વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.17

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુપુરાણે પ્રથમે ઽંશે ષોડશો ઽધ્યાયઃ (16)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
મૈત્રેય ક્ષૂયતાં સમ્યક્ ચરિતં તસ્ય ધીમતઃ ।
પ્રહ્લાદસ્ય સદોદારચરિતસ્ય મહાત્મનઃ

દિતેઃ પુત્રો મહાવીર્યો હિરણ્યકશિપુઃ પુરા ।
ત્રૈલોક્યં વશમાનિન્યે બ્રહ્મણો વરદર્પિતઃ

ઇન્દ્રત્વમકરોદ્દૈત્યઃ સ ચાસીત્સવિતા સ્વયમ્ ।
વાયુરગ્નિરપાં નાથઃ સોમશ્ચાભૂન્મહાસુરઃ

ધનાનામધિપઃ સો ઽભૂત્ સ એવાસીત્સ્વયં યમઃ ।
યજ્ઞભાગાનશેષાંસ્તુ સ સ્વયં બુભુજે ઽસુરઃ

દેવાઃ સ્વર્ગં પરિત્યજ્ય તર્ત્રાસાન્ મુનિસત્તમ ।
વિચેરુરવનૌ સર્વે બિભ્રાણા માનુષીં તનુમ્

જિત્વા ત્રિભુવનં સર્વં ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદર્પિતઃ ।
ઉપગીયમાનો ગન્ધર્વૈર્ બુભુજે વિષયાન્પ્રિયાન્

પાનાસક્તં મહાત્માનં હિરણ્યકશિપું તદા ।
ઉપાસાંચક્રિરે સર્વે સિદ્ધગન્ધર્વપન્નગાઃ

અવાદયન્ જગુશ્ચાન્યે જયશબ્દં તથાપરે ।
દૈત્યરાજસ્ય પુરતશ્ચક્રુઃ સિદ્ધા મુદાન્વિતાઃ

તત્ર પ્રનૃત્તપ્સરસિ સ્ફાટિકાભ્રમયે ઽસુરઃ ।
પપૌ પાનં મુદા યુક્તઃ પ્રાસાદે સુમનોહરે

તસ્ય પુત્રો મહાભાગઃ પ્રહ્લાદો નામ નામતઃ ।
પપાઠ બાલપાઠ્યાનિ ગુરુગેહઙ્ગતોર્ઽભકઃ

એકદા તુ સ ધર્માત્મા જગામ ગુરુણા સહ ।
પાનાસક્તસ્ય પુરતઃ પુતુર્દૈત્યપતેસ્તદા

પાદપ્રણામાવનતં તમુત્થાપ્ય પિતા સુતમ્ ।
હિરણ્યકશિપુઃ પ્રાહ પ્રહ્લાદમમિતૌજસમ્

હિરણ્યકશિપુર્ ઉવાચ
પઠ્યતાં ભવતા વત્સ સારભૂતં સુભાષિતમ્ ।
કાલેનૈતાવતા યત્તે સદોદ્યોક્તેન શિક્ષિતમ્

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
શ્રૂયતાં તાત વક્ષ્યામિ સારભૂતં તવાજ્ઞયા ।
સમાહિતમના ભૂત્વા યન્મે ચેતસ્યવસ્થિતમ્

અનાદિમધ્યાન્તમજમવૃદ્ધિક્ષયમચ્યુતમ્ ।
પ્રણતોસ્મ્યન્તમન્તાનં સર્વકારણકારણમ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
એતન્નિશમ્ય દૈત્યેન્દ્રઃ સકોપો રક્તલોચનઃ ।
વિલોક્ય તદ્ગુરું પ્રાહ સ્ફુરિતાધરપલ્લવઃ

હિરણ્યકશિપુરુવાચ
બ્રહ્મબન્ધો કિમેતત્તે વિપક્ષસ્તુતિસંહિતમ્ ।
અસારં ગ્રાહિતો બાલો મામવજ્ઞાય દુર્મતે

ગુરુરુવાચ
દૈત્યેશ્વર ન કોપસ્ય વશમાગન્તુમર્હસિ ।
મમોપદેશજનિતંનાયં વદતિ તે સુતઃ

હિરણ્યકશિપુરુવાચ
અનુશિષ્ટોસિ કેનેદૃગ્વત્સ બ્રહ્લાદ કથ્યતામ્ ।
મયોપદિષ્ટં નેત્યેષ પ્રબ્રવીતિ ગુરુસ્તવ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
શાસ્તા વિષ્ણુરશેષસ્ય જગતો યો હૃદિ સ્થિતઃ ।
તમૃતે પરમાત્માનં તાત કઃ કેન શાસ્યતે

