વિગ્રહવ્યાવર્તની · શ્લોક 41-60

યદિ ચાગ્નિવત્ સ્વતઃ પ્રમાણસિદ્ધિર્ ઇતિ મન્યસે । અનપેક્ષાપિ પ્રમેયાણિ પ્રમાણાનાં સિદ્ધિઃ ભવિષ્યતીતિ કિં કારણં । ન હિ સ્વતઃ પરમ્ અપેક્ષતે । અથાપેક્ષ્યતે ન સ્વતઃ પ્રસિદ્ધિઃ ।
અત્રાહ । યદિ નાપેક્ષ્યન્તે પ્રમેયાન્ અર્થાન્ અપ્રમાણાનિ કો દોષો ભવિષ્યતીતિ । અત્રોચ્યતે ।
અનાપેક્સા હિ પ્રમેયાન્ અર્થાન્ યદિ તે પ્રમાણસંસિદ્ધિઃ ।
ભવતિ ન ભવન્તિ કસ્યચિદ્ એવમ્ ઇમાનિ પ્રમાણાનિ

યદિ પ્રમેયાન્ અર્થાન્ અનપેક્ષ્ય સિદ્ધિર્ ભવતિ પ્રમાણાનામ્ ઇતિ । તાનીમાનિ પ્રમાણાનિ ન કસ્યચિત્ પ્રમાણાનિ ભવન્તિ । એવં દોષઃ ॥ અથ કસ્યચિત્ ભવન્તિ પ્રામાણાનિ । નૈવેદાનીમ્ અનપેક્ષ્ય પ્રમેયાન્ અર્થાન્ પ્રમાણાનિ ભવન્તિ ॥
અથ મતમ્ અપેક્ષ સિદ્ધિસ્ તેષામ્ ઇતિ અત્ર ભવતિ કો દોષઃ ।
સિદ્ધસ્ય ન સાધનં સ્યાન્ નાસિદ્ધો પેક્ષતે હ્ય્ અન્યત્

અથાપિ મતમ્ અપેક્ષ્ય પ્રમેયાન્ અર્થાન્ પ્રમાણાનાં સિદ્ધિર્ ભવતીતિ । એવં તે સતિ સિદ્ધસ્ય પ્રમાણચતુષ્ટયસ્ય સાધનં ભવતીતિ । કિં કારણં । ન હ્ય્ અસિદ્ધસ્યાર્થસ્યાપેક્ષણં ભવતિ । ન હ્ય્ અસિદ્ધો દેવદત્તઃ કઞ્ચિદ્ અર્થમ્ અપેક્ષતે ન ચ સિદ્ધસ્ય સાધનમ્ ઇષ્ટં કૃતસ્ય કારણમ્ અનુપપત્તેર્ ઇતિ ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
સિધ્યન્તિ હિ પ્રમેયાણ્ય્ અપેક્ષ્ય યદિ સર્વથા પ્રમાણાનિ ।
ભવન્તિ પ્રમેયસિદ્ધિર્ અનપેક્ષ્યૈવ પ્રમાણાનિ

યદિ પ્રમેયાણ્ય્ અપેક્ષ્ય પ્રમાણાનિ સિધ્યન્તિ । નેદાનીં પ્રમાણાન્ય્ અપેક્ષ્ય પ્રમેયાણિ સિધ્યન્તિ । કિં કારણં ન હિ સાધ્યં સાધનં સાધનં સાધયતિ । સાધનાનિ ચ । કિલ પ્રમેયાણાં પ્રમાણાનિ ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
યદિ ચ પ્રમેયસિદ્ધિર્ અનપેક્ષૈવ ભવતિ પ્રમાણાનિ ।
કિન્ તે પ્રમાણસિદ્ધ્યા તાનિ યદ્ અર્થં પ્રસિદ્ધં તત

