વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.13

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુપુરાણે પ્રથમે ઽંશે દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ (12)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
ધ્રુવાચ્છિષ્ટિં ચ ભવ્યં ચ ભવ્યાચ્છમ્ભુર્વ્યજાયત ।
શિષ્ટોરાધત્ત સુચ્છાયા પઞ્ચપુત્રાનકલ્મષાન્

રિપું રિપુઞ્જયં વિપ્રં વૃકલં વૃકતેજસમ્ ।
રિપોરાધત્ત બૃહતી ચાક્ષુષં સર્વતેજસમ્

અજીજનત્પુષ્કરિણ્યાં વારુણ્યાં ચાક્ષુષો મનુમ્ ।
પ્રજાપતેરાત્મજાયાં વીરણસ્ય મહાત્મનઃ

મનોરજાયન્ત દશ નડ્વલાયાં મહૌજસઃ ।
કન્યાયાં તપતાં શ્રેષ્ઠ વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ

કુરુઃ પુરુઃ શત દ્યુમ્નસ્તપસ્વી સત્યવાઞ્છુચિઃ ।
અગ્નિષ્ટોમોતિરાત્રશ્ ચ સુદ્યુમ્નશ્ચેતિ તે નવ ।
અભિમન્યુશ્ ચ દશમો નડ્વલાયાં મહૌજસઃ

કુરોરજનયત્પુત્રાન્ ષડાગ્નોયી મહાપ્રભાન્ ।
અઙ્ગં સુમનસં ખ્યાતિં ક્રતુમઙ્ગિરસં શિબિમ્

અઙ્ગાત્સુનીથાપત્યં વૈ વેનમેકમજાયત ।
પ્રજાર્થમૃષયસ્તસ્ય મમન્થુર્દક્ષિણં કરમ્

વેનસ્ય પાણૌ મથિતે સમ્બભૂવ મહામુને ।
વૈન્યો નામ મહીપાલો યઃ પૃથુઃ પરિકીર્તિતઃ

યેન દુગ્ધા મહી પૂર્વં પ્રજાનાં હિતકારણાત્

મૈત્રેય ઉવાચ
કિમર્થં મથિતઃ પાણિર્વેનસ્ય પરમર્ષિભિઃ ।
યત્ર જજ્ઞે મહાવીર્યઃ સ પૃથૃર્મુનિસત્તમ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
સુનીથા નામ યા કન્યા કૃત્યો પ્રથમતો ઽભવત્ ।
અઙ્ગસ્ય ભાર્યા સા દત્તા તસ્યાં વેનો વ્યજાયત

સ માતામહદોષેણ તેન મૃત્યોઃ સુતાત્મજઃ ।
નિસર્ગાદેષ મૈત્રેય દુષ્ટ એવ વ્યજાયત

અભિષિક્તો યદા રાજ્યે સ વેનઃ પરમર્ષિભિઃ ।
ઘોષ યામાસ સ તદા પૃથિવ્યાં પૃથિવીપતિઃ

ન યષ્ટવ્યં ન દાતવ્યં ન હોતવ્યં કથઞ્ચન ।
ભોક્તા યજ્ઞસ્ય કસ્ત્વન્યો ઽહ્યહં યજ્ઞપતિઃ પ્રભુઃ

તતસ્તમૃષયઃ પૂર્વ સંપૂજ્યં પૃથિવીપતિમ્ ।
ઊચુઃ સામાકલં વાક્યં મૈત્રેય સમપસ્થિતાઃ

ઋષય ઊચુઃ
ભોભો રાજન્ શૃણુષ્વ ત્વં યદ્વદામ મહીપતે ।
રાજ્યં દેહોપકારાય પ્રજાનાં ચ હિતં પરમ્

દીર્ઘસત્રેણ દેવેશં સર્વયજ્ઞેશ્વરં હરિમ્ ।
પૂજયિષ્યામ ભદ્રં તે તસ્યાંશસ્તે ભવિષ્યતિ

યજ્ઞેન યજ્ઞપુરુષો વિષ્ણુઃ સંપ્રીણિતે નૃપ ।
અસ્માભિર્ ભવતઃ કામાન્સર્વાનેવ પ્રદાસ્યતિ

યજ્ઞૈર્ યજ્ઞેશ્વરો યેષાં રાષ્ટ્રે સંપૂજ્યતે હરિઃ ।
તેષાં સર્વેપ્સિતાવાપ્તિં દદાતિ નૃપ ભૂભૃતામ્

