વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.12

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુપુરાણે પ્રથમેંશ એકાદશો ઽધ્યાયઃ (11)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
નિશમ્યૈતદશેષેણ મૈત્રેય નૃપતે સુતઃ ।
નિર્જગામ વનાત્તસ્માત્પ્રણિપત્ય સ તાનૃષીન્

કૃતકૃત્યમિવાત્માનં મન્યમાનસ્તતો દ્વિજ ।
મધુસંજ્ઞં મહાપુણ્યં જગામ યમુનાતટમ્

પુનશ્ ચ મધુસંજ્ઞેન દૈત્યેનાધિષ્ઠિતં યતઃ ।
તતો મધુવનં નામ્ના ખ્યાતમત્ર મહીતલે

હત્વા ચ લવણં રક્ષો મધુપુત્રં મહાબલમ્ ।
શત્રુઘ્નો મધુરાં નામ પુરીં યત્ર ચકાર વૈ

યત્ર વૈ દેવદેવસ્ય સાન્નિધ્યં હરિમેધસઃ ।
સર્વપાપહરે તસ્મિંસ્તપસ્તીર્થે ચકાર સઃ

મરીચિમુખ્યૈર્ મુનિભિર્ યથોદ્દિષ્ટમભૂત્તથા ।
આત્મન્યશેપદેવેશં સ્થિતં વિષ્ણુમમન્યત

અનન્યચેતસસ્તસ્ય ધ્યાયતો ભગવાન્હરિઃ ।
સર્વભૂતગતો વિપ્ર સર્વભાવગતો ઽભવત્

મનસ્યવસ્થિતે તસ્મિન્વિષ્ણૌ મૈત્રેય યોગિનઃ ।
ન શશાક ધરા ભારમુદ્વોઢું ભૂતધારિણી

વામપાદસ્થિતે તસ્મિન્નનામાર્ધેન મેદિની ।
દ્વિતીયં ચ નનામાર્ધં ક્ષિતેર્દક્ષિણતઃ સ્થિતે

પાદાંસુષ્ઠેન સંપીડ્ય યથા સ વસુધાં સ્થિતઃ ।
તદા સમસ્તા વસુધા ચચાલ સહ પર્વતૈઃ

નદ્યો નદાઃ સમુદ્રાશ્ ચ સંક્ષોભં પરમં યયુઃ ।
તત્ક્ષોભાદમરાઃ ક્ષોભં પરં જગ્મુર્મહામુને

યામા નામ તદા દેવા મૈત્રેય પરમાકુલાઃ ।
ઇન્દ્રેણ સહ સંમન્ત્ર્ય ધ્યાનભઙ્ગં પ્રચક્રમુઃ

કૂષ્માણ્ડા વિવિધૈ રૂપૈર્ મહેન્દ્રેણ મહામુને ।
સમાધિભઙ્ગમત્યન્તમારબ્ધાઃ કર્તુમાતુરાઃ

સુનીતિર્નામ તન્માતા સાસ્ત્રા તત્પુરતઃ સ્થિતા ।
પુત્રેતિ કરુણાં વાચમાહ માયામયી તદા

પુત્રકાસ્માન્નિવર્તસ્વ શરીરાત્યયદારુણાત્ ।
નિર્બન્ધતો મયા લબ્ધો બહુભિસ્ ત્વં મનોરથૈ

દીનામેકાં પરિત્યક્તુમનાથાં ન ત્વમર્હસિ ।
સપત્નીવચનાદ્વત્સ અગતેસ્ત્વં ગતિર્મમ

ક્વ ચ ત્વં પઞ્ચવર્ષીયઃ ક્વચૈતદ્દારૂણં તપઃ ।
નિવર્તતાં મનઃ કષ્ટાન્નિર્બન્ધાત્ફલવર્જિતાત્