યદિ ચ મન્યસે ઽનપેક્ષ્યૈવ પ્રમાણાનિ પ્રમેયાનાં પ્રસિદ્ધિર્ ભવતિ । કિમ્ ઇદાનીં તે પ્રમાણસિદ્ધ્યા પર્યન્વિષ્ટયા કિં કારણં । યદ્ અર્થં હિ તાનિ પ્રમાણાનિ પર્યન્વિષ્યેરન્ । તે પ્રમેયાર્થા વિના પ્રમાણૈઃ સિદ્ધાઃ તત્ર કિં પ્રમાણૈઃ કૃત્યં ।
અથ તુ પ્રમાણસિદ્ધિર્ ભવત્ય્ અપેક્ષ્યૈવ તે પ્રમેયાણિ ।
વ્યત્યય એવં સતિ તે ધ્રુવં પ્રમાણપ્રમેયાણાં

અથાપિ મન્યસે ઽપેક્ષ્યૈવ પ્રમેયાન્ અર્થાન પ્રમાણનિ ભવન્તિ । એવં તે સતિ મા ભૂત્ પૂર્વોક્તદોષ ઇતિ કૃત્વા । એવં તે સતિ વ્યત્યયઃ + + + + + યાણાં ભવતિ । પ્રમાણાનિ તે પ્રમેયાણિ ભવન્તિ । પ્રમેયૈઃ સાધિતત્વત્ । પ્રમાણાનિ ચ પ્રમેયાણિ ભવન્તિ । પ્રમાણાનાં સાધકત્વાત્ ।
અથ તે પ્રમાણસિદ્ધ્યા પ્રમેયસિદ્ધિઃ પ્રમેયસિદ્ધ્યા ચ ।
ભવતિ પ્રમાણસિદ્ધિઃ નાસ્ત્ય્ ઉભયસ્યાપિ તે સિદ્ધિઃ

અથ મન્યસે પ્રમાણસિદ્ધ્યા પ્રમેયસિદ્ધિર્ ભવતિ પ્રમાણાપેક્ષત્વાત્ । પ્રમેયસિદ્ધ્યા ચ પ્રમાણસિદ્ધિર્ ભવતિ પ્રમેયાપેક્ષત્વાદ્ ઇતિ ॥ એવં સત્ય્ ઉભયસ્યાપિ સિદ્ધિર્ ન .ય્. + + + + ણં
સિધ્યન્તિ હિ પ્રમાણૈર્ યદિ પ્રમેયાણિ તાનિ તૈર્ એવા ।
સાધ્યાનિ ચ પ્રમેયૈસ્ તાનિ કથં સાધયિષ્યન્તિ

યદિ હિ પ્રમાણૈઃ પ્રમયાણિ સિધ્યન્તિ તાનિ પ્રમાણાનિ તૈર્ એવ પ્રમેયૈઃ સાધયિતવ્યાનિ । નન્વ્ અસિદ્ધેષુ પ્રમેયેષુ કારણસ્યાસિદ્ધત્વાદ્ અસિદ્ધાનિ કથં સાધયિસ્યન્તિ પ્રમેયાણીતિ ।
સિધ્યન્તિ ચ પ્રમેયૈઃ યદિ પ્રમાણાનિ તાનિ તૈર્ એવ ।
સાધ્યાનિ ચ પ્રમેયૈસ્ તાનિ કથં સાધયિષ્યન્તિ

યદિ પ્રમેયૈઃ પ્રમાણાનિ સિધ્યન્તિ તાનિ ચ પ્રમેયાણિ તૈર્ એવ પ્રમાણૈઃ સાધયિતવ્યાનીતિ । નન્વ્ અસિદ્ધેષુ પ્રમાણેષુ કારણસ્યાસિદ્ધત્વાદ્ અસિદ્ધાનિ કથં સાધયિષ્યન્તિ પ્રમાણાનિ ।
પિત્ર યદ્ય્ ઉત્પાદ્યઃ પુત્રો યદિ તેન ચૈવ પુત્રેણ ।
ઉત્પાદ્યઃ સ યદિ પિતા વદ તત્રોત્પાદયતિ કઃ કં

