Vishnu Purana · Chapter 1.12

iti śrīviṣṇupurāṇe prathameṃśa ekādaśo 'dhyāyaḥ (11)
śrīparāśara uvāca
niśamyaitadaśeṣeṇa maitreya nṛpate sutaḥ /
nirjagāma vanāttasmātpraṇipatya sa tānṛṣīn

kṛtakṛtyamivātmānaṃ manyamānastato dvija /
madhusaṃjñaṃ mahāpuṇyaṃ jagāma yamunātaṭam

punaś ca madhusaṃjñena daityenādhiṣṭhitaṃ yataḥ /
tato madhuvanaṃ nāmnā khyātamatra mahītale

hatvā ca lavaṇaṃ rakṣo madhuputraṃ mahābalam /
śatrughno madhurāṃ nāma purīṃ yatra cakāra vai

yatra vai devadevasya sānnidhyaṃ harimedhasaḥ /
sarvapāpahare tasmiṃstapastīrthe cakāra saḥ

marīcimukhyair munibhir yathoddiṣṭamabhūttathā /
ātmanyaśepadeveśaṃ sthitaṃ viṣṇumamanyata

ananyacetasastasya dhyāyato bhagavānhariḥ /
sarvabhūtagato vipra sarvabhāvagato 'bhavat

manasyavasthite tasminviṣṇau maitreya yoginaḥ /
na śaśāka dharā bhāramudvoḍhuṃ bhūtadhāriṇī

vāmapādasthite tasminnanāmārdhena medinī /
dvitīyaṃ ca nanāmārdhaṃ kṣiterdakṣiṇataḥ sthite

pādāṃsuṣṭhena saṃpīḍya yathā sa vasudhāṃ sthitaḥ /
tadā samastā vasudhā cacāla saha parvataiḥ

nadyo nadāḥ samudrāś ca saṃkṣobhaṃ paramaṃ yayuḥ /
tatkṣobhādamarāḥ kṣobhaṃ paraṃ jagmurmahāmune

yāmā nāma tadā devā maitreya paramākulāḥ /
indreṇa saha saṃmantrya dhyānabhaṅgaṃ pracakramuḥ

kūṣmāṇḍā vividhai rūpair mahendreṇa mahāmune /
samādhibhaṅgamatyantamārabdhāḥ kartumāturāḥ

sunītirnāma tanmātā sāstrā tatpurataḥ sthitā /
putreti karuṇāṃ vācamāha māyāmayī tadā

putrakāsmānnivartasva śarīrātyayadāruṇāt /
nirbandhato mayā labdho bahubhis tvaṃ manorathai

dīnāmekāṃ parityaktumanāthāṃ na tvamarhasi /
sapatnīvacanādvatsa agatestvaṃ gatirmama

kva ca tvaṃ pañcavarṣīyaḥ kvacaitaddārūṇaṃ tapaḥ /
nivartatāṃ manaḥ kaṣṭānnirbandhātphalavarjitāt

kālaḥ krīḍanakānānte tadante 'dhyayanasya te /
tataḥ samastabhogānāṃ tadante ceṣyate tapaḥ

kālaḥ krīḍanakānāṃ yastava bālasya putraka /
tasmiṃstvamicchasi tapaḥ kiṃ nāśāyātmano rataḥ

matprītiḥ paramo dharmo vayovasthākriyākramam /
anuvartasva mā mohānnivartāsmādadharmataḥ

parityajati vatsādhya yadhyetanna bhavāṃstapaḥ /
tyakṣyāmyahamiha prāṇāṃstato vai paśyatastava

śrīparāśara uvāca
tāṃ pralāpavatīmevaṃ bāṣpākulavilocanām /
samāhitamanā viṣṇau paśyannapi na dṛṣṭavān

vatsa vatsa sughorāṇi rakṣāṃsyetāni bhīṣaṇe /
vane 'bhyudyataśastrāṇīḥ samāyāntyapagamyatām

ityuktvā prayayau sātha rakṣāṃsyāvirbabhustataḥ /
abhyudyatograśastrāṇi jvālāmālākulair mukhaiḥ

tato nādānatīvogranrājaputrasya te puraḥ /
mumucurdīptaśastrāṇi bhrāmayanto niśācarāḥ

