Vigrahavyāvartanī · Verses 41-60
yadi cāgnivat svataḥ pramāṇasiddhir iti manyase | anapekṣāpi prameyāṇi pramāṇānāṃ siddhiḥ bhaviṣyatīti kiṃ kāraṇaṃ | na hi svataḥ param apekṣate | athāpekṣyate na svataḥ prasiddhiḥ |
atrāha | yadi nāpekṣyante prameyān arthān apramāṇāni ko doṣo bhaviṣyatīti | atrocyate |
anāpeksā hi prameyān arthān yadi te pramāṇasaṃsiddhiḥ /
bhavati na bhavanti kasyacid evam imāni pramāṇāni
yadi prameyān arthān anapekṣya siddhir bhavati pramāṇānām iti | tānīmāni pramāṇāni na kasyacit pramāṇāni bhavanti | evaṃ doṣaḥ || atha kasyacit bhavanti prāmāṇāni | naivedānīm anapekṣya prameyān arthān pramāṇāni bhavanti ||
atha matam apekṣa siddhis teṣām iti atra bhavati ko doṣaḥ /
siddhasya na sādhanaṃ syān nāsiddho pekṣate hy anyat
athāpi matam apekṣya prameyān arthān pramāṇānāṃ siddhir bhavatīti | evaṃ te sati siddhasya pramāṇacatuṣṭayasya sādhanaṃ bhavatīti | kiṃ kāraṇaṃ | na hy asiddhasyārthasyāpekṣaṇaṃ bhavati | na hy asiddho devadattaḥ kañcid artham apekṣate na ca siddhasya sādhanam iṣṭaṃ kṛtasya kāraṇam anupapatter iti ||
kiñcānyat |
sidhyanti hi prameyāṇy apekṣya yadi sarvathā pramāṇāni /
bhavanti prameyasiddhir anapekṣyaiva pramāṇāni
yadi prameyāṇy apekṣya pramāṇāni sidhyanti | nedānīṃ pramāṇāny apekṣya prameyāṇi sidhyanti | kiṃ kāraṇaṃ na hi sādhyaṃ sādhanaṃ sādhanaṃ sādhayati | sādhanāni ca | kila prameyāṇāṃ pramāṇāni ||
kiñcānyat |
yadi ca prameyasiddhir anapekṣaiva bhavati pramāṇāni /
kin te pramāṇasiddhyā tāni yad arthaṃ prasiddhaṃ tata
yadi ca manyase 'napekṣyaiva pramāṇāni prameyānāṃ prasiddhir bhavati | kim idānīṃ te pramāṇasiddhyā paryanviṣṭayā kiṃ kāraṇaṃ | yad arthaṃ hi tāni pramāṇāni paryanviṣyeran | te prameyārthā vinā pramāṇaiḥ siddhāḥ tatra kiṃ pramāṇaiḥ kṛtyaṃ |
atha tu pramāṇasiddhir bhavaty apekṣyaiva te prameyāṇi /
vyatyaya evaṃ sati te dhruvaṃ pramāṇaprameyāṇāṃ
athāpi manyase 'pekṣyaiva prameyān arthāna pramāṇani bhavanti | evaṃ te sati mā bhūt pūrvoktadoṣa iti kṛtvā | evaṃ te sati vyatyayaḥ + + + + + yāṇāṃ bhavati | pramāṇāni te prameyāṇi bhavanti | prameyaiḥ sādhitatvat | pramāṇāni ca prameyāṇi bhavanti | pramāṇānāṃ sādhakatvāt |
atha te pramāṇasiddhyā prameyasiddhiḥ prameyasiddhyā ca /
bhavati pramāṇasiddhiḥ nāsty ubhayasyāpi te siddhiḥ
atha manyase pramāṇasiddhyā prameyasiddhir bhavati pramāṇāpekṣatvāt | prameyasiddhyā ca pramāṇasiddhir bhavati prameyāpekṣatvād iti || evaṃ saty ubhayasyāpi siddhir na .y. + + + + ṇaṃ
sidhyanti hi pramāṇair yadi prameyāṇi tāni tair evā /
sādhyāni ca prameyais tāni kathaṃ sādhayiṣyanti