તદ્યથાપિ નામ કશ્ચિત્ બ્રૂયાત્ । પિત્રા પુત્ર ઉત્પાદનીયઃ સ ચ પિતા પુત્રેણોત્પાદનીય ઇતિ । તત્રેદાનીં બ્રૂહિ કેન ક ઉત્પાદયિતવ્યઃ । તથૈવ ખલુ ભવાન્ બ્રવીતિ । પ્રમાણૈઃ પ્રમેયાનિ સાધયિતવ્યાનિ તાન્ય્ એવ ચ પુનઃ પ્રમાણાનિ તૈઃ પ્રમેયૈઃ તત્રેદાનીં તુ કતમૈઃ કતમાનિ સાધયિતવ્યાનિ ।
કશ્ ચ પિતા કઃ પુત્રઃ તત્ર ત્વં બ્રૂહિ કથં તાવ્ ઉભાવ્ અપિ ચ ।
પિત્રેપુત્રલક્ષણધરૌ યતો નસ્ તત્ર સંદેહઃ

તયોશ્ ચ પૂર્વોપદિષ્ટયોઃ પિતાપુત્રયોઃ વદ કતરઃ પુત્રઃ કતરઃ પિતા ઉભાવ્ અપિ તાવ્ ઉત્પાદકત્વાત્ પિતૃલક્ષણધરૌ । ઉત્પાદ્યત્વાચ્ ચ પુત્રલક્ષણધરાવ્ અત્ર નઃ સન્દેહો ભવતિ । કતરસ્ તત્ર પિતા કતરસ્ તત્ર પુત્ર ઇતિ । એવમ્ એવ યાન્ય્ એતાનિ ભવતિ । પ્રમાણપ્રમેયણિ । તત્ર કતરાણિ પ્રમાણાનિ કતરાણિ પ્રમેયાણિ । ઉભયાન્ય્ અપિ હ્ય્ એતાનિ પ્રમાણાનિ તાનિ પ્રમેયાણિ સાધ્યત્વાત્ પ્રમેયાણીતિ । અત્ર નઃ સન્દેહો ભવતિ । કતરાણ્ય્ અત્ર પ્રમાણાનિ કતરાણિ પ્રમેયાણીતિ ।
નૈવ સ્વતઃ પ્રસિદ્ધિર્ ન પરસ્પરતઃ પ્રમાણૈર્ વા ।
ભવતિ ન ચ પ્રમેયૈઃ ન ચાપ્ય્ અકસ્માત્ પ્રમાણાનાં

ન સ્વતઃ પ્રસિદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષસ્ય તેનૈવ પ્રત્યક્ષેણાનુમાનસ્ય તેનૈવાનુમાને । ઉપમાનસ્ય તેનૈવોપમાનેન । આગમસ્ય તેનૈવાગમેન ॥ નાપિ પરસ્યાત્ પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનોપમાનાગમૈર્ અનુમાનસ્ય પ્રત્યક્ષોપમાનાગમૈર્ ઉપમાનસ્ય પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમૈઃ । આગમસ્ય પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનૈઃ । નાપિ પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનાગમાદ્ અન્યૈઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનાગમૈર્ યથાસ્વં નાપિ પ્રમેયૈઃ સમસ્તવ્યસ્તૈઃ સ્વવિષયપરવિષતાગૃહીતૈઃ નાપ્ય્ અકસ્માન્ નાસ્તિ સમુચ્ચયેન । એતેષાં કારણાનાં પૂર્વોદ્દિષ્ટાનાં વિંશસ્ ત્રિંશચ્ ચત્વારિશત્ ષટ્વિંશતિર્ વા તત્ર યદ્ ઉક્તં । પ્રમાણાધિગમ્યત્વાત્ પ્રમેયાણાં ભાવાનાં સન્તિ તુ પ્રમેયા ભાવાસ્ તાનિ ચ પ્રમાણાનિ યૈસ્ તુ પ્રમાણૈઃ પ્રમેયા ભાવાઃ સન્તશ્ ચ ભાવાઃ સમાધિગતા ઇતિ તન્ ન ॥
યત્ પુનર્ ભવતોક્તમ્ ।
કુશલાનાં ધર્માણાં ધર્માવસ્થાવિદશ્ ચ મન્યન્તે ।
કુશલં જનસ્વભાવં મન્યન્તે શેષેષ્વ્ અપ્ય્ એષ વિનિયોગઃ । [7]
અત્ર બ્રૂમઃ ।
કુશલાનાં ધર્માણાં ધર્માવસ્થવિદો બ્રૂવતે યત્ ।
કુશલસ્વભાવમ્ એવં પ્રવિભાગેનાભિધેયઃ સ્યાત્

