Vedārthasaṃgraha · Verses 83-103
tad etan nānāvidhānantaśrutinikaraśiṣṭaparigṛhītatadvyākhyānapariśramād avadhāritam / tathā hi -- pramāṇāntarāparidṛṣṭāparimitapariṇāmān ekatattvaniyatakramaviśiṣṭau sṛṣṭipralayau brahmaṇo 'nekavidhāḥ śrutayo vadanti -- niravadyaṃ nirañjanaṃ vijñānam ānandaṃ nirvikāraṃ niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ nirguṇam ity ādikāḥ nirguṇaṃ jñānasvarūpaṃ brahmeti kāścana śrutayo 'bhidadhati / neha nānāsti kiṃcana -- mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti ya iha nāneva paśyati --yatra tv asya sarvam ātmaivābhūt -- tat kena kaṃ paśyet tat kena kaṃ vijātīyād ityādikā nānātvaniṣedhavādinyaḥ santi kāścana śrutayaḥ / yaḥ sarvajñaḥ sarvavit -- yasya jñānamayaṃ tapaḥ --sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvābhivadan yad āste
-- sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādadhi -- apahatapāpmā vijaro vimṛtyur viśoko vijaghatso 'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṃkalpa iti sarvasmiñ jagati heyatayāvagataṃ sarvaguṇaṃ pratiṣidhya niratiśayakalyāṇaguṇānantyaṃ sarvajñatā sarvaśaktiyogaṃ sarvanāmarūpavyākaraṇaṃ sarvasyāvadhāratāṃ ca kāścana śrutayo bruvate / sarvaṃ khalv idaṃ brahma tajjalān iti -- aitadātmyam idaṃ sarvaṃ -- ekaḥ san bahudhā vicāra ityādikā brahmasṛṣṭaṃ jagan nānākāraṃ pratipādya tadaikyaṃ ca pratipādayanti kāścana / pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā -- bhoktā bhogyaṃ preritāraṃ ca matvā -- prajāpatir akāmayata prajāḥ sṛjeyeti -- patiṃ viśvasyātmeśvaraṃ -- śvāstaṃ śivam acyutaṃ -- tam īśvarāṇāṃ paraṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paraṃ ca
daivataṃ -- sarvasya vaśī sarvasyeśāna ityādikā brahmaṇaḥ sarvasmād anyatvaṃ sarvasyeśitavyam īśvaratvaṃ ca brahmaṇaḥ sarvasya śeṣatāṃ patitvaṃ ceśvarasya kāścana / antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ sarvātmā -- eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ -- yasya pṛthivī śarīraṃ -- yasyāpaḥ śarīraṃ -- yasya tejaḥ śarīram ityādi yasyāvyaktaṃ śarīraṃ -- yasyākṣaraṃ śarīraṃ - yasya mṛtyuḥ śarīraṃ --yasyātmā śarīram iti brahmavyatiriktasya sarvasya vastuno brahmaṇaś ca śarīrātmabhāvaṃ darśayanti kāścaneti /
nānārūpāṇāṃ vākyānām avirodho mukhyārthāparityāgaś ca yathā saṃbhavati tathā varṇanīyam / varṇitaṃ ca -- avikāraśrutayaḥ svarūpapariṇāmaparihārād eva mukhyārthāḥ / nirguṇavādāś ca prākṛtaheyaguṇaniṣedhaparatayā vyavasthitāḥ / nānātvaniṣedhavādāś caikasya brahmaṇaḥ śarīratayā prakārabhūtaṃ sarvaṃ cetanācetanaṃ vastv iti sarvasyātmatayā sarvaprakāraṃ brahmaivāvasthitam iti surakṣitāḥ / sarvaprakāravilakṣaṇatvapatitveśvaratvasarvakalyāṇaguṇagaṇākāratvasatyakāmatvasatyasaṃkalpatvādivākyaṃ tadabhyupagamād eva surakṣitam / jñānānandamātravādi ca sarvasmād anyasya sarvakalyāṇaguṇagaṇāśrayasya sarveśvarasya sarvaśeṣiṇaḥ sarvādhārasya sarvotpattisthitipralayahetubhūtasya niravadyasya nirvikārasya sarvātmabhūtasya