વેન ઉવાચ
મત્તઃ કો ઽભ્યધિકોન્યોસ્તિ કશ્ચારાધ્યો મમાપરઃ ।
કોયં હરિરિતિ ખ્યાતો યો વો યજ્ઞશ્વરો મતઃ

બ્રહ્મા જનાર્દનઃ શમ્ભુરિન્દ્રો વાયુર્યમો રવિઃ ।
હુતભુગ્વરુણો ધાતા પૂષા ભૂમિર્નિંશાકરઃ

એતે ચાન્યે ચ યે દેવાઃ શાપાનુગ્રહકારિણઃ ।
નૃપસ્યૈતે શરીરસ્થાઃ સર્વદેવમયો નૃપઃ

એવં જ્ઞાસ્વા મયાજ્ઞપ્તં યદ્યથા ક્રિયતાં તથા ।
ન દાતવ્યં ન યષ્ટવ્યં ન હોતવ્યં ચ ભો દ્વિજાઃ

ભર્તૃશુશ્રૂષણં ધર્મો યથા સ્ત્રીણાં પરો મતઃ ।
મમાજ્ઞાપાલનં ધર્મો ભવતાં ચ તથા દ્વિજાઃ

ઋષય ઊચુઃ
દેહ્યનુજ્ઞાં મહારાજ મા ધર્મો યાતુ સંક્ષયમ્ ।
હવિષાં પરિણામો ઽયં યદેતદખિલં જગત્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇતિ વિજ્ઞાપ્યમાનો ઽપિ સ વેનઃ પરમર્ષિભિઃ ।
યદા દદાતિ નાનુજ્ઞં પ્રોક્તઃ પ્રોક્તઃ પુનઃ પુનઃ

તતસ્તે મુનયઃ સર્વે કોપામર્ષસમન્વિતાઃ ।
હન્યતાં હન્યતાં પાપ ઇત્યૂચુસ્તે પરસ્પરમ્

યો યજ્ઞપુરુષં વિષ્ણુમનાદિનિધનં પ્રભુમ્ ।
વિનિન્દત્યધમાચારો ન સ યોગ્યો ભુવઃ પતિઃ

ઇત્યુક્ત્વા મન્ત્રપૂતૈસ્ તૈઃ કુશૈર્ મુનિગણાનૃપમ્ ।
નિજઘ્નુર્નિહતં પુર્વં ભગવન્નિન્દનાદિના

તતશ્ ચ મુનયો રેણું દદૃશુઃ સર્વતો દ્વિજ ।
કિમેતદિતિ ચાસન્નાત્પપ્રચ્છુસ્તે જનાસ્તદા

આખ્યાતં ચ જનૈસ્ તેષાં ચોરીભૂતૈર્ અરાજકે ।
રાષ્ટ્રે તુ લોકૈર્ આરબ્ધં પરસ્વાદાનમાતુરૈઃ

તેષામુદીર્ણવેગાનાં ચોરાણાં મુનિસત્તમાઃ ।
સુમહદ્દૃશ્યતે રેણુઃ પરવિત્તાપહારિણામ્

તતઃ સંમન્ત્ર્ય તે સર્વે સુનયસ્તસ્ય ભૂભૃતઃ ।
મમન્થુરૂરું પુત્રાર્થમનપત્યસ્ય યત્નતઃ

મથ્યમાનાત્સમુત્તસ્થૌ તસ્યોરોઃ પુરુષઃ કિલ ।
દગ્ધસ્થૂણાપ્રતીકાશઃ ખલ્વાટાસ્યોતિહ્રસ્વકઃ

કિં કરોમીતિ તાન્સર્વાન્સ વિપ્રાનાહ ચાતુરઃ ।
નિષીદેતિ તમૂચુસ્તે નિષાદસ્તેન સો ઽભવત્

તતસ્તત્સંભવા જાતા વિન્ધ્યશૈલનિવાસિનઃ ।
નિષાદા મુનિશાર્દૂલ પાપકર્મોપલક્ષણાઃ

તેન દ્વારેણ તત્પાપં નિષ્ક્રાન્તં તસ્ય ભૂપતેઃ ।
નિષાદાસ્તે તતો જાતા વેનકલ્મષનાશનાઃ