કુશલાનાં ધર્માણાં ધર્માવસ્થવિદઃ કુશલં જનસ્વભાવં મન્યન્તે । સ ચ ભવતા પ્રવિભાગેનોપદેષ્ટવ્યઃ । સ્યાદ્ અયં સ કુશલઃ સ્વભાવઃ ઇમે તે કુશલા ધર્મા ઇતિ । ઇદં તત્કુશલવિજ્ઞાનમ્ અયં કુશલવિજ્ઞાનસ્વભાવ એવં સર્વેષાં ન ચૈતદ્ એવં દૃષ્ટં । તસ્માદ્ યદ્ ઉક્તમ્ ઉપદિષ્ટઃ સ્વભાવો ધર્માણામ્ ઇતિ તન્ ન ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
યદિ ચ પ્રતીત્ય કુશલઃ સ્વભાવ ઉત્પદ્યતે સ કુશલાનામ્ ।
ધર્માણાં પરભાવઃ સ્વભાવ એવ કથં ભવતિ

યદિ ચ કુશલાનાં ધર્માણાં સ્વભાવો હેતુપ્રત્યયસામગ્રીં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે । પરભાવાદ્ ઉત્પન્નઃ કુશલાનાં ધર્માણાં કથં સ્વભાવો ભવતિ । એવમ્ એવાકુશલપ્રભૃતીનાં । તત્ર યદ્ ઉક્તં । કુશલાવ્યાકૃતાનાં ના .ય્. + + + ધર્માણાં કુશલઃ સ્વભાવોપદિષ્ટઃ । એવમ્ અકુશલાનામ્ અકુશલાદિર્ ઇતિ । તન્ ન ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
અથ ન પ્રતીત્ય કિઞ્ચિત્ સ્વભાવ ઉત્પદ્યતે સ કુશલાનામ્ ।
ધર્માણામ્ એવં સ્યાદ્ વાસો ન બ્રહ્મચર્યસ્ય

અથ મન્યસે । ન કિઞ્ચિત્ પ્રતીત્ય કુશલાનાં ધર્માણાં કુશલસ્વભાવ ઉત્પદ્યતે । એવમ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્ અકુશલઃ અવ્યાકૃતાનામ્ અવ્યાકૃત ઇતિ । એવં સત્ય્ અબ્રહ્મચર્યવાસો ભવતિ કિં કારણં । પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હિ એવં સતિ પ્રત્યાખ્યાનં ભવતિ । પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યાખ્યાનાત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદદર્શણં પ્રત્યાખ્યાનં ભવતિ । ન હ્ય્ અવિદ્યમાનસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય દર્શનમ્ ઉત્પદ્યમાનં ભવતિ । અસતિ પ્રતીત્યસમુત્પાદદર્શને ધર્મદર્શનં ન ભવતિ । ઉક્તં હિ । ભગવતા યો હિ ભિક્ષવઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતિ સ ધર્મં પશ્યતિ । ધર્મદર્શનાભાવાદ્ બ્રહ્મચર્યવાસાભાવઃ ॥
અથવા પ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રત્યાખ્યાનાત્ । દુઃખસમુદાયપ્રત્યાખ્યાનં ભવતિ । પ્રતીત્યસમુત્પાદો હિ દુઃખસ્ય સમુદયઃ । દુઃખસમુદયસ્ય પ્રત્યાખ્યાનાદ્ દુઃખપ્રત્યાખ્યાનં ભવતિ । અસતિ હિ સમુદયે તત્ કુતો દુઃખં સમુદેષ્યતિ । દુઃખસમુદયપ્રત્યાખ્યાનાચ્ ચ દુઃખનિરોધસ્ય પ્રત્યાખ્યાનં । અસતિ હિ દુઃખસમુદયે કસ્ય પ્રહાણાન્ નિરોધો ભવિષ્યતિ । અસતિ હિ દુઃખનિરોધે કસ્ય પ્રાપ્તયે માર્ગો ભવિષ્યતિ । દુઃખનિરોધગામી । એવં ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અભાવાચ્ છ્રામણ્યફલાભાવઃ । સત્યદર્શનાદિશ્રમણ્યફલાનિ સમાધિગમ્યન્તે । શ્રામણ્યફલાનામ્ અભાવાદ્ અબ્રહ્મચર્યવાસ ઇતિ ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
નાધર્મો ધર્મો વા સત્યવ્યવહારાશ્ ચ લોકિકા નિ સ્યુઃ ।
નિત્યાશ્ ચ સર્વભાવાઃ સ્યુઃ નિત્યત્વાદ્ અહેતુમતઃ