parasya brahmaṇaḥ svarūpanirūpakadharmo malapratyanīkānandarūpajñānam eveti svaprakāśatayā svarūpam api jñānam eveti ca pratipādanād anupālitam / aikyavādāś ca śarīrātmabhāvena sāmānādhikaraṇyamukhyārthatopapādanād eva susthitāḥ /
evaṃ ca saty abhedo vā bhedo vā dvyātmakatā vā vedāntavedyaḥ ko 'yam arthaḥ samarthito bhavati / sarvasya vedavedyatvāt sarvaṃ samarthitam / sarvaśarīratayā sarvaprakāraṃ brahmaivāvasthitam ity abhedaḥ samarthitaḥ / ekam eva brahma nānābhūtacidacidvastuprakāraṃ nānātvenāvasthitam iti bhedābhedau / acidvastunaś cidvastunaś ceśvarasya ca svarūpasvabhāvavailakṣaṇyād asaṃkarāc ca bhedaḥ samarthitaḥ /
nanu ca tat tvam asi śvetaketo tasya tāvad eva ciram ity aikyajñānam eva paramapuruṣārthalakṣaṇamokṣasādhanam iti gamyate / naitad evam / pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā juṣṭas tatas tenāmṛtatvam etīty ātmānaṃ preritāraṃ cāntaryāmiṇaṃ pṛthag matvā tataḥ pṛthaktvajñānād dhetos tena paramātmanā juṣṭo 'mṛtatvam etīti sākṣādamṛtatvaprāptisādhanam ātmano niyantuś ca pṛthagbhāvajñānam evety avagamyate /
aikyavākyavirodhād etadaparamārthasaguṇabrahmaprāptiviṣayam ity abhyupagantavyam iti cet / pṛthaktvajñānasyaiva sākṣādamṛtatvaprāptisādhanatvaśravaṇād viparītaṃ kasmān na bhavati /
etad uktaṃ bhavati / dvayor tulyayor virodhe saty avirodhena tayor viṣayo vivecanīya iti / katham avirodha iti cet / antaryāmirūpeṇāvasthitasya parasya brahmaṇaḥ śarīratayā prakāratvāj jīvātmanas tatprakāraṃ brahmaiva tvam iti śabdenābhidhīyate / tathaiva jñātavyam iti tasya vākyasya viṣayaḥ / evaṃbhūtāj jīvāt tadātmatayāvasthitasya paramātmano nikhiladoṣarahitatayā satyasaṃkalpatvād anavadhikātiśayāsaṃkhyeyakalyāṇaguṇagaṇākaratvena ca yaḥ pṛthagbhāvaḥ so 'nusaṃdheya ity asya vākyasya viṣaya ity ayam arthaḥ pūrvam asakṛduktaḥ / bhoktā bhogyaṃ preritāraṃ ca matveti bhogyarūpasya vastuno 'cetanatvaṃ paramārthatvaṃ satataṃ vikārāspadatvam ityādayaḥ svabhāvāḥ, bhoktur jīvātmanaś
cāmalāparicchinnajñānānandasvabhāvasyaivānādikarmarūpāvidyākṛtanānāvidhajñānasaṃkocavikāsau bhogyabhūtācidvastusaṃsargaś ca paramātmopāsanān mokṣaś cetyādayaḥ svabhāvāḥ, evaṃbhūtabhoktṛbhogyayor antaryāmirūpeṇāvasthānaṃ svarūpeṇa cāparimitaguṇaughāśrayatvenāvasthānam iti parasya brahmas trividhāvasthānaṃ jñātavyam ityarthaḥ //
tat tvam asīti sadvidyāyām upāsyaṃ brahma saguṇaṃ saguṇabrahmaprāptiś ca phalam ity abhiyuktaiḥ pūrvācāryair vyākhyātam / yathoktaṃ vākyakāreṇa -- yuktaṃ tadguṇakopāsanād iti / vyākhyātaṃ ca dramiḍācāryeṇa vidyāvikalpaṃ vadatā -- yady api saccito na nirbhugnadaivataṃ guṇagaṇaṃ manasānudhāvet tathāpy antarguṇām eva devatāṃ bhajata iti tatrāpi saguṇaiva devatā prāpyata iti / saccittaḥ sadvidyāniṣṭhaḥ / na nirbhugnadaivataṃ guṇagaṇaṃ manasānudhāvet --apahatapāpmatvādikalyāṇaguṇagaṇaṃ daivatād vibhaktaṃ yady api daharavidyāniṣṭha iva saccito na smaret / tathāpy antarguṇām eva devatāṃ bhajate -- devatāsvarūpānubandhitvāt sakalakalyāṇaguṇagaṇasya kenacid paradevatāsādhāraṇena nikhilajagatkāraṇatvādinā guṇenopāsyamānāpi
devatā vastutaḥ svarūpānubandhi sarvakalyāṇaguṇagaṇaviśiṣṭaivopāsyate / ataḥ saguṇam eva brahma tatrāpi prāpyam iti sadvidyādaharavidyayor vikalpa ityarthaḥ /