કાલઃ ક્રીડનકાનાન્તે તદન્તે ઽધ્યયનસ્ય તે ।
તતઃ સમસ્તભોગાનાં તદન્તે ચેષ્યતે તપઃ

કાલઃ ક્રીડનકાનાં યસ્તવ બાલસ્ય પુત્રક ।
તસ્મિંસ્ત્વમિચ્છસિ તપઃ કિં નાશાયાત્મનો રતઃ

મત્પ્રીતિઃ પરમો ધર્મો વયોવસ્થાક્રિયાક્રમમ્ ।
અનુવર્તસ્વ મા મોહાન્નિવર્તાસ્માદધર્મતઃ

પરિત્યજતિ વત્સાધ્ય યધ્યેતન્ન ભવાંસ્તપઃ ।
ત્યક્ષ્યામ્યહમિહ પ્રાણાંસ્તતો વૈ પશ્યતસ્તવ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તાં પ્રલાપવતીમેવં બાષ્પાકુલવિલોચનામ્ ।
સમાહિતમના વિષ્ણૌ પશ્યન્નપિ ન દૃષ્ટવાન્

વત્સ વત્સ સુઘોરાણિ રક્ષાંસ્યેતાનિ ભીષણે ।
વને ઽભ્યુદ્યતશસ્ત્રાણીઃ સમાયાન્ત્યપગમ્યતામ્

ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ સાથ રક્ષાંસ્યાવિર્બભુસ્તતઃ ।
અભ્યુદ્યતોગ્રશસ્ત્રાણિ જ્વાલામાલાકુલૈર્ મુખૈઃ

તતો નાદાનતીવોગ્રન્રાજપુત્રસ્ય તે પુરઃ ।
મુમુચુર્દીપ્તશસ્ત્રાણિ ભ્રામયન્તો નિશાચરાઃ

શિવાશ્ ચ શતશો નેદુઃ સજ્વાલાઃ કવલૈર્ મુખૈઃ ।
ત્રાસાય તસ્ય બાલસ્ય યોગયુક્તસ્ય સર્વદા

હન્યતાં દન્યતામેષ છિદ્યતાં છિદ્યતામયમ્ ।
ભક્ષ્યતાં ભક્ષ્યતાં ચાય મિત્યુચુસ્તે નિશાચરાઃ

તતો નાનાવિધાન્નાદાન્ સિંહોષ્ટ્રમકરાનનાઃ ।
ત્રાસાય રાજપુત્રસ્ય નેદુસ્તે રજનીચરાઃ

રક્ષાંસિ તાનિ તે નાદાઃ શિવાસ્તાન્યાયુધાનિ ચ ।
ગોવિન્દાસક્તચિત્તસ્ય યયુર્નન્દ્રિયગોચરમ્

એકાગ્રચેતાઃ સતતં વિષ્ણુમેવાત્મસંશ્રયમ્ ।
દૃષ્ટવાન્ પૃથિવીનાથપુત્રો નાન્યં કથઞ્ચન

તતઃ સર્વાસુ માયાસુ વિલીનાસુ પુનઃ સુરાઃ ।
સંક્ષોભં પરમં જગ્મુસ્તત્પરાભવશઙ્કિતાઃ

તે સમેત્ય જગદ્યોનિમનાદિનિધનં હરિમ્ ।
શરણ્યં શરણં યાતાસ્તપસા તસ્ય તાપિતાઃ

દેવા ઊચુઃ
દેવદેવ જગન્નાથ પરેશ પુરુષોત્તમ ।
ધ્રુવસ્ય તપસા તપ્તાસ્ત્વાં વયં શરણં ગતાઃ

દિને દિને કલાલેશૈઃ શશાઙ્ક પૂર્યતે યથા ।
તથાયં તપસા દેવ પ્રયાત્યૃદ્ધિમ્ અહર્નિંશમ્

ઔતાનપાદિતપસા વયમિત્થં જનાર્દન ।
ભીતાસ્ત્વાં શરણં યાતાસ્તપસસ્તં નિવર્તય

નવિદ્મઃ કિં સ શક્રત્વં સૂર્યત્વં કિમભીપ્સતિ ।
વિત્તપામ્બુપસોમાનાં સાભિલાષઃ પદેષુ કિમ્

