Vishnu Purana · Chapter 1.13
iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe dvādaśo 'dhyāyaḥ (12)
śrīparāśara uvāca
dhruvācchiṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca bhavyācchambhurvyajāyata /
śiṣṭorādhatta succhāyā pañcaputrānakalmaṣān
ripuṃ ripuñjayaṃ vipraṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam /
riporādhatta bṛhatī cākṣuṣaṃ sarvatejasam
ajījanatpuṣkariṇyāṃ vāruṇyāṃ cākṣuṣo manum /
prajāpaterātmajāyāṃ vīraṇasya mahātmanaḥ
manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ /
kanyāyāṃ tapatāṃ śreṣṭha vairājasya prajāpateḥ
kuruḥ puruḥ śata dyumnastapasvī satyavāñchuciḥ /
agniṣṭomotirātraś ca sudyumnaśceti te nava /
abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ
kurorajanayatputrān ṣaḍāgnoyī mahāprabhān /
aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratumaṅgirasaṃ śibim
aṅgātsunīthāpatyaṃ vai venamekamajāyata /
prajārthamṛṣayastasya mamanthurdakṣiṇaṃ karam
venasya pāṇau mathite sambabhūva mahāmune /
vainyo nāma mahīpālo yaḥ pṛthuḥ parikīrtitaḥ
yena dugdhā mahī pūrvaṃ prajānāṃ hitakāraṇāt
maitreya uvāca
kimarthaṃ mathitaḥ pāṇirvenasya paramarṣibhiḥ /
yatra jajñe mahāvīryaḥ sa pṛthṛrmunisattama
śrīparāśara uvāca
sunīthā nāma yā kanyā kṛtyo prathamato 'bhavat /
aṅgasya bhāryā sā dattā tasyāṃ veno vyajāyata
sa mātāmahadoṣeṇa tena mṛtyoḥ sutātmajaḥ /
nisargādeṣa maitreya duṣṭa eva vyajāyata
abhiṣikto yadā rājye sa venaḥ paramarṣibhiḥ /
ghoṣa yāmāsa sa tadā pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ
na yaṣṭavyaṃ na dātavyaṃ na hotavyaṃ kathañcana /
bhoktā yajñasya kastvanyo 'hyahaṃ yajñapatiḥ prabhuḥ
tatastamṛṣayaḥ pūrva saṃpūjyaṃ pṛthivīpatim /
ūcuḥ sāmākalaṃ vākyaṃ maitreya samapasthitāḥ
ṛṣaya ūcuḥ
bhobho rājan śṛṇuṣva tvaṃ yadvadāma mahīpate /
rājyaṃ dehopakārāya prajānāṃ ca hitaṃ param
dīrghasatreṇa deveśaṃ sarvayajñeśvaraṃ harim /
pūjayiṣyāma bhadraṃ te tasyāṃśaste bhaviṣyati
yajñena yajñapuruṣo viṣṇuḥ saṃprīṇite nṛpa /
asmābhir bhavataḥ kāmānsarvāneva pradāsyati
yajñair yajñeśvaro yeṣāṃ rāṣṭre saṃpūjyate hariḥ /
teṣāṃ sarvepsitāvāptiṃ dadāti nṛpa bhūbhṛtām
vena uvāca
mattaḥ ko 'bhyadhikonyosti kaścārādhyo mamāparaḥ /
koyaṃ haririti khyāto yo vo yajñaśvaro mataḥ
brahmā janārdanaḥ śambhurindro vāyuryamo raviḥ /
hutabhugvaruṇo dhātā pūṣā bhūmirniṃśākaraḥ
ete cānye ca ye devāḥ śāpānugrahakāriṇaḥ /
nṛpasyaite śarīrasthāḥ sarvadevamayo nṛpaḥ
evaṃ jñāsvā mayājñaptaṃ yadyathā kriyatāṃ tathā /