એવં સતિ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રત્યાચક્ષણસ્ય ભવતઃ કો દોષ પ્રસજ્યતે । ધર્મો ન ભવતિ અધર્મો ન ભવતિ । સંવ્યવહારાશ્ ચ લૌકિકા ન સમ્ભવન્તિ । કિં કારણં પ્રતીત્યસમુત્પન્નં હ્ય્ એતત્ સર્વમ્ અસતિ પ્રતીત્યસમુત્પાદે કુતો ભવિષ્યતિ । અપિ ચ સસ્વભાવો ઽપ્રતીત્યસમુત્પન્નો નિર્હેતુકો નિત્યઃ સ્યાત્ । કિં કારણં નિર્હેતુકા હિ ભાવા નિત્યાસ્ તત્ર સ એવ ચાબ્રહ્મચર્યવાસઃ પ્રસજ્યેત્ સ્વસિદ્ધાન્તવિરોધશ્ ચ । કિં કારણમ્ અનિત્યા હિ ભગવતા સર્વે સંસ્કારા નિર્દેષ્ટાસ્ તે સ્વભાવનિત્યત્વાન્ નિત્યા હિ ભવન્તિ ।
એષ ચાકુશલેષ્વ્ અવ્યાકૃતેષુ નૈર્યાણાદિષુ ચ દોષસ્ ।
તસ્માત્ સર્વં સંસ્કૃતમ્ અસંસ્કૃતં તે ભવત્ય્ એવં

યશ્ ચૈષ કુશલેષુ નિર્દેષ્ટઃ કલ્પઃ સ એવાકુશલેષુ સ એવાવ્યાકૃતેષુ સ એવાનૈર્યાણિકપ્રભૃતિષુ દોષસ્ તસ્માત્ સર્વમ્ ઇદં સંસ્કૃતમ્ અસંસ્કૃતં સંપદ્યતે ॥ કિંકારણં હેતો હ્ય્ અસત્ય્ ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગા ન ભવન્તિ । ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગેષ્વ્ અસત્સુ સંસ્કૃતલક્ષણાભાવાત્ । સર્વં સંસ્કૃતમ્ અસંસ્કૃતં સંપદ્યતે । તત્ર યદ્ ઉક્તં કુશલાદીનાં ભાવાનાં સ્વભાવસદ્ભાવાદ્ અશૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ તન્ ન ॥
યત્ પુનર્ ભવતોક્તં ।
યદિ ચ ન ભવેત્ સ્વભાવો ભાવાનાં ન સ્વભાવ ઇત્ય્ એવં
નામાપિ ભવેદ્ એવં નામ હિ નિર્વસ્તુકં નાસ્તિ । [9]
યઃ સદ્ભૂતં નામ બ્રૂયાત્ સસ્વભાવ ઇત્ય્ એવમ્ ।
ભવતા પ્રતિવક્તવ્યો નામ બ્રૂમશ્ ચ ન વયં સત