yadi hi pramāṇaiḥ pramayāṇi sidhyanti tāni pramāṇāni tair eva prameyaiḥ sādhayitavyāni | nanv asiddheṣu prameyeṣu kāraṇasyāsiddhatvād asiddhāni kathaṃ sādhayisyanti prameyāṇīti |
sidhyanti ca prameyaiḥ yadi pramāṇāni tāni tair eva /
sādhyāni ca prameyais tāni kathaṃ sādhayiṣyanti
yadi prameyaiḥ pramāṇāni sidhyanti tāni ca prameyāṇi tair eva pramāṇaiḥ sādhayitavyānīti | nanv asiddheṣu pramāṇeṣu kāraṇasyāsiddhatvād asiddhāni kathaṃ sādhayiṣyanti pramāṇāni |
pitra yady utpādyaḥ putro yadi tena caiva putreṇa /
utpādyaḥ sa yadi pitā vada tatrotpādayati kaḥ kaṃ
tadyathāpi nāma kaścit brūyāt | pitrā putra utpādanīyaḥ sa ca pitā putreṇotpādanīya iti | tatredānīṃ brūhi kena ka utpādayitavyaḥ | tathaiva khalu bhavān bravīti | pramāṇaiḥ prameyāni sādhayitavyāni tāny eva ca punaḥ pramāṇāni taiḥ prameyaiḥ tatredānīṃ tu katamaiḥ katamāni sādhayitavyāni |
kaś ca pitā kaḥ putraḥ tatra tvaṃ brūhi kathaṃ tāv ubhāv api ca /
pitreputralakṣaṇadharau yato nas tatra saṃdehaḥ
tayoś ca pūrvopadiṣṭayoḥ pitāputrayoḥ vada kataraḥ putraḥ kataraḥ pitā ubhāv api tāv utpādakatvāt pitṛlakṣaṇadharau | utpādyatvāc ca putralakṣaṇadharāv atra naḥ sandeho bhavati | kataras tatra pitā kataras tatra putra iti | evam eva yāny etāni bhavati | pramāṇaprameyaṇi | tatra katarāṇi pramāṇāni katarāṇi prameyāṇi | ubhayāny api hy etāni pramāṇāni tāni prameyāṇi sādhyatvāt prameyāṇīti | atra naḥ sandeho bhavati | katarāṇy atra pramāṇāni katarāṇi prameyāṇīti |
naiva svataḥ prasiddhir na parasparataḥ pramāṇair vā /
bhavati na ca prameyaiḥ na cāpy akasmāt pramāṇānāṃ
na svataḥ prasiddhiḥ pratyakṣasya tenaiva pratyakṣeṇānumānasya tenaivānumāne | upamānasya tenaivopamānena | āgamasya tenaivāgamena || nāpi parasyāt pratyakṣasyānumānopamānāgamair anumānasya pratyakṣopamānāgamair upamānasya pratyakṣānumānāgamaiḥ | āgamasya pratyakṣānumānopamānaiḥ | nāpi pratyakṣānumānopamānāgamād anyaiḥ pratyakṣānumānopamānāgamair yathāsvaṃ nāpi prameyaiḥ samastavyastaiḥ svaviṣayaparaviṣatāgṛhītaiḥ nāpy akasmān nāsti samuccayena | eteṣāṃ kāraṇānāṃ pūrvoddiṣṭānāṃ viṃśas triṃśac catvāriśat ṣaṭviṃśatir vā tatra yad uktaṃ | pramāṇādhigamyatvāt prameyāṇāṃ bhāvānāṃ santi tu prameyā bhāvās tāni ca pramāṇāni yais tu pramāṇaiḥ prameyā bhāvāḥ santaś ca bhāvāḥ samādhigatā iti tan na ||
yat punar bhavatoktam |
kuśalānāṃ dharmāṇāṃ dharmāvasthāvidaś ca manyante |
kuśalaṃ janasvabhāvaṃ manyante śeṣeṣv apy eṣa viniyogaḥ | [7]
atra brūmaḥ |
kuśalānāṃ dharmāṇāṃ dharmāvasthavido brūvate yat /
kuśalasvabhāvam evaṃ pravibhāgenābhidheyaḥ syāt