હિરણ્યકશિપુર્ ઉવાચ
કોયં વિષ્ણુઃ સુદુર્બુદ્ધે યં બ્રવીષિ પુનઃ પુનઃ ।
જગતામીશ્વરસ્યેહ પુરતઃ પ્રસભ મમ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
ન શબ્દગોચરે યસ્ય યોગિધ્યેયં પરં પદમ્ ।
યતો યશ્ ચ સ્વયં વિશ્વં સ વિષ્ણુઃ પરમેશ્વરઃ

હિરણ્યકશિપુર્ ઉવાચ
પરમેશ્વરસંજ્ઞોજ્ઞ કિમન્યો મય્યવસ્થિતે ।
તથાપિ મર્તુકામસ્ત્વં પ્રબ્રવીષિ પુનઃ પુનઃ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
ન કેવલં તાત મમ પ્રજાનાં સ બ્રહ્મભૂતો ભવતશ્ ચ વિષ્ણુઃ ।
ધાતા વિધાતા પરમેશ્વરશ્ ચ પ્રકીદ કોપં કુરુષે કિમર્થમ્

હિરણ્યકશિપુર્ ઉવાચ
પ્રવિષ્ટઃ કો ઽસ્ય હૃદયે દુર્બુદ્ધેરતિપાપકૃત્ ।
યેનેદૃશાન્યસાધૂનિ વદત્યાવિષ્ટમાનસઃ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
ન કેવલં મદ્ધૃદયં સ વિષ્ણુરાક્રમ્ય લલોકાનખિલાનવસ્થિતઃ ।
સ માં ત્વદાન્દીશ્ ચ પિતઃસમસ્તાન્સમસ્તચેષ્ટાસુ યુનક્તિ સર્વગઃ

હિરણ્યકિશિપુર્ ઉવાચ
નિષ્કાસ્યતામયં પાપઃ શાસ્યતાં ચ ગુરોર્ગૃહે ।
યોજિતો દુર્મતિઃ કેન વિપક્ષવિષયસ્તુતૌ

શ્રીપારશર ઉવાચ
ઇત્યુક્તો ઽસૌ તદા દૈત્યૈર્ નીતો ગુરુગૃહં પુનઃ ।
જગ્રાહ વિદ્યમનિશં ગુરુશુશ્રૂષણોદ્યતઃ

કાલોતીતેતિ મહતિ પ્રહ્લાદમસુરેશ્વરઃ ।
સમાહૂયાબ્રવીદ્રાથા કાચિત્પુત્રક ગીયતામ્

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
યતઃ પ્રધાનપુરુષૌ યતશ્ચૈતચ્ચરાચરમ્ ।
કારણં સકલસ્યાસ્ય સ નો વિષ્ણુઃ પ્રસીદતુ

હિરણ્યકશિપુર્ ઉવાચ
દુરાત્મા વધ્યતામેષ નાનેનાર્થોસ્તિ જીવતા ।
સ્વપક્ષહાનિકર્તૃત્વાદ્યઃ કુલાઙ્ગારતાં ગતઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્યાજ્ઞપ્તાસ્તતસ્તેન પ્રગૃહીતમહાયુધાઃ ।
ઉદ્યતાસ્તસ્ય નાશાય દૈત્યાઃ શતસહસ્રશઃ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
વિષ્ણુઃ શસ્ત્રેષુ યુષ્માસુ મયિ ચાસૌ વ્યવસ્થિતઃ ।
દૈતેયાસ્તેન સત્યેન માક્રમન્ત્વાયુધાનિ મે

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતસ્તૈઃ શતશો દૈત્યૈઃ શસ્ત્રોઘૈર્ આહતોપિ સન્ ।
નાવાચ વેદનામલ્પામભૂચ્ચૈવ પુનર્નવઃ

હિરણ્યકશિપુર્ ઉવાચ
દુર્બુદ્ધે વિનિવર્તસ્વ વૈરિપક્ષસ્તવાહતઃ ।
અભયં તે પ્રયચ્છામિ માતિમૂઢમતિર્ભવ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
ભયં ભયાનામપહારિણ સ્થિતે મનસ્યનન્તે મમ કુત્ર તિષ્ઠતિ ।
યસ્મિન્સ્મૃતે જન્મજરાન્તકાદિભયાનિ સર્વામ્યપયાન્તિ તાત