તદસ્માકં પ્રસીદેશ હૃદયાચ્છલ્યમુદ્ધર ।
ઉત્તાનપાદતનયં તપસઃ સન્નિવર્તય

શ્રીભગવાનુવાચ
નેન્દ્રત્વં ન ચ સૂર્યત્વં નૈવામ્બુપધનેશતામ્ ।
પ્રાર્થયત્યેષ યં કામં તં કરોમ્યખિલં સુરા

યાત દેવા યથાકામ સ્વસ્થાનં વિગતજ્વરાઃ ।
નિવર્તયામ્યહં બાલં તપસ્યાસક્તમાનસમ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્યુક્તા દેવદેવેન પ્રણમ્ય ત્રિદશાસ્તતઃ ।
પ્રયયુઃ સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ શતક્રતુપુરોગમાઃ

ભગવાનપિ સર્વાત્મા તન્મયત્વેન તોષિતઃ ।
ગત્વા ધ્રુવમુવાચેદં ચતુર્ભુજવપુર્ હરિઃ

શ્રીભગવાનુવાચ
ઔત્તાનપાદે ભદ્રં તે તપસા પરિતોષિતઃ ।
વરદોહમનુપ્રાપ્તો વરં વરય સુવ્રત

બ્રાહ્યાર્થનિરપેક્ષં તે મયિ ચિત્તં યદા હિતમ્ ।
તુષ્ટોહં ભવતસ્તેન તદ્વૃણીષ્વ વરં પરમ્

પરાશર ઉવાચ
શ્રુત્વેત્થં ગદિતં તસ્ય દેવદેવસ્ય બાલકઃ ।
ઉન્મીલિતાક્ષો દદૃશે ધ્યાનદૃષ્ટં હરિં પુરઃ

શઙ્ખચક્રગદાશાર્ઙ્ગવરાસિધરમચ્યુતમ્ ।
કિરીટિનં સમાલોક્ય જગામ શિરસા મહીમ્

રોમાઞ્ચિતાઙ્ગઃ સહસા સાધ્વસં પરમં ગતઃ ।
સ્તવાય દેવદેવસ્ય સ ચક્રે માનસં ધ્રુવઃ

કિં વદામિ સ્તુતાવસ્ય કેનોક્તેનાસ્ય સંસ્તુતિઃ ।
ઇત્યાકુલ મતિર્દેવં તમેવ શરણં યયૌ

ધ્રુવ ઉવાચ
ભગવન્યદિ મે તોષં તપસા પરમં ગતઃ ।
સ્તોતું તદહમિચ્છામિ વરમેનં પ્રયચ્છ મે

(બ્રહ્માદ્યૌર્યસ્ય વેદજ્ઞૈર્ જ્ઞાયતે યસ્ય નો ગતિઃ ।
તં ત્વાં કથમહં દેવ સ્તોતું શક્રોમિ બાલકઃ ।
ત્વદ્ભક્તિપ્રવણં હ્યેતત્પરમેશ્વર મે મનઃ ।
સ્તોતું પ્રવૃત્તં ત્વત્પાદૌ તત્ર પ્રજ્ઞાં પ્રયચ્ચ મે)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
શઙ્ખપ્રાન્તેન ગોવિન્દસ્તં પસ્પર્શ કૃતાઞ્જલિમ્ ।
ઉત્તાનપાદતનયં દ્વિજવર્ય જગત્પતિઃ

અથ પ્રસન્નવદનઃ સ ક્ષણાન્નૃપનન્દનઃ ।
તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા ભૂતધાતારમચ્યુતમ્

ધ્રુવ ઉવાચ
ભૂમિરાપોનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ ।
ભૂતાદિરાદિ પ્રકૃતિર્યસ્ય રૂપં નતોસ્મિ તમ્