તસ્યૈવ દક્ષિણં હસ્તં મમન્થુસ્તે તતો દ્વિજાઃ

મથ્યમાને ચ તત્રાભૂત્પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
દીપ્યમાનઃ સ્વવપુષા સાક્ષાદગ્નિરિવ જ્વલન્

આદ્યમાજગવં નામ ખાત્પપાત તતો ધનુઃ ।
શરાશ્ ચ દિવ્યા નભસઃ કવચં ચ પપાત હ

તસ્મિન્ જાતે તુ ભૂતાનિ સંપ્રહૃષ્ટાનિ સર્વશઃ

સત્પુત્રેણૈવ જાતેન વેનોપિ ત્રિદિવં યયો ।
પુન્નામ્નો નરકાત્ ત્રાતઃ સુતેન સુમહાત્મના

તં સમુદ્રાશ્ ચ નદ્યશ્ ચ રત્નાન્યાદાય સર્વશઃ ।
તોયાનિ ચાભિષેકાર્થં સર્વાણ્યેવોપતસ્થિરે

પિતામહશ્ ચ ભગવાન્દેવૈર્ આઙ્ગિરસૈઃ સહ ।
સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ જઙ્ગમાનિ ચ સર્વશઃ ।
સમાગમ્ય તદા વૈન્યમભ્યસિઞ્ચન્નરાધિપમ્

હસ્તે તુ દક્ષિણે ચક્રં દૃષ્ટ્વા તસ્ય પિતામહઃ ।
વિષ્ણોરંશં ષૃથું મત્વા પરિતોષં પરં યયૈ

વિષ્ણુચક્ર કરે ચિહ્નં સર્વેષાં ચક્રવર્તિનામ્ ।
ભવત્યવ્યાહતો યસ્ય પ્રભાવસ્ત્રિદશેરપિ

મહતા રાજરાજ્યેન પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
સોભિષિક્તો મહાતેજા વિધિવદ્ધર્મકોવિદૈ

પિત્રા પરાજિતાસ્તસ્ય પ્રજાસ્તેનાનુરઞ્ચિતાઃ ।
અનુરાગાત્તતસ્તસ્ય નામ રાજેત્યજાયત

આપસ્તસ્તંભિરે ચાસ્ય સમુદ્રમભિયાસ્યતઃ ।
પર્વતાશ્ ચ દદુર્માર્ગં ધ્વજભઙ્ગશ્ ચ નાભવત્

અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી સિદ્ધન્ત્યન્નાનિ ચિન્તયા ।
સર્વકામદુઘા ગાવઃ પુટકે પુટકે મધુ

તસ્ય વૈ જાતમાત્રસ્ય યજ્ઞે પૈતામહે શુભે ।
સૂતઃ સૂત્યાં સમુત્પન્નઃ સૌત્યે ઽહનિ મહામતિઃ

તસ્મિન્નેવ મહાયજ્ઞેજજ્ઞે પ્રાજ્ઞે ઽથ માગધઃ ।
પ્રોક્તૌ તદા મુનિવરૈસ્ તાવુભૌ સૂતમાગધૌ

સ્તૂયતામેષ નૃપતિઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
કર્મૈતદનુરૂપં વાં પાત્રં સ્તોત્રસ્ય ચાપરમ્

તતસ્તાવૂચતુર્વિપ્રાન્સર્વાનેવ કૃતાઞ્જલી ।
અદ્ય જાતસ્ય નો કર્મ જ્ઞાયતેસ્ય મહીપતેઃ

ગુણા ન ચાસ્ય જ્ઞાયન્તે ન ચાસ્ય પ્રથિતં યશઃ ।
સ્તોત્રં કિમાશ્રયં ત્વસ્ય કાર્યમસ્માભિર્ ઉચ્યતામ્

કૃષય ઊચુઃ
કરિષ્યત્યેષ યત્કર્મ ચક્રવર્તિ મહાબલઃ ।
ગુણા ભવિષ્યા યે ચાસ્ય તૈર્ અયં સ્તૂયતાં નૃપઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતઃ સ નૃપતિસ્તોષં તચ્છ્રત્વા પરમં યયૌ ।
સદ્ગુણૈઃ શ્લાઘ્યતામેતિ તસ્માચ્છ્લાઘ્યા ગુણા મમ

તસ્માદ્યદદ્ય સ્તોત્રેણ ગુણનિર્વર્ણનં ત્વિમૌ ।
કરિષ્યેતે કરિષ્યામિ તદેવાહં સમાહિતઃ