nanu ca sarvasya jantoḥ paramātmāntaryāmī tanniyāmyaṃ ca sarvam evety uktam / evaṃ ca sati vidhiniṣedhaśāstrāṇām adhikārī na dṛśyate / yaḥ svabuddhyaiva pravṛttinivṛttiśaktaḥ sa evaṃ kuryān na kuryād iti vidhiniṣedhayogyaḥ / na caiṣa dṛśyate / sarvasmin pravṛttijāte sarvasya prerakaḥ paramātmā kārayiteti tasya sarvaniyamanaṃ pratipāditam / tathā ca śrūyate -- eṣa eva sādhu karma kārayati te yam ebhyo lokebhya unninīṣati / eṣa evāsādhu karma kārayati taṃ yam adho ninīṣatīti / sādhvasādhukarmakārayitṛtvān nairghṛṇyaṃ ca /
atrocyate -- sarveṣām eva cetanānāṃ cicchaktiyogaḥ pravṛttiśaktiyoga ityādi sarvaṃ pravṛttinivṛttiparikaraṃ sāmānyena saṃvidhāya tannirvahaṇāya tadādhāro bhūtvāntaḥ praviśyānumantṛtayā ca niyamanaṃ kurvañ śeṣitvenāvasthitaḥ paramātmaitadāhitaśaktiḥ sanpravṛttinivṛttyādi svayam eva kurute / evaṃ kurvāṇam īkṣamāṇaḥ paramātmodāsīna āste / ataḥ sarvam upapannam / sādhvasādhukarmaṇoḥ kārayitṛtvaṃ tu vyavasthitaviṣayaṃ na sarvasādhāraṇam / yas tu sarvaṃ svayam evātimātram ānukūlye pravṛttas taṃ prati prītaḥ svayam eva bhagavān kalyāṇabuddhiyogadānaṃ kurvan kalyāṇe pravartayati / yaḥ punar atimātraṃ prātikūlye pravṛttas tasya krūrāṃ buddhiṃ dadan svayam eva krūreṣv eva karmasu prerayati bhagavān / yathoktaṃ bhagavatā
--
teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam /
dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena mām upayānti te //
teṣām evānukampārtham aham ajñānajaṃ tamaḥ /
nāśayāmy ātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā //
tān ahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān /
kṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu // iti /
so 'yaṃ parabrahmabhūtaḥ puruṣottamo niratiśayapuṇyasaṃcayakṣīṇāśeṣajanmopacitapāparāśeḥ paramapuruṣacaraṇāravindaśaraṇāgatijanitatadabhimukhyasya sadācāryopadeśopabṛṃhitaśāstrādhigatatattvayāthātmyāvabodhapūrvakāharaharupacīyamānaśamadamatapaḥśaucakṣamārjavabhayābhayasthānavivekadayāhiṃsādyātmaguṇopetasya varṇāśramocitaparamapuruṣārādhanaveṣanityanaimittikakarmopasaṃhṛtiniṣiddhaparihāraniṣṭasya paramapuruṣacaraṇāravindayugalanyastātmātmīyasya
tadbhaktikāritānavaratastutismṛtinamaskṛtivandanayatanakīrtanaguṇaśravaṇavacanadhyānārcanapraṇāmādiprītaparamakāruṇikapuruṣottamaprasādavidhvastasvāntadhvāntasyānanyaprayojanānavarataniratiśayapriyaviśadatamapratyakṣatāpannānudhyānarūpabhaktyekalabhyaḥ / tad uktaṃ paramagurubhir bhagavadyāmunācāryapādaiḥ -- ubhayaparikarmitasvāntasyaikāntikātyantikabhaktiyogalabhya iti / jñānayogakarmayogasaṃskṛtāntaḥkaraṇasyetyarthaḥ / tathā ca śrutiḥ /
vidyāṃ cāvidyāṃ ca yas tad vedobhyaṃ saha /
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtam aśnute //
iti/ atrāvidyāśabdena vidyetaratvād varṇāśramācārādi pūrvoktaṃ karmocyate vidyāśabdena ca bhaktirūpāpannaṃ dhyānam ucyate / yathoktam --
ijāya so 'pi subahūny ajñāñ jñānavyapāśrayaḥ /
brahmavidyām adhiṣṭhāya tartuṃ mṛtyum avidyayā //