શુદ્ધઃ સૂક્ષ્મોખિલવ્યાપી પ્રધાનાત્પરતઃ પુમાન્ ।
યસ્ય રૂપં નમસ્તસ્મૈ પુરુષાય ગુણાત્મને

ભૂતાદીનાં સમસ્તાનાં ગન્ધાદીનાં ચ શાશ્વતઃ ।
બુધ્યાદીનાં પ્રધાનસ્ય પુરુષસ્ય ચ યઃ પરઃ

તં બ્રહ્મભૂતમાત્માનમશેષજગતઃ પતિમ્ ।
પ્રપદ્યે શરણં શુદ્ધં ત્વદ્રૂપં પરમેશ્વર

બૃહત્ત્વાદ્બૃંહણત્વાચ્ચ યદ્રૂપં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્ ।
તસ્મૈ નમસ્તે સર્વાત્મન્યોગિચિન્ત્યાવિકારિણે

સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ।
સર્વવ્યાપી ભુવઃ સ્પર્શાદત્યતિષ્ઠદ્દશાઙ્ગુલમ્

યદ્ભૂતં યચ્ચ વૈ ભવ્યં પુરૂષોત્તમ તદ્ભવાન્ ।
ત્વત્તૌ વિરાટ્ સ્વરાટ્ સમ્રાટ્ ત્વત્તશ્ચપ્યધિપૂરુષઃ

અત્યરિચ્યત સોધશ્ ચ તિર્યગૂર્ધ્વં ચ વૈ ભુવઃ ।
ત્વત્તો વિશ્વમિદં જાતં ત્વત્તૌ ભૂતં ભવિષ્યતિ

ત્વદ્રૂપધારિણશ્ચાન્તઃ સર્વભૂતમિદં જગત્ ।
ત્વત્તો યજ્ઞઃ સર્વહુતઃ પૃષદાજ્યં પશુર્દ્વિધા

ત્વત્તો ઋચોથ સામાનિ ત્વત્તશ્છન્દાંસિ જજ્ઞિરે ।
ત્વત્તો યજૂંષ્યજાયન્ત ત્વત્તોશ્વાશ્ચૈકતો દતઃ

ગાવસ્ત્વત્તઃ સમુદ્ભૂતાસ્ત્વ ત્તોજા અવયો મૃગાઃ ।
ત્વમન્મુખાદ્બ્રાહ્મણા બાહ્વોસ્ ત્વત્તો ક્ષત્રમજાયત

વૈશ્વાસ્તવોરુજાઃ શૂદ્રાસ્તવ પદ્ભ્યાં સમુદ્ગતાઃ ।
આક્ષ્ણોઃ સૂર્યો ઽનિલઃ પ્રાણાચ્ચન્દ્રમા મનસસ્તવ

પ્રાણોન્તઃ મુષિરાજ્જાતો મુખાદગ્નિરજાયત ।
નાભિતો ગગનં દ્યૌશ્ ચ શિરસઃ સમવર્તત

દિશઃ શ્રોત્રાત્ક્ષિતિઃ પદ્ભ્યાં ત્વત્તઃ સર્વમભૂદિદિમ્

ન્યગ્રોધઃ સુમહાનલ્પે યથા બીજે વ્યવસ્થિતઃ ।
સંયમે વિસ્વમખિલં બીજભૂતે તથાત્વાયિ

બીજાદઙ્કુરસમ્ભૂતે ન્યગ્રોધસ્તુ સમુત્થિતઃ ।
વિસ્તારં ચ યથા યાતિ ત્વત્તઃ સૃષ્ટૌ તથા જગત્

યથા હિ કદલી નાન્યા ત્વક્પત્રાદપિ દૃસ્યતે ।
એવં વિશ્વસ્ય નાન્યસ્ત્વં ત્વસ્થયીશ્વર દૃશ્યેત

હ્લાદિની સંધિની સંવિત્ત્વય્યેકા સર્વસંસ્થિતૌ ।
હ્લાદતાપકરી મિશ્રા ત્વયિ નો ગુણવર્જિતે