હિરણ્યકશિપુર્ ઉવાચ
ભોભોઃ સર્પાઃ દુરાચારમેનમત્યન્તદુર્મતિમ્ ।
વિષજ્વાલાકુલૈર્ વક્રૈઃ સદ્યો નયતઃ સંક્ષયમ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્યુક્તાસ્તે તતઃ સર્પાઃ કુહકાસ્તક્ષકાદયઃ ।
અદશન્ત સમસ્તેષુ ગાત્રેષ્વતિવિષોલ્બણાઃ

સ ત્વાસક્તમતિઃ કૃષ્ણે દશ્યમાનો મહોરગૈઃ ।
ન વિવેદાત્મનો ગાત્રં તત્સ્મૃત્યાહ્લાદસુસ્થિતઃ

સર્પા ઊચુઃ
દંષ્ટ્રા વિશીર્ણા મણ્યઃ સ્ફુટન્તિ ફણેષુ તાપો હૃદયેષુ કંપઃ ।
નાસ્ય ત્વચઃ સ્વલ્પમપીહ ભિન્નં પ્રસાધિ દૈત્યેશ્વર કાર્યમન્યત

હિરણ્યકશિપુર્ ઉપાચ
હે દિગ્ગાજાઃ સંકટદન્તમિશ્ર ઘ્નતૈનમસ્મદ્રિપુપક્ષભિન્નમ્ ।
તજ્જા વિનાશાય ભવન્તિ તસ્ય યથારણેઃ પ્રજ્વલિતો હુતાશઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતઃ સ દિગ્ગજૈર્ બાલો ભૂભૃચ્છિખરસન્નિભૈઃ ।
પાતિતો ધરણીપૃષ્ઠે વિષાણૈર્ વાવપીડિતઃ

સ્મરતસ્તસ્ય ગોવિન્દમિભદન્તાઃ સહસ્રશઃ ।
શીર્ણા વક્ષસ્થલં પ્રાપ્ય સ પ્રાહ પિતરં તતઃ

દન્તા ગજાનાં કુલિશાગ્રનિષ્ઠુરાઝ શીર્ણા યદેતેન બલં મમૈતત્ ।
મહાવિપત્તાપવિનાશનો ઽયં જનાર્દનાનુસ્મરણાનુભાવઃ

હિરણ્યકશિપુર્ ઉવાચ
જ્વાલ્યતામસુરા બહ્નિરપસર્પત દિગ્ગજાઃ ।
વાયો સમેધયાગ્નિં ત્વં દહ્યતામેષ પાપકૃત્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
મહાકાષ્ઠચયસ્થં તમસુરેન્દ્રસુતં તતઃ ।
પ્રજ્વાલ્ય દાનવા વહ્નિં દદહુઃ સ્વામિનોદિતાઃ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
તાતૈષ વહ્નિઃ પવનેરિતોપિ ન માં દહત્યત્ર સમન્તતોહમ્ ।
પશ્યામિ પદ્માસ્તરણાસ્તૃતાનિ શીતાનિ સર્વાણિ દિશાં મુખાનિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
અથ દૈત્યેશ્વરં પ્રોચુર્ભાર્ગવસ્યાત્મજા દ્વાજાઃ ।
પુરોહિતા મહાત્માનઃ સામ્ના સંસ્તૂય વાગ્મિનઃ

પુરોહિતા ઊચુઃ
રાજન્નિયમ્યતાં કોપો બાલેપિ તનયે નિજે ।
કોપો દેવનિકાયેષુ તેષુ તે શપલો યતઃ

(તતઃ પુરોહિતૈર્ ઉક્તો હિરણ્યકશિપુઃ સ્વકૈઃ)
તથાતથૈનં બાલં તે શાસિતારો વયં નૃપઃ ।
યથા વિપભનાશાય વિનીતસ્તે ભવિષ્યતિ

બાલત્વં સર્વદોષાણાં દૈત્યરાજાસ્પદં યતઃ ।
તતોત્ર કોપમત્યર્થં યોક્તુમર્હસિ નાર્ભકે

ન ત્યક્ષ્યતિ હરેઃ પક્ષમસ્માકં વચનાદ્યદિ ।
તતઃ કૃત્યાં વધાયાસ્ય કરિષ્યામો ઽનિવર્તિનીમ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
એવમભ્યર્થિતસ્તૈસ્ તુ દૈત્યરાજઃ પુરોહિતૈઃ ।
દૈત્યૈર્ નિષ્કાસયામાસ પુત્રં પાવકસંચયાત્

