkpūyaviṇmūtrasnāyumajjāsthisaṃhatau /
dehe cetprītimān mūḍho bhavitā narakepyasau

agnoḥ śītena toyasya tṛṣā bhaktasya ca kṣudhā /
kriyate sukhakartṛtvaṃ tadvilomasya cetaraiḥ

karoti he daityasutā yāvanmātraṃ parigraham /
tāvanmātraṃ sa evāsya duḥkhaṃ cetasi yacchati

yāvataḥ kurute jantuḥ sambandhānmanasaḥ priyān /
tāvantosya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ

yadyadgṛhe tanmanasi yatra tatrāvatiṣṭhataḥ /
nāśadāhopakaraṇaṃ tasya tatraiva tiṣṭhati

janmanyatra mahadduḥkhaṃ mriyamāṇasya cāpi tat /
yātanāsu yamasyograṃ garbhasaṃkramaṇeṣu ca

garbheṣu sukhalośopi bhavadbhir anumīyate /
yadi tatkathyatāmevaṃ sarvaṃ duḥkhamayaṃ jagat

tadevamatidukhānāmāspadetra bhavārmave /
bhavatāṃ kathyate satyaṃ viṣṇurekaḥ parāyaṇaḥ

mā jānīta vayaṃ bālā dehī deheṣu śāśvataḥ /
jarāyauvanajanmādya dharmā dehasya nātmanaḥ

bālohaṃ tāvadicchāto yatiṣye śreyase yuvā /
yuvāhaṃ vārdhake prāpte kariṣyāmyatmano hitam

vṛddho 'haṃ mama kāryāṇi samastāni na gocare /
kiṃ kariṣyāmi mandātmā samarthena na yatkṛtam

evaṃ durāśayā kṣiptamānasaḥ puruṣaḥ sadā /
śreyaso 'bhimukhaṃ yāti na kādācitpipāsitaḥ

bālye kriḍanakāsaktā yovane viṣayonmukhāḥ /
ajñā nayantyaśaktyā ca vārdhakaṃ samupasthitam

tasmādbālye vivekātmā yateta śreyase sadā /
bālyayauvanavṛdvādyair dehabhāvair asaṃyutaḥ

tadetadvo mayākhyātaṃ yadi jānīta nānṛtam /
tadasmatprītaye viṣṇuḥ smaryatāṃ bandhamuktidaḥ

prayāsaḥ smaraṇe kosya smṛto yacchati śobhanam /
pāpakṣayaś ca bhavati smaratāṃ tamaharniśam

sarvabhūtasthite tasminmatirmaitrī divāniśam /
bhavatāṃ jāyatāmevaṃ sarvakleśānprahāsyatha

tāpatrayeṇābhihataṃ yadetadakhilaṃ jagat /
tadā śocyeṣu bhūteṣu dveṣaṃ prājñaḥ karoti kaḥ

atha bhadrāṇi bhūtāni hīnaśaktirahaṃ param /
mudaṃ tadāpi kurvita hānirdveṣaphalaṃ yataḥ

baddhavairāṇi bhūtāni dveṣaṃ kurvanti cettataḥ /
suśocyānyatimohena vyāptānīti manīṣiṇām

ete bhinnadṛsāṃ daityā vikalpāḥ kathitā mayā /
kṛtvābhyupagamaṃ tatra saṃbhepaḥ śrūyatāṃ mama

vistāraḥ sarvabhūtasya viṣṇoḥ sarvamidaṃ jagat /
draṣṭavyamātmavattasmādabhedena vicakṣaṇaiḥ

samutsṛjyāsuraṃ bhāvaṃ tasmādyayaṃ yathā vayam /
tathā yatnaṃ kariṣyāmo yathā prāpsyāma nirvṛtim

yā nāgninā na cārkeṇa nendunā na ca vāyunā /
pajanyavaruṇābhyāṃ vā na siddherna ca sākṣasaiḥ

na yakṣair na ca daityendrair noragair na ca kinnaraiḥ /
na manuṣyair na paśubhir doṣair naivātmasambhavaiḥ

jvārākṣirogātīsāraplīhagulmādikais tathā /
dveṣorṣyāmatsarādyaurvā rāgalobhādibhiḥ kṣayam

na cānyair nīyate kaiścinnityā yātyantanirmalā /
tāmāpnotyamalenyasya keśave hṛdayaṃ naraḥ

asārasaṃsāravivartaneṣu mā yāta toṣaṃ prasabhaṃ bravīmi /
sarvatra daityāḥsamatāmupaita samatvamārādhanamacyutasya

tasminprasanne kimihāstyalabhyaṃ dharmārthakāmair alamalpakāste /
samāśritādbrahyataroranantānniḥ saṃśayaṃ prāpstatha vai mahatphalam