na dātavyaṃ na yaṣṭavyaṃ na hotavyaṃ ca bho dvijāḥ
bhartṛśuśrūṣaṇaṃ dharmo yathā strīṇāṃ paro mataḥ /
mamājñāpālanaṃ dharmo bhavatāṃ ca tathā dvijāḥ
ṛṣaya ūcuḥ
dehyanujñāṃ mahārāja mā dharmo yātu saṃkṣayam /
haviṣāṃ pariṇāmo 'yaṃ yadetadakhilaṃ jagat
śrīparāśara uvāca
iti vijñāpyamāno 'pi sa venaḥ paramarṣibhiḥ /
yadā dadāti nānujñaṃ proktaḥ proktaḥ punaḥ punaḥ
tataste munayaḥ sarve kopāmarṣasamanvitāḥ /
hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa ityūcuste parasparam
yo yajñapuruṣaṃ viṣṇumanādinidhanaṃ prabhum /
vinindatyadhamācāro na sa yogyo bhuvaḥ patiḥ
ityuktvā mantrapūtais taiḥ kuśair munigaṇānṛpam /
nijaghnurnihataṃ purvaṃ bhagavannindanādinā
tataś ca munayo reṇuṃ dadṛśuḥ sarvato dvija /
kimetaditi cāsannātpapracchuste janāstadā
ākhyātaṃ ca janais teṣāṃ corībhūtair arājake /
rāṣṭre tu lokair ārabdhaṃ parasvādānamāturaiḥ
teṣāmudīrṇavegānāṃ corāṇāṃ munisattamāḥ /
sumahaddṛśyate reṇuḥ paravittāpahāriṇām
tataḥ saṃmantrya te sarve sunayastasya bhūbhṛtaḥ /
mamanthurūruṃ putrārthamanapatyasya yatnataḥ
mathyamānātsamuttasthau tasyoroḥ puruṣaḥ kila /
dagdhasthūṇāpratīkāśaḥ khalvāṭāsyotihrasvakaḥ
kiṃ karomīti tānsarvānsa viprānāha cāturaḥ /
niṣīdeti tamūcuste niṣādastena so 'bhavat
tatastatsaṃbhavā jātā vindhyaśailanivāsinaḥ /
niṣādā muniśārdūla pāpakarmopalakṣaṇāḥ
tena dvāreṇa tatpāpaṃ niṣkrāntaṃ tasya bhūpateḥ /
niṣādāste tato jātā venakalmaṣanāśanāḥ
tasyaiva dakṣiṇaṃ hastaṃ mamanthuste tato dvijāḥ
mathyamāne ca tatrābhūtpṛthurvainyaḥ pratāpavān /
dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣādagniriva jvalan
ādyamājagavaṃ nāma khātpapāta tato dhanuḥ /
śarāś ca divyā nabhasaḥ kavacaṃ ca papāta ha
tasmin jāte tu bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ
satputreṇaiva jātena venopi tridivaṃ yayo /
punnāmno narakāt trātaḥ sutena sumahātmanā
taṃ samudrāś ca nadyaś ca ratnānyādāya sarvaśaḥ /
toyāni cābhiṣekārthaṃ sarvāṇyevopatasthire
pitāmahaś ca bhagavāndevair āṅgirasaiḥ saha /
sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ /
samāgamya tadā vainyamabhyasiñcannarādhipam
haste tu dakṣiṇe cakraṃ dṛṣṭvā tasya pitāmahaḥ /
viṣṇoraṃśaṃ ṣṛthuṃ matvā paritoṣaṃ paraṃ yayai
viṣṇucakra kare cihnaṃ sarveṣāṃ cakravartinām /
bhavatyavyāhato yasya prabhāvastridaśerapi
mahatā rājarājyena pṛthurvainyaḥ pratāpavān /
sobhiṣikto mahātejā vidhivaddharmakovidai
pitrā parājitāstasya prajāstenānurañcitāḥ /
anurāgāttatastasya nāma rājetyajāyata