તતો ગુરુગૃહે વાલઃ સ વસન્બાલદાનવાન્ ।
અધ્યાપયામાસ મુહુરુપદેશાન્તરે ગુરોઃ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
શ્રૂયતાં પરમાર્થો મે દૈતેયા દિતિજાત્મજાઃ ।
ન ચાન્યથૈતન્મન્તવ્યં નાત્ર લોભાદિકારણમ્

જન્મ બાલ્યં તતઃ સર્વો જન્તુઃ પ્રાપ્નોતિ યૌવનમ્ ।
અવ્યાહતૈવ ભવતિ તતોનુદિવસં જરાઃ

તતશ્ ચ સૃત્યુમભ્યેતિ જન્તુર્દૈત્યેશ્વરાત્મજાઃ ।
પ્રત્યક્ષં દૃસ્યતે ચૈતદસ્માકં ભવતાં તથા

મૃતસ્ય ચ પુનર્જન્મ ભવત્યેતચ્ચ નાન્યથા ।
આગમો ઽયં તથા યચ્ચ નોપાદાનં વિનોદ્ભવઃ

ગર્ભવાસાદિ યાવત્તુ પુનર્જન્મોપપાદનમ્ ।
સહ સ્તાવસ્થકં તાવદ્દુઃખમેવાવગમ્યતામ્

ક્ષુત્તૃષ્ણોપશમં તદ્વચ્ છીતાદ્યુપશમં મુખમ્ ।
મન્યતે બાલબુદ્ધિત્વાદ્દુઃખમેવ હિ તત્પુનઃ

અત્યન્તસ્તિમિતાઙ્ગાનાં વ્યાયામેન સુખૈષિણામ્ ।
ભ્રાન્તિજ્ઞાનાવૃતાક્ષાણાં દુઃખમેવ સુખાયતે

ક્વ શરીરમશેષાણાં શ્લેષ્માદીનાં મહાચયઃ ।
ક્વ કાન્તિશોભાસૌન્દર્યરમણીયાદયો ગુણાઃ

માંસાસૃક્પૂયવિણ્મૂત્રસ્નાયુમજ્જાસ્થિસંહતૌ ।
દેહે ચેત્પ્રીતિમાન્ મૂઢો ભવિતા નરકેપ્યસૌ

અગ્નોઃ શીતેન તોયસ્ય તૃષા ભક્તસ્ય ચ ક્ષુધા ।
ક્રિયતે સુખકર્તૃત્વં તદ્વિલોમસ્ય ચેતરૈઃ

કરોતિ હે દૈત્યસુતા યાવન્માત્રં પરિગ્રહમ્ ।
તાવન્માત્રં સ એવાસ્ય દુઃખં ચેતસિ યચ્છતિ

યાવતઃ કુરુતે જન્તુઃ સમ્બન્ધાન્મનસઃ પ્રિયાન્ ।
તાવન્તોસ્ય નિખન્યન્તે હૃદયે શોકશઙ્કવઃ

યદ્યદ્ગૃહે તન્મનસિ યત્ર તત્રાવતિષ્ઠતઃ ।
નાશદાહોપકરણં તસ્ય તત્રૈવ તિષ્ઠતિ

જન્મન્યત્ર મહદ્દુઃખં મ્રિયમાણસ્ય ચાપિ તત્ ।
યાતનાસુ યમસ્યોગ્રં ગર્ભસંક્રમણેષુ ચ

ગર્ભેષુ સુખલોશોપિ ભવદ્ભિર્ અનુમીયતે ।
યદિ તત્કથ્યતામેવં સર્વં દુઃખમયં જગત્

તદેવમતિદુખાનામાસ્પદેત્ર ભવાર્મવે ।
ભવતાં કથ્યતે સત્યં વિષ્ણુરેકઃ પરાયણઃ

મા જાનીત વયં બાલા દેહી દેહેષુ શાશ્વતઃ ।
જરાયૌવનજન્માદ્ય ધર્મા દેહસ્ય નાત્મનઃ

બાલોહં તાવદિચ્છાતો યતિષ્યે શ્રેયસે યુવા ।
યુવાહં વાર્ધકે પ્રાપ્તે કરિષ્યામ્યત્મનો હિતમ્