યદિમૌ વર્જનીયં ચ કિઞ્ચિદત્ર વદિષ્યતઃ ।
તદહં વર્જયિષ્યામીત્યેવં ચક્રે મતિં નૃપઃ

અથ તૌ ચક્રતુઃ સ્તોત્રં પૃથોર્વૈન્યસ્ય ધીમતઃ ।
ભવિષ્યૈઃ કર્મભિઃ સમ્યક્સુસ્વરૌ સૂતમાગધૌ

સત્યવાગ્દાનશીલોયં સત્યસન્ધો નરેશ્વરઃ ।
હ્રીમાન્મૈત્રઃ ક્ષમાશીલો વિક્રાન્તો દુષ્ટશાનઃ

ધર્મજ્ઞશ્ ચ કૃતજ્ઞશ્ ચ દયાવાન્ પ્રિયભાષકઃ ।
માન્યાન્માનયિતા યજ્વા બ્રહ્મણ્યઃ સાધુસંમતઃ

સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ વ્યવહારસ્થિતૌ નૃપઃ

સૂતેનોક્તાન્ ગુણાનિત્થં સ તદા માગધેન ચ ।
ચકાર હૃદિ તાદૃક્ ચ કર્મણા કૃતવાનસૌ

તતસ્તુ પૃથિવીપાલઃ પાલયન્પૃથિવીમિમામ્ ।
ઇયાજ વિવિધૈર્ યજ્ઞૈર્ મહદ્ભિર્ ભૂરિદક્ષિણૈઃ

તં પ્રજાઃ પૃથિવીનાથમુપતસ્થુઃ ક્ષુધાર્દિતાઃ ।
ઓષધીષુ પ્રણષ્ટાસુ તસ્મિન્કાલે હ્યરાજકે ।
તમૂચુસ્તે નતાઃ પૃષ્ટાસ્તત્રાગમનકારણમ્

પ્રજા ઊચુઃ
અરાજકે નૃપશ્રષ્ઠ ધરિત્ર્યા સકલૌષધીઃ ।
ગ્રસ્તાસ્તતઃ ક્ષયં યાન્તિ પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રજેશ્વર

ત્વન્નો વૃત્તિપ્રદો ધાત્રા પ્રજાપાલો નિરૂપિતઃ ।
દેહિ નઃ ક્ષુત્પરીતા નાં પ્રજાનાં જીવનૌષધીઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતસ્તુ નપતિર્દિવ્યમાદાયજગવં ધનુઃ ।
શરાંશ્ ચ દિવ્યાન્કુપિતઃ સોન્વધાવદ્વસુન્ધરામ્

તતો નનાશ ત્વરીતા ગૌર્ભૂત્વા ચ વસુન્ધરા ।
સા લોકાન્બ્રહ્મલોકાદીન્સંત્રાસાદગમન્મહી

યત્ર યત્ર યયૌ દેવી સા તદા ભૂતધારિણી ।
તત્ર તત્ર તુ સા વૈન્યં દદૃશે ઽભ્યુદ્યતાયુધમ્

તતસ્તં પ્રાહ વસુધા પૃથું રાજપરાક્રમમ્ ।
પ્રવેપમાના તદ્બાણપરિત્રાણપરાયણા

પૃથિવ્યુવાચ
સ્ત્રીવધે ત્વં મહાપાપં કિં નરેન્દ્ર ન પશ્યસિ ।
યેન માં હન્તુમત્યર્થં પ્રકરોષિ નૃપોદ્યમમ્

પૃથુરુવાચ
એકસ્મિન્ યત્ર નિધનં પ્રાપિતે દુષ્ટકારિણિ ।
બહૂનાં ભવતિ ક્ષેમં તસ્ય પુણ્યપ્રદો વધઃ

પૃથુવ્યુવાચ
પ્રજાનામુપકારાય યદિ માં ત્વં હનિષ્યસિ ।
આધારઃ કઃ પ્રજાનાં તે નૃપશ્રેષ્ઠ ભવિષ્યતિ

પૃથુરુવાચ
ત્વાં હત્વા વસુધે બાણૈર્ મચ્છાસનપરાઙ્મુખીમ્ ।
આત્મ યોગબલેનેમા ધારયિષ્યામ્યહં પ્રજાઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતઃ વસુધા તં ભૂયઃ તં ભૂયઃ પ્રાહ પાર્થિવમ્ ।
પ્રવેપિતાઙ્ગી પરમં સાધ્વસં સમુપાગતા