śivāś ca śataśo neduḥ sajvālāḥ kavalair mukhaiḥ /
trāsāya tasya bālasya yogayuktasya sarvadā

hanyatāṃ danyatāmeṣa chidyatāṃ chidyatāmayam /
bhakṣyatāṃ bhakṣyatāṃ cāya mityucuste niśācarāḥ

tato nānāvidhānnādān siṃhoṣṭramakarānanāḥ /
trāsāya rājaputrasya neduste rajanīcarāḥ

rakṣāṃsi tāni te nādāḥ śivāstānyāyudhāni ca /
govindāsaktacittasya yayurnandriyagocaram

ekāgracetāḥ satataṃ viṣṇumevātmasaṃśrayam /
dṛṣṭavān pṛthivīnāthaputro nānyaṃ kathañcana

tataḥ sarvāsu māyāsu vilīnāsu punaḥ surāḥ /
saṃkṣobhaṃ paramaṃ jagmustatparābhavaśaṅkitāḥ

te sametya jagadyonimanādinidhanaṃ harim /
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yātāstapasā tasya tāpitāḥ

devā ūcuḥ
devadeva jagannātha pareśa puruṣottama /
dhruvasya tapasā taptāstvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

dine dine kalāleśaiḥ śaśāṅka pūryate yathā /
tathāyaṃ tapasā deva prayātyṛddhim aharniṃśam

autānapāditapasā vayamitthaṃ janārdana /
bhītāstvāṃ śaraṇaṃ yātāstapasastaṃ nivartaya

navidmaḥ kiṃ sa śakratvaṃ sūryatvaṃ kimabhīpsati /
vittapāmbupasomānāṃ sābhilāṣaḥ padeṣu kim

tadasmākaṃ prasīdeśa hṛdayācchalyamuddhara /
uttānapādatanayaṃ tapasaḥ sannivartaya

śrībhagavānuvāca
nendratvaṃ na ca sūryatvaṃ naivāmbupadhaneśatām /
prārthayatyeṣa yaṃ kāmaṃ taṃ karomyakhilaṃ surā

yāta devā yathākāma svasthānaṃ vigatajvarāḥ /
nivartayāmyahaṃ bālaṃ tapasyāsaktamānasam

śrīparāśara uvāca
ityuktā devadevena praṇamya tridaśāstataḥ /
prayayuḥ svāni dhiṣṇyāni śatakratupurogamāḥ

bhagavānapi sarvātmā tanmayatvena toṣitaḥ /
gatvā dhruvamuvācedaṃ caturbhujavapur hariḥ

śrībhagavānuvāca
auttānapāde bhadraṃ te tapasā paritoṣitaḥ /
varadohamanuprāpto varaṃ varaya suvrata

brāhyārthanirapekṣaṃ te mayi cittaṃ yadā hitam /
tuṣṭohaṃ bhavatastena tadvṛṇīṣva varaṃ param

parāśara uvāca
śrutvetthaṃ gaditaṃ tasya devadevasya bālakaḥ /
unmīlitākṣo dadṛśe dhyānadṛṣṭaṃ hariṃ puraḥ

śaṅkhacakragadāśārṅgavarāsidharamacyutam /
kirīṭinaṃ samālokya jagāma śirasā mahīm

romāñcitāṅgaḥ sahasā sādhvasaṃ paramaṃ gataḥ /
stavāya devadevasya sa cakre mānasaṃ dhruvaḥ

kiṃ vadāmi stutāvasya kenoktenāsya saṃstutiḥ /
ityākula matirdevaṃ tameva śaraṇaṃ yayau

dhruva uvāca
bhagavanyadi me toṣaṃ tapasā paramaṃ gataḥ /
stotuṃ tadahamicchāmi varamenaṃ prayaccha me

(brahmādyauryasya vedajñair jñāyate yasya no gatiḥ /
taṃ tvāṃ kathamahaṃ deva stotuṃ śakromi bālakaḥ /
tvadbhaktipravaṇaṃ hyetatparameśvara me manaḥ /
stotuṃ pravṛttaṃ tvatpādau tatra prajñāṃ prayacca me)
śrīparāśara uvāca
śaṅkhaprāntena govindastaṃ pasparśa kṛtāñjalim /
uttānapādatanayaṃ dvijavarya jagatpatiḥ

atha prasannavadanaḥ sa kṣaṇānnṛpanandanaḥ /
tuṣṭāva praṇato bhūtvā bhūtadhātāramacyutam

dhruva uvāca
bhūmirāponalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca /
bhūtādirādi prakṛtiryasya rūpaṃ natosmi tam