āpastastaṃbhire cāsya samudramabhiyāsyataḥ /
parvatāś ca dadurmārgaṃ dhvajabhaṅgaś ca nābhavat
akṛṣṭapacyā pṛthivī siddhantyannāni cintayā /
sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu
tasya vai jātamātrasya yajñe paitāmahe śubhe /
sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ sautye 'hani mahāmatiḥ
tasminneva mahāyajñejajñe prājñe 'tha māgadhaḥ /
proktau tadā munivarais tāvubhau sūtamāgadhau
stūyatāmeṣa nṛpatiḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān /
karmaitadanurūpaṃ vāṃ pātraṃ stotrasya cāparam
tatastāvūcaturviprānsarvāneva kṛtāñjalī /
adya jātasya no karma jñāyatesya mahīpateḥ
guṇā na cāsya jñāyante na cāsya prathitaṃ yaśaḥ /
stotraṃ kimāśrayaṃ tvasya kāryamasmābhir ucyatām
kṛṣaya ūcuḥ
kariṣyatyeṣa yatkarma cakravarti mahābalaḥ /
guṇā bhaviṣyā ye cāsya tair ayaṃ stūyatāṃ nṛpaḥ
śrīparāśara uvāca
tataḥ sa nṛpatistoṣaṃ tacchratvā paramaṃ yayau /
sadguṇaiḥ ślāghyatāmeti tasmācchlāghyā guṇā mama
tasmādyadadya stotreṇa guṇanirvarṇanaṃ tvimau /
kariṣyete kariṣyāmi tadevāhaṃ samāhitaḥ
yadimau varjanīyaṃ ca kiñcidatra vadiṣyataḥ /
tadahaṃ varjayiṣyāmītyevaṃ cakre matiṃ nṛpaḥ
atha tau cakratuḥ stotraṃ pṛthorvainyasya dhīmataḥ /
bhaviṣyaiḥ karmabhiḥ samyaksusvarau sūtamāgadhau
satyavāgdānaśīloyaṃ satyasandho nareśvaraḥ /
hrīmānmaitraḥ kṣamāśīlo vikrānto duṣṭaśānaḥ
dharmajñaś ca kṛtajñaś ca dayāvān priyabhāṣakaḥ /
mānyānmānayitā yajvā brahmaṇyaḥ sādhusaṃmataḥ
samaḥ śatrau ca mitre ca vyavahārasthitau nṛpaḥ
sūtenoktān guṇānitthaṃ sa tadā māgadhena ca /
cakāra hṛdi tādṛk ca karmaṇā kṛtavānasau
tatastu pṛthivīpālaḥ pālayanpṛthivīmimām /
iyāja vividhair yajñair mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ
taṃ prajāḥ pṛthivīnāthamupatasthuḥ kṣudhārditāḥ /
oṣadhīṣu praṇaṣṭāsu tasminkāle hyarājake /
tamūcuste natāḥ pṛṣṭāstatrāgamanakāraṇam
prajā ūcuḥ
arājake nṛpaśraṣṭha dharitryā sakalauṣadhīḥ /
grastāstataḥ kṣayaṃ yānti prajāḥ sarvāḥ prajeśvara
tvanno vṛttiprado dhātrā prajāpālo nirūpitaḥ /
dehi naḥ kṣutparītā nāṃ prajānāṃ jīvanauṣadhīḥ
śrīparāśara uvāca
tatastu napatirdivyamādāyajagavaṃ dhanuḥ /
śarāṃś ca divyānkupitaḥ sonvadhāvadvasundharām
tato nanāśa tvarītā gaurbhūtvā ca vasundharā /
sā lokānbrahmalokādīnsaṃtrāsādagamanmahī
yatra yatra yayau devī sā tadā bhūtadhāriṇī /
tatra tatra tu sā vainyaṃ dadṛśe 'bhyudyatāyudham
tatastaṃ prāha vasudhā pṛthuṃ rājaparākramam /
pravepamānā tadbāṇaparitrāṇaparāyaṇā
pṛthivyuvāca