kuśalānāṃ dharmāṇāṃ dharmāvasthavidaḥ kuśalaṃ janasvabhāvaṃ manyante | sa ca bhavatā pravibhāgenopadeṣṭavyaḥ | syād ayaṃ sa kuśalaḥ svabhāvaḥ ime te kuśalā dharmā iti | idaṃ tatkuśalavijñānam ayaṃ kuśalavijñānasvabhāva evaṃ sarveṣāṃ na caitad evaṃ dṛṣṭaṃ | tasmād yad uktam upadiṣṭaḥ svabhāvo dharmāṇām iti tan na ||
kiñcānyat |
yadi ca pratītya kuśalaḥ svabhāva utpadyate sa kuśalānām /
dharmāṇāṃ parabhāvaḥ svabhāva eva kathaṃ bhavati
yadi ca kuśalānāṃ dharmāṇāṃ svabhāvo hetupratyayasāmagrīṃ pratītyotpadyate | parabhāvād utpannaḥ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ kathaṃ svabhāvo bhavati | evam evākuśalaprabhṛtīnāṃ | tatra yad uktaṃ | kuśalāvyākṛtānāṃ nā .y. + + + dharmāṇāṃ kuśalaḥ svabhāvopadiṣṭaḥ | evam akuśalānām akuśalādir iti | tan na ||
kiñcānyat |
atha na pratītya kiñcit svabhāva utpadyate sa kuśalānām /
dharmāṇām evaṃ syād vāso na brahmacaryasya
atha manyase | na kiñcit pratītya kuśalānāṃ dharmāṇāṃ kuśalasvabhāva utpadyate | evam akuśalānāṃ dharmāṇām akuśalaḥ avyākṛtānām avyākṛta iti | evaṃ saty abrahmacaryavāso bhavati kiṃ kāraṇaṃ | pratītyasamutpādasya hi evaṃ sati pratyākhyānaṃ bhavati | pratītyasamutpādasya pratyākhyānāt pratītyasamutpādadarśaṇaṃ pratyākhyānaṃ bhavati | na hy avidyamānasya pratītyasamutpādasya darśanam utpadyamānaṃ bhavati | asati pratītyasamutpādadarśane dharmadarśanaṃ na bhavati | uktaṃ hi | bhagavatā yo hi bhikṣavaḥ pratītyasamutpādaṃ paśyati sa dharmaṃ paśyati | dharmadarśanābhāvād brahmacaryavāsābhāvaḥ ||
athavā pratītyasamutpādapratyākhyānāt | duḥkhasamudāyapratyākhyānaṃ bhavati | pratītyasamutpādo hi duḥkhasya samudayaḥ | duḥkhasamudayasya pratyākhyānād duḥkhapratyākhyānaṃ bhavati | asati hi samudaye tat kuto duḥkhaṃ samudeṣyati | duḥkhasamudayapratyākhyānāc ca duḥkhanirodhasya pratyākhyānaṃ | asati hi duḥkhasamudaye kasya prahāṇān nirodho bhaviṣyati | asati hi duḥkhanirodhe kasya prāptaye mārgo bhaviṣyati | duḥkhanirodhagāmī | evaṃ caturṇām āryasatyānām abhāvāc chrāmaṇyaphalābhāvaḥ | satyadarśanādiśramaṇyaphalāni samādhigamyante | śrāmaṇyaphalānām abhāvād abrahmacaryavāsa iti ||
kiñcānyat |
nādharmo dharmo vā satyavyavahārāś ca lokikā ni syuḥ /
nityāś ca sarvabhāvāḥ syuḥ nityatvād ahetumataḥ
evaṃ sati pratītyasamutpādaṃ pratyācakṣaṇasya bhavataḥ ko doṣa prasajyate | dharmo na bhavati adharmo na bhavati | saṃvyavahārāś ca laukikā na sambhavanti | kiṃ kāraṇaṃ pratītyasamutpannaṃ hy etat sarvam asati pratītyasamutpāde kuto bhaviṣyati | api ca sasvabhāvo 'pratītyasamutpanno nirhetuko nityaḥ syāt | kiṃ kāraṇaṃ nirhetukā hi bhāvā nityās tatra sa eva cābrahmacaryavāsaḥ prasajyet svasiddhāntavirodhaś ca | kiṃ kāraṇam anityā hi bhagavatā sarve saṃskārā nirdeṣṭās te svabhāvanityatvān nityā hi bhavanti |