śuddhaḥ sūkṣmokhilavyāpī pradhānātparataḥ pumān /
yasya rūpaṃ namastasmai puruṣāya guṇātmane

bhūtādīnāṃ samastānāṃ gandhādīnāṃ ca śāśvataḥ /
budhyādīnāṃ pradhānasya puruṣasya ca yaḥ paraḥ

taṃ brahmabhūtamātmānamaśeṣajagataḥ patim /
prapadye śaraṇaṃ śuddhaṃ tvadrūpaṃ parameśvara

bṛhattvādbṛṃhaṇatvācca yadrūpaṃ brahmasaṃjñitam /
tasmai namaste sarvātmanyogicintyāvikāriṇe

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt /
sarvavyāpī bhuvaḥ sparśādatyatiṣṭhaddaśāṅgulam

yadbhūtaṃ yacca vai bhavyaṃ purūṣottama tadbhavān /
tvattau virāṭ svarāṭ samrāṭ tvattaścapyadhipūruṣaḥ

atyaricyata sodhaś ca tiryagūrdhvaṃ ca vai bhuvaḥ /
tvatto viśvamidaṃ jātaṃ tvattau bhūtaṃ bhaviṣyati

tvadrūpadhāriṇaścāntaḥ sarvabhūtamidaṃ jagat /
tvatto yajñaḥ sarvahutaḥ pṛṣadājyaṃ paśurdvidhā

tvatto ṛcotha sāmāni tvattaśchandāṃsi jajñire /
tvatto yajūṃṣyajāyanta tvattośvāścaikato dataḥ

gāvastvattaḥ samudbhūtāstva ttojā avayo mṛgāḥ /
tvamanmukhādbrāhmaṇā bāhvos tvatto kṣatramajāyata

vaiśvāstavorujāḥ śūdrāstava padbhyāṃ samudgatāḥ /
ākṣṇoḥ sūryo 'nilaḥ prāṇāccandramā manasastava

prāṇontaḥ muṣirājjāto mukhādagnirajāyata /
nābhito gaganaṃ dyauś ca śirasaḥ samavartata

diśaḥ śrotrātkṣitiḥ padbhyāṃ tvattaḥ sarvamabhūdidim

nyagrodhaḥ sumahānalpe yathā bīje vyavasthitaḥ /
saṃyame visvamakhilaṃ bījabhūte tathātvāyi

bījādaṅkurasambhūte nyagrodhastu samutthitaḥ /
vistāraṃ ca yathā yāti tvattaḥ sṛṣṭau tathā jagat

yathā hi kadalī nānyā tvakpatrādapi dṛsyate /
evaṃ viśvasya nānyastvaṃ tvasthayīśvara dṛśyeta

hlādinī saṃdhinī saṃvittvayyekā sarvasaṃsthitau /
hlādatāpakarī miśrā tvayi no guṇavarjite

pṛthagbhūtaikabhūtāya bhūtabhūtāya te namaḥ /
prabhūtabhūtabhūtāya tubhyaṃ bhūtātmane namaḥ

vyaktaṃ pradhānapuruṣau virāṭ samrāṭ svarāṭ tathā /
vibhāvyatentaḥkaraṇe puruṣeṣvakṣayo bhavān

sarvasminsarvabhūtastvaṃ sarvaḥ sarvasvarūpadhṛk /
sarvaṃ tvattastataś ca tvaṃ namaḥ sarvātmane 'stu te

sarvātmakosi sarveśa sarvabhūtasthito yataḥ /
kathayāmi tataḥ kiṃ te sarvaṃ vetsi hṛti sthitam

sarvātmansarvabhūteśa sarvasattvasamudbhava /
sarvabhūto bhavānvetti sarvasattvamanoratham

yo me manoratho nātha saphalaḥ sa tvayā kṛtaḥ /
tapaś ca taptaṃ saphalaṃ yaddṛṣṭo 'si jagatpate