પૃથિવ્યુવાચ
ઉપાયતઃ સમારબ્ધાઃ સર્વે સિદ્ધ્યન્ત્યુપક્રમાઃ ।
તસ્માદ્વદામ્યુપાયં તે તં કુરુષ્વ યદીચ્છસિ

સમસ્તા યા મયા જીર્ણા નરનાથ મહૌષધીઃ ।
યદીચ્છસિ પ્રદાસ્યામિ તાઃ ક્ષીરપરિણામિનીઃ

તસ્માત્પ્રજાહિતાર્થાય મમ ધર્મભૃતાં વર ।
તં તુ વત્સં કુરુષ્વ ત્વં ક્ષરેયં યેન વત્સલા

સમાં ચ કુરુ સર્વત્ર યેન ક્ષીરં સમન્તતઃ ।
વરૌષધીબીજભૂતં બીજં સર્વત્ર ભાવયે

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તત ઉત્સારયામાસ શૈલાન્ શતસહસ્રશઃ ।
ધનુષ્કોટ્યા પદા વૈન્યસ્તેન શૌલા વિવર્ધિતાઃ

ન હિ પૂર્વવિસર્ગે વૈ વિષમે પૃથિવીતલે ।
પ્રવીભાગઃ પુરાણાં વા ગ્રામાણાં વા પુરાભવાત્

ન સસ્યાનિ ન ગોરક્ષ્યં ન કૃષિર્ન વણિક્પથઃ ।
વૈન્યાત્પ્રભૃતિ મૈત્રેય સર્વસ્યૈતસ્ય સમ્ભવઃ

યત્રયત્ર સમં ત્વસ્ય ભૂમેરાસીદ્દ્દ્વજોત્તમ ।
તત્રતત્ર પ્રજાઃ સર્વા નિવાસં સમરોચયન્ત્

આહારઃ ફલમૂલાનિ પ્રજાનામભવત્તદા ।
કૃચ્છ્રેણ મહતા સો ઽપિ પ્રણષ્ટાસ્વૈષદીષુ વૈ

સ કલ્પયિત્વા વત્સં તુ મનું સ્વાયંભુવં પ્રભુમ્ ।
સ્વપાણૌ પૃતિવીનાથો દુદોહ પૃથિવીં પૃથુઃ ।
સસ્યાજાતાનિ સર્વાણિ પ્રજાનાં હિતકામ્યયા

તેનાન્નેન પ્રજાસ્તાત વર્તન્તેદ્યાપિ નિત્યશઃ

પ્રાણપ્રદાતા સ પૃથુર્યસ્માદ્ભુમેરભીત્પિતા ।
તતસ્તુ પૃથિવીસંજ્ઞામવાપાખિલાધારિણી

તતશ્ ચ દેવૈર્ મુનિભિર્ દૈત્યૈ રક્ષોભિર્ અદ્રિભિઃ ।
ગન્ધર્વૈર્ ઉરગૈર્ યક્ષૈઃ પિતૃભિસ્ તરુભિસ્ તથા

તત્તત્પાત્રમુપાદાય તત્તદ્દુગ્ધં મુને પયઃ ।
વત્સદો ગ્ધૃવિશેષાશ્ ચ તેષાં તદ્યોનયો ઽભવન્

સૈષા ધત્રી વિધાત્રી ચ ધારિણી પોષણી તથા ।
સર્વસ્ય તુ તતઃ પૃથ્વી વિષ્ણુપાદતલોદ્ભાવા

એવં પ્રભાવઃસ પૃથુઃ પુત્રો વૈન્યસ્ય વીર્યવાન્ ।
જજ્ઞે મહીપતિઃ પૂર્વો રાજાભૂજ્જનરઞ્જનાત્

ય ઇદં જન્મ વૈન્યસ્ય પૃથોઃ સંકીર્તરેન્નરઃ ।
ન તસ્ય દુષ્કૃતં કિઞ્ચિત્ફલદાયિ પ્રજાયતે

દુઃસ્વપ્નોપશમં નૄણાં શૃણ્વતામેતદુત્તમમ્ ।
પૃથોર્જન્મ પ્રભાવશ્ ચ કરોતિ સતતં નૃણામ્