eṣa cākuśaleṣv avyākṛteṣu nairyāṇādiṣu ca doṣas /
tasmāt sarvaṃ saṃskṛtam asaṃskṛtaṃ te bhavaty evaṃ
yaś caiṣa kuśaleṣu nirdeṣṭaḥ kalpaḥ sa evākuśaleṣu sa evāvyākṛteṣu sa evānairyāṇikaprabhṛtiṣu doṣas tasmāt sarvam idaṃ saṃskṛtam asaṃskṛtaṃ saṃpadyate || kiṃkāraṇaṃ heto hy asaty utpādasthitibhaṅgā na bhavanti | utpādasthitibhaṅgeṣv asatsu saṃskṛtalakṣaṇābhāvāt | sarvaṃ saṃskṛtam asaṃskṛtaṃ saṃpadyate | tatra yad uktaṃ kuśalādīnāṃ bhāvānāṃ svabhāvasadbhāvād aśūnyāḥ sarvabhāvā iti tan na ||
yat punar bhavatoktaṃ |
yadi ca na bhavet svabhāvo bhāvānāṃ na svabhāva ity evaṃ
nāmāpi bhaved evaṃ nāma hi nirvastukaṃ nāsti | [9]
yaḥ sadbhūtaṃ nāma brūyāt sasvabhāva ity evam /
bhavatā prativaktavyo nāma brūmaś ca na vayaṃ sata
yo nāma sadbhūtaṃ brūyāt sasvabhāva iti sa bhavatā prativaktavyaḥ syāt | yasya sadbhūtaṃ nāma svabhāvasya | tasmāt tenāpi svabhāvena sadbhūtena bhavitavyaṃ | na hy asadbhūtasya svabhāvasya sadbhūtaṃ nāma bhavatīti | na punar vayaṃ nāma sadbhūtaṃ brūmas tad api hi svabhāvasyābhāvān nāma niḥsvabhāvatvāt śūnyaṃ śūnyatvād asadbhūtam | tatra yad bhavatoktaṃ nāmasadbhāvāt sadbhūtaḥ svahhāvā iti | tan na ||
kiñcānyat |
nāmāsad iti ca yad idaṃ tat kiṃ nu sato bhavaty utāsataḥ /
yadi hi sato yady asato dvidhāpi te hīyate vādaḥ
yac caitan nāmāsad iti tat kiṃ sataḥ asataḥ | yadi hi satas tan nāma yady asata ubhayathāpi pratijñā hīyate | tatra yadi tāvat sata | asad iti pratijñā hīyate | na hīdanīṃ tad asad idānīṃ sat* athāsata | asad iti nāma yā pratijñā asadbhūtasya nāma na bhavati astitvasvabhāva iti nāma tasmāt sadbhūtaḥ svabhāva iti | sā hīnā ||
kiñcānyat |
sarveṣāṃ bhāvānāṃ śūnyatvañ copapāditaṃ pūrvam /
sa upālambhaḥ tasmād bhavaty ayañ cāpratijñāyāḥ
iha cāsmābhiḥ pūrvam eva sarveṣāṃ bhāvānaṃ vistarataḥ śūnyatvam upapāditam | tatra prāg nāmano 'pi śūnyatvam uktaṃ saṃbhavā aśūnyatvaṃ parigṛhya pravṛtto vaktuṃ | yadi bhāvānāṃ svābhāvo na syād asvabhāva iti nāmāpīdan na syād iti | tasmād apratijñopālambho yaṃ bhavataḥ saṃpadyate | na hi vayaṃ nāma sadbhūtam iti brūmaḥ ||
yat punar bhavatoktaṃ |
atha vidyate svabhāvas sa ca dharmāṇāṃ na vidyate sa tasmāt
dharmair vinā svabhāvaḥ sa yasya tad yuktam upadeṣṭuṃ | [10]
atha vidyate svabhāvaḥ sa ca dharmāṇāṃ na vidyatat iti idam /
āśaṅkitaṃ yad uktaṃ bhavaty anāśaṅkitaṃ tac ca
Original text: Vigrahavyāvartanī · Edition: Yoshiyasu Yonezawa: "Vigrahavyāvartanī, Sanskrit Transliteration and Tibetan Translation", Journal of Naritasan Institute for Buddhist Studies 31 (2008), pp. 209-333. = Vv · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0