યો નામ સદ્ભૂતં બ્રૂયાત્ સસ્વભાવ ઇતિ સ ભવતા પ્રતિવક્તવ્યઃ સ્યાત્ । યસ્ય સદ્ભૂતં નામ સ્વભાવસ્ય । તસ્માત્ તેનાપિ સ્વભાવેન સદ્ભૂતેન ભવિતવ્યં । ન હ્ય્ અસદ્ભૂતસ્ય સ્વભાવસ્ય સદ્ભૂતં નામ ભવતીતિ । ન પુનર્ વયં નામ સદ્ભૂતં બ્રૂમસ્ તદ્ અપિ હિ સ્વભાવસ્યાભાવાન્ નામ નિઃસ્વભાવત્વાત્ શૂન્યં શૂન્યત્વાદ્ અસદ્ભૂતમ્ । તત્ર યદ્ ભવતોક્તં નામસદ્ભાવાત્ સદ્ભૂતઃ સ્વહ્હાવા ઇતિ । તન્ ન ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
નામાસદ્ ઇતિ ચ યદ્ ઇદં તત્ કિં નુ સતો ભવત્ય્ ઉતાસતઃ ।
યદિ હિ સતો યદ્ય્ અસતો દ્વિધાપિ તે હીયતે વાદઃ

યચ્ ચૈતન્ નામાસદ્ ઇતિ તત્ કિં સતઃ અસતઃ । યદિ હિ સતસ્ તન્ નામ યદ્ય્ અસત ઉભયથાપિ પ્રતિજ્ઞા હીયતે । તત્ર યદિ તાવત્ સત । અસદ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા હીયતે । ન હીદનીં તદ્ અસદ્ ઇદાનીં સત્* અથાસત । અસદ્ ઇતિ નામ યા પ્રતિજ્ઞા અસદ્ભૂતસ્ય નામ ન ભવતિ અસ્તિત્વસ્વભાવ ઇતિ નામ તસ્માત્ સદ્ભૂતઃ સ્વભાવ ઇતિ । સા હીના ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
સર્વેષાં ભાવાનાં શૂન્યત્વઞ્ ચોપપાદિતં પૂર્વમ્ ।
સ ઉપાલમ્ભઃ તસ્માદ્ ભવત્ય્ અયઞ્ ચાપ્રતિજ્ઞાયાઃ

ઇહ ચાસ્માભિઃ પૂર્વમ્ એવ સર્વેષાં ભાવાનં વિસ્તરતઃ શૂન્યત્વમ્ ઉપપાદિતમ્ । તત્ર પ્રાગ્ નામનો ઽપિ શૂન્યત્વમ્ ઉક્તં સંભવા અશૂન્યત્વં પરિગૃહ્ય પ્રવૃત્તો વક્તું । યદિ ભાવાનાં સ્વાભાવો ન સ્યાદ્ અસ્વભાવ ઇતિ નામાપીદન્ ન સ્યાદ્ ઇતિ । તસ્માદ્ અપ્રતિજ્ઞોપાલમ્ભો યં ભવતઃ સંપદ્યતે । ન હિ વયં નામ સદ્ભૂતમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ ॥
યત્ પુનર્ ભવતોક્તં ।
અથ વિદ્યતે સ્વભાવસ્ સ ચ ધર્માણાં ન વિદ્યતે સ તસ્માત્
ધર્મૈર્ વિના સ્વભાવઃ સ યસ્ય તદ્ યુક્તમ્ ઉપદેષ્ટું । [10]
અથ વિદ્યતે સ્વભાવઃ સ ચ ધર્માણાં ન વિદ્યતત્ ઇતિ ઇદમ્ ।
આશઙ્કિતં યદ્ ઉક્તં ભવત્ય્ અનાશઙ્કિતં તચ્ ચ