strīvadhe tvaṃ mahāpāpaṃ kiṃ narendra na paśyasi /
yena māṃ hantumatyarthaṃ prakaroṣi nṛpodyamam
pṛthuruvāca
ekasmin yatra nidhanaṃ prāpite duṣṭakāriṇi /
bahūnāṃ bhavati kṣemaṃ tasya puṇyaprado vadhaḥ
pṛthuvyuvāca
prajānāmupakārāya yadi māṃ tvaṃ haniṣyasi /
ādhāraḥ kaḥ prajānāṃ te nṛpaśreṣṭha bhaviṣyati
pṛthuruvāca
tvāṃ hatvā vasudhe bāṇair macchāsanaparāṅmukhīm /
ātma yogabalenemā dhārayiṣyāmyahaṃ prajāḥ
śrīparāśara uvāca
tataḥ vasudhā taṃ bhūyaḥ taṃ bhūyaḥ prāha pārthivam /
pravepitāṅgī paramaṃ sādhvasaṃ samupāgatā
pṛthivyuvāca
upāyataḥ samārabdhāḥ sarve siddhyantyupakramāḥ /
tasmādvadāmyupāyaṃ te taṃ kuruṣva yadīcchasi
samastā yā mayā jīrṇā naranātha mahauṣadhīḥ /
yadīcchasi pradāsyāmi tāḥ kṣīrapariṇāminīḥ
tasmātprajāhitārthāya mama dharmabhṛtāṃ vara /
taṃ tu vatsaṃ kuruṣva tvaṃ kṣareyaṃ yena vatsalā
samāṃ ca kuru sarvatra yena kṣīraṃ samantataḥ /
varauṣadhībījabhūtaṃ bījaṃ sarvatra bhāvaye
śrīparāśara uvāca
tata utsārayāmāsa śailān śatasahasraśaḥ /
dhanuṣkoṭyā padā vainyastena śaulā vivardhitāḥ
na hi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale /
pravībhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vā purābhavāt
na sasyāni na gorakṣyaṃ na kṛṣirna vaṇikpathaḥ /
vainyātprabhṛti maitreya sarvasyaitasya sambhavaḥ
yatrayatra samaṃ tvasya bhūmerāsīdddvajottama /
tatratatra prajāḥ sarvā nivāsaṃ samarocayant
āhāraḥ phalamūlāni prajānāmabhavattadā /
kṛcchreṇa mahatā so 'pi praṇaṣṭāsvaiṣadīṣu vai
sa kalpayitvā vatsaṃ tu manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum /
svapāṇau pṛtivīnātho dudoha pṛthivīṃ pṛthuḥ /
sasyājātāni sarvāṇi prajānāṃ hitakāmyayā
tenānnena prajāstāta vartantedyāpi nityaśaḥ
prāṇapradātā sa pṛthuryasmādbhumerabhītpitā /
tatastu pṛthivīsaṃjñāmavāpākhilādhāriṇī
tataś ca devair munibhir daityai rakṣobhir adribhiḥ /
gandharvair uragair yakṣaiḥ pitṛbhis tarubhis tathā
tattatpātramupādāya tattaddugdhaṃ mune payaḥ /
vatsado gdhṛviśeṣāś ca teṣāṃ tadyonayo 'bhavan
saiṣā dhatrī vidhātrī ca dhāriṇī poṣaṇī tathā /
sarvasya tu tataḥ pṛthvī viṣṇupādatalodbhāvā
evaṃ prabhāvaḥsa pṛthuḥ putro vainyasya vīryavān /
jajñe mahīpatiḥ pūrvo rājābhūjjanarañjanāt
ya idaṃ janma vainyasya pṛthoḥ saṃkīrtarennaraḥ /
na tasya duṣkṛtaṃ kiñcitphaladāyi prajāyate
duḥsvapnopaśamaṃ nṝṇāṃ śṛṇvatāmetaduttamam /
pṛthorjanma prabhāvaś ca karoti satataṃ nṛṇām
Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press 1910 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0