śrībhagavānuvāca
tapasastatphalaṃ yaddṛṣṭo 'haṃ tvayā dhruva /
madṛrśanaṃ hi viphalaṃ rājaputra na jāyate

varaṃ varaya tasmāttvaṃ yathābhimatamātmanaḥ /
sarvaṃ saṃpadyate puṃsāṃ mayi dṛṣṭipathaṃ gate

dhruva uvāca
bhagavanbhūtabhavyeśa sarvasyāste bhavān hṛdi /
kimajñātaṃ tava brahmanmanasā yanmayekṣitam

tathāpi tubhyaṃ deveśa kathayiṣyāmi yanmayā /
prārthyate durvinītena hṛdayenātidurlabham

kiṃ vā sarvajagatstraṣṭaḥ prasanne tvayi durlabham /
tvatprasādaphalaṃ bhuṅkte trailokyaṃ magha vānapi

naitadrājāsanaṃ yogyamajātasya mamodarāt /
iti garvadavocanmāṃ sapatnīmāturuccakaiḥ

ādhārabhūtaṃ jagataḥ sarveṣāmuttamottamam /
prārthayāmi prabho sthānaṃ tvatprasādādatovyayam

śrībhagavānuvāca
yattvayā prārthyate sthānametatprāpsyati vai bhavān /
tvayāhaṃ toṣitaḥ pūrvamanyajanmani vālaka

tvamāsīrbrahmaṇaḥ pūrvaṃ mayyekāgramatiḥ sadā /
mātāpitroś ca śuśraṣurnijadharmānupālakaḥ

kālena gacchatā mitraṃ rājaputrastavābhavat /
yovanekhilabhogāḍhyo darśanīyojjvalākṛtiḥ

tatsaṅgāttasya tāmṛddhimavalokyādidurlabhām /
bhaveyaṃ rājaputrohamiti vāñchā tvayā kṛtā

tato yathābhilaṣitā prāptā te rājaputratā /
uttānapādasya gṛhe jātosi dhruva durlabhe

anyeṣāṃ durlabhaṃ sthānaṃ kule svāyambhuvasya yat

tasyaitadaparaṃ bāla yenāhaṃ paritoṣitaḥ /
māmārādhya naro muktimavāpnotyavilambitām

mayyarpitamanā bāla kimu svargādikaṃ padam

trailokyādadhike sthāne sarvatārāgrahāśrayaḥ /
bhaviṣyati na saṃdeho matprasādādbhāvandhruva

sūryātsomāttathā bhaumātsomaputrādbṛhaspateḥ /
sitārkatanayādīnāṃ sarvarkṣāṇāṃ tathā dhruvaḥ

saptarṣiṇāmaśeṣāṇāṃ ye ca vaimānikāḥ surāḥ /
sarveṣāmupari sthānaṃ tava dattaṃ mayā dhruva

keciccaturyugaṃ yāvatkecinmanvantaraṃ surāḥ /
tiṣṭhanti bhavato dattā mayā vai kalpasaṃsthitiḥ

sunītirapi te mātā tvadāsannātinirmalā /
vimāne tārakā bhūtvā tāvatkālaṃ nivatsyati

ye ca tvāṃ mānavāḥ prātaḥ sāyaṃ ca susamāhi tāḥ /
kīrtayiṣyanti teṣāṃ ca mahatpuṇyaṃ bhaviṣyati

śrīparāśara uvāca
evaṃ pūrvaṃ jagannāthāddevadevājjanārdanāt /
varaṃ prāpya dhruvaḥ sthāna madhyāste sa mahāmate

svayaṃ śuśrūṣaṇāddharmyānmātāpitroś ca vai tathā /
ddhādaśākṣaramāhatmyāttapasaś ca prabhāvataḥ

tasyābhimānamṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirikṣya hi /
devāsurāṇāmācāryaḥ ślokamatrośanā jagau

ahosya tapaso vīryamahosya tapasaḥ phalam /
yadenaṃ purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ

dhruvasya jananī ceyaṃ sunītirnāma sūnṛtā /
asyāś ca mahimānaṃ kaḥ śakto varṇayituṃ bhuvi

trailokyaśrayatāṃ prāptaṃ paraṃ sthānaṃ stirāyati /
sthānaṃ prāptā paraṃ dhṛtvā yā kukṣivivare dhruvam

yaścaitatkīrtayennityaṃ dhruvasyārohaṇaṃ divi /
sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate

sthānabhraṃśaṃ na cāpnoti divi vā yadi vā bhuvi /
sarvakalyāṇasaṃyukto dīrghakālaṃ sa jīvati