પૃથગ્ભૂતૈકભૂતાય ભૂતભૂતાય તે નમઃ ।
પ્રભૂતભૂતભૂતાય તુભ્યં ભૂતાત્મને નમઃ

વ્યક્તં પ્રધાનપુરુષૌ વિરાટ્ સમ્રાટ્ સ્વરાટ્ તથા ।
વિભાવ્યતેન્તઃકરણે પુરુષેષ્વક્ષયો ભવાન્

સર્વસ્મિન્સર્વભૂતસ્ત્વં સર્વઃ સર્વસ્વરૂપધૃક્ ।
સર્વં ત્વત્તસ્તતશ્ ચ ત્વં નમઃ સર્વાત્મને ઽસ્તુ તે

સર્વાત્મકોસિ સર્વેશ સર્વભૂતસ્થિતો યતઃ ।
કથયામિ તતઃ કિં તે સર્વં વેત્સિ હૃતિ સ્થિતમ્

સર્વાત્મન્સર્વભૂતેશ સર્વસત્ત્વસમુદ્ભવ ।
સર્વભૂતો ભવાન્વેત્તિ સર્વસત્ત્વમનોરથમ્

યો મે મનોરથો નાથ સફલઃ સ ત્વયા કૃતઃ ।
તપશ્ ચ તપ્તં સફલં યદ્દૃષ્ટો ઽસિ જગત્પતે

શ્રીભગવાનુવાચ
તપસસ્તત્ફલં યદ્દૃષ્ટો ઽહં ત્વયા ધ્રુવ ।
મદૃર્શનં હિ વિફલં રાજપુત્ર ન જાયતે

વરં વરય તસ્માત્ત્વં યથાભિમતમાત્મનઃ ।
સર્વં સંપદ્યતે પુંસાં મયિ દૃષ્ટિપથં ગતે

ધ્રુવ ઉવાચ
ભગવન્ભૂતભવ્યેશ સર્વસ્યાસ્તે ભવાન્ હૃદિ ।
કિમજ્ઞાતં તવ બ્રહ્મન્મનસા યન્મયેક્ષિતમ્

તથાપિ તુભ્યં દેવેશ કથયિષ્યામિ યન્મયા ।
પ્રાર્થ્યતે દુર્વિનીતેન હૃદયેનાતિદુર્લભમ્

કિં વા સર્વજગત્સ્ત્રષ્ટઃ પ્રસન્ને ત્વયિ દુર્લભમ્ ।
ત્વત્પ્રસાદફલં ભુઙ્ક્તે ત્રૈલોક્યં મઘ વાનપિ

નૈતદ્રાજાસનં યોગ્યમજાતસ્ય મમોદરાત્ ।
ઇતિ ગર્વદવોચન્માં સપત્નીમાતુરુચ્ચકૈઃ

આધારભૂતં જગતઃ સર્વેષામુત્તમોત્તમમ્ ।
પ્રાર્થયામિ પ્રભો સ્થાનં ત્વત્પ્રસાદાદતોવ્યયમ્

શ્રીભગવાનુવાચ
યત્ત્વયા પ્રાર્થ્યતે સ્થાનમેતત્પ્રાપ્સ્યતિ વૈ ભવાન્ ।
ત્વયાહં તોષિતઃ પૂર્વમન્યજન્મનિ વાલક

ત્વમાસીર્બ્રહ્મણઃ પૂર્વં મય્યેકાગ્રમતિઃ સદા ।
માતાપિત્રોશ્ ચ શુશ્રષુર્નિજધર્માનુપાલકઃ

કાલેન ગચ્છતા મિત્રં રાજપુત્રસ્તવાભવત્ ।
યોવનેખિલભોગાઢ્યો દર્શનીયોજ્જ્વલાકૃતિઃ

તત્સઙ્ગાત્તસ્ય તામૃદ્ધિમવલોક્યાદિદુર્લભામ્ ।
ભવેયં રાજપુત્રોહમિતિ વાઞ્છા ત્વયા કૃતા