વૃદ્ધો ઽહં મમ કાર્યાણિ સમસ્તાનિ ન ગોચરે ।
કિં કરિષ્યામિ મન્દાત્મા સમર્થેન ન યત્કૃતમ્

એવં દુરાશયા ક્ષિપ્તમાનસઃ પુરુષઃ સદા ।
શ્રેયસો ઽભિમુખં યાતિ ન કાદાચિત્પિપાસિતઃ

બાલ્યે ક્રિડનકાસક્તા યોવને વિષયોન્મુખાઃ ।
અજ્ઞા નયન્ત્યશક્ત્યા ચ વાર્ધકં સમુપસ્થિતમ્

તસ્માદ્બાલ્યે વિવેકાત્મા યતેત શ્રેયસે સદા ।
બાલ્યયૌવનવૃદ્વાદ્યૈર્ દેહભાવૈર્ અસંયુતઃ

તદેતદ્વો મયાખ્યાતં યદિ જાનીત નાનૃતમ્ ।
તદસ્મત્પ્રીતયે વિષ્ણુઃ સ્મર્યતાં બન્ધમુક્તિદઃ

પ્રયાસઃ સ્મરણે કોસ્ય સ્મૃતો યચ્છતિ શોભનમ્ ।
પાપક્ષયશ્ ચ ભવતિ સ્મરતાં તમહર્નિશમ્

સર્વભૂતસ્થિતે તસ્મિન્મતિર્મૈત્રી દિવાનિશમ્ ।
ભવતાં જાયતામેવં સર્વક્લેશાન્પ્રહાસ્યથ

તાપત્રયેણાભિહતં યદેતદખિલં જગત્ ।
તદા શોચ્યેષુ ભૂતેષુ દ્વેષં પ્રાજ્ઞઃ કરોતિ કઃ

અથ ભદ્રાણિ ભૂતાનિ હીનશક્તિરહં પરમ્ ।
મુદં તદાપિ કુર્વિત હાનિર્દ્વેષફલં યતઃ

બદ્ધવૈરાણિ ભૂતાનિ દ્વેષં કુર્વન્તિ ચેત્તતઃ ।
સુશોચ્યાન્યતિમોહેન વ્યાપ્તાનીતિ મનીષિણામ્

એતે ભિન્નદૃસાં દૈત્યા વિકલ્પાઃ કથિતા મયા ।
કૃત્વાભ્યુપગમં તત્ર સંભેપઃ શ્રૂયતાં મમ

વિસ્તારઃ સર્વભૂતસ્ય વિષ્ણોઃ સર્વમિદં જગત્ ।
દ્રષ્ટવ્યમાત્મવત્તસ્માદભેદેન વિચક્ષણૈઃ

સમુત્સૃજ્યાસુરં ભાવં તસ્માદ્યયં યથા વયમ્ ।
તથા યત્નં કરિષ્યામો યથા પ્રાપ્સ્યામ નિર્વૃતિમ્

યા નાગ્નિના ન ચાર્કેણ નેન્દુના ન ચ વાયુના ।
પજન્યવરુણાભ્યાં વા ન સિદ્ધેર્ન ચ સાક્ષસૈઃ

ન યક્ષૈર્ ન ચ દૈત્યેન્દ્રૈર્ નોરગૈર્ ન ચ કિન્નરૈઃ ।
ન મનુષ્યૈર્ ન પશુભિર્ દોષૈર્ નૈવાત્મસમ્ભવૈઃ

જ્વારાક્ષિરોગાતીસારપ્લીહગુલ્માદિકૈસ્ તથા ।
દ્વેષોર્ષ્યામત્સરાદ્યૌર્વા રાગલોભાદિભિઃ ક્ષયમ્

ન ચાન્યૈર્ નીયતે કૈશ્ચિન્નિત્યા યાત્યન્તનિર્મલા ।
તામાપ્નોત્યમલેન્યસ્ય કેશવે હૃદયં નરઃ

અસારસંસારવિવર્તનેષુ મા યાત તોષં પ્રસભં બ્રવીમિ ।
સર્વત્ર દૈત્યાઃસમતામુપૈત સમત્વમારાધનમચ્યુતસ્ય

તસ્મિન્પ્રસન્ને કિમિહાસ્ત્યલભ્યં ધર્માર્થકામૈર્ અલમલ્પકાસ્તે ।
સમાશ્રિતાદ્બ્રહ્યતરોરનન્તાન્નિઃ સંશયં પ્રાપ્સ્તથ વૈ મહત્ફલમ્