તતો યથાભિલષિતા પ્રાપ્તા તે રાજપુત્રતા ।
ઉત્તાનપાદસ્ય ગૃહે જાતોસિ ધ્રુવ દુર્લભે

અન્યેષાં દુર્લભં સ્થાનં કુલે સ્વાયમ્ભુવસ્ય યત્

તસ્યૈતદપરં બાલ યેનાહં પરિતોષિતઃ ।
મામારાધ્ય નરો મુક્તિમવાપ્નોત્યવિલમ્બિતામ્

મય્યર્પિતમના બાલ કિમુ સ્વર્ગાદિકં પદમ્

ત્રૈલોક્યાદધિકે સ્થાને સર્વતારાગ્રહાશ્રયઃ ।
ભવિષ્યતિ ન સંદેહો મત્પ્રસાદાદ્ભાવન્ધ્રુવ

સૂર્યાત્સોમાત્તથા ભૌમાત્સોમપુત્રાદ્બૃહસ્પતેઃ ।
સિતાર્કતનયાદીનાં સર્વર્ક્ષાણાં તથા ધ્રુવઃ

સપ્તર્ષિણામશેષાણાં યે ચ વૈમાનિકાઃ સુરાઃ ।
સર્વેષામુપરિ સ્થાનં તવ દત્તં મયા ધ્રુવ

કેચિચ્ચતુર્યુગં યાવત્કેચિન્મન્વન્તરં સુરાઃ ।
તિષ્ઠન્તિ ભવતો દત્તા મયા વૈ કલ્પસંસ્થિતિઃ

સુનીતિરપિ તે માતા ત્વદાસન્નાતિનિર્મલા ।
વિમાને તારકા ભૂત્વા તાવત્કાલં નિવત્સ્યતિ

યે ચ ત્વાં માનવાઃ પ્રાતઃ સાયં ચ સુસમાહિ તાઃ ।
કીર્તયિષ્યન્તિ તેષાં ચ મહત્પુણ્યં ભવિષ્યતિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
એવં પૂર્વં જગન્નાથાદ્દેવદેવાજ્જનાર્દનાત્ ।
વરં પ્રાપ્ય ધ્રુવઃ સ્થાન મધ્યાસ્તે સ મહામતે

સ્વયં શુશ્રૂષણાદ્ધર્મ્યાન્માતાપિત્રોશ્ ચ વૈ તથા ।
દ્ધાદશાક્ષરમાહત્મ્યાત્તપસશ્ ચ પ્રભાવતઃ

તસ્યાભિમાનમૃદ્ધિં ચ મહિમાનં નિરિક્ષ્ય હિ ।
દેવાસુરાણામાચાર્યઃ શ્લોકમત્રોશના જગૌ

અહોસ્ય તપસો વીર્યમહોસ્ય તપસઃ ફલમ્ ।
યદેનં પુરતઃ કૃત્વા ધ્રુવં સપ્તર્ષયઃ સ્થિતાઃ

ધ્રુવસ્ય જનની ચેયં સુનીતિર્નામ સૂનૃતા ।
અસ્યાશ્ ચ મહિમાનં કઃ શક્તો વર્ણયિતું ભુવિ

ત્રૈલોક્યશ્રયતાં પ્રાપ્તં પરં સ્થાનં સ્તિરાયતિ ।
સ્થાનં પ્રાપ્તા પરં ધૃત્વા યા કુક્ષિવિવરે ધ્રુવમ્

યશ્ચૈતત્કીર્તયેન્નિત્યં ધ્રુવસ્યારોહણં દિવિ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે

સ્થાનભ્રંશં ન ચાપ્નોતિ દિવિ વા યદિ વા ભુવિ ।
સર્વકલ્યાણસંયુક્તો દીર્ઘકાલં સ જીવતિ