iti / tam evaṃ vidvān amṛta iha bhavati nānyaḥ panthā ayanāya vidyate / ya enaṃ vidur amṛtās te bhavanti / brahmavid āpnoti param / so yo ha vai tat paraṃ veda brahma veda brahmaiva bhavatītyādi / vedanaśabdena dhyānam evābhihitam / nididhyāsitavya ityādināikārthyāt / tad eva dhyānaṃ punar api viśinaṣṭi -- nāyam ātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahudhā śrutena / yam evaiṣa vṛṇute tena labhyas tasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām iti / bhaktirūpāpannānudhyānenaiva labhyate na kevala,, vedanāmātreṇa na medhayeti kevalasya niṣiddhatvāt /
etad uktaṃ bhavati -- yo 'yaṃ mumukṣur vedāntavihitavedanarūpadhyānādiniṣṭho yadā tasya tasminn evānudhyāne niravadhikātiśayā prītir jāyate tadaiva tena labhyate paraḥ puruṣa iti / yathoktaṃ bhagavatā --
puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyas tv ananyayā /
bhaktyā tv ananyayā śakyo 'ham evaṃvidho 'rjuna /
jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭaṃ ca paraṃtapa //
bhaktyā mām abhijānāti yāvān yaś cāsmi tattvataḥ /
tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram //
iti / tadanantaraṃ tata eva bhaktito viśata ityarthaḥ / bhaktir api niratiśayapriyānanyaprayojanasakaletaravaitṛṇyāvahajñānaviśeṣa eveti / tad yukta eva tena pareṇātmanā varaṇīyo bhavatīti tena labhyata iti śrutyarthaḥ / evaṃvidhaparabhaktirūpajñānaviśeṣasyotpādakaḥ pūrvoktāharaharupacīyamānajñānapūrvakakarmānugṛhītabhaktiyoga eva / yathoktaṃ bhagavatā parāśareṇa --
varṇāśramācāravatā puruṣeṇa paraḥ pumān /
viṣṇur ārādhyate panthā nānyas tattoṣakārakaḥ //
iti / nikhilajagaduddhāraṇāyāvanitale 'vatīrṇaḥ parabrahmabhūtaḥ puruṣottamaḥ svayam evaitaduktavān --
svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu //
yataḥ pravṛttir bhūtānāṃ yena sarvam idaṃ tatam /
svakarmaṇā tam abhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ //
iti / yathoditakramapariṇatabhaktyekalabhya eva /
RVas_93
bodhāyanaṭaṅkadramiḍaguhadevakapardibhāruciprabhṛtyavigītaśiṣṭaparigṛhītapurātanavedavedāntavyākhyānasuvyaktārthaśrutinikaranidarśito 'yaṃ panthāḥ / anena cārvākaśākyāulūkyākṣapādakṣapaṇakakapilapatañjalimatānusāriṇo vedabāhyā vedāvalambikudṛṣṭibhiḥ saha nirastāḥ / vedāvalambinām api yathāvasthitavastuviparyayas tāḍṛśāṃ bāhyasāmyaṃ manunaivoktam --
yo vedabāhyāḥ smṛtayo yāś ca kāś ca kudṛṣṭayaḥ /
sarvas tā niṣphalāḥ pretya tamoniṣṭhā hi tāḥ smṛtāḥ //
iti / rajastamobhyām aspṛṣṭam uttamaṃ sattvam eva yeṣāṃ svābhāviko guṇas teṣām eva vaidikī rucir vedārthayāthātmyāvabodhaś cetyarthaḥ /
yathoktaṃ mātsye --
saṃkīrṇāḥ sāttvikāś caiva rājasās tāmasās tathā /
iti / kecid brahmakalpāḥ saṃkīrṇāḥ kecit sattvaprāyāḥ kecid rajaḥprāyā kecit tamaḥprāyā iti kalpavibhāgam uktvā sattvarajastamomayānāṃ tattvānāṃ māhātmyavarṇanaṃ ca tattatkalpaproktapurāṇeṣu sattvādiguṇamayena brahmaṇā kriyata iti coktam --
yasmin kalpe tu yat proktaṃ purāṇaṃ brahmaṇā purā /
tasya tasya tu māhātmyaṃ tatsvarūpeṇa varṇyate //
iti / viśeṣataś coktam --
agneḥ śivasya māhātmyaṃ tāmaseṣu prakīrtyate /
rājaseṣu ca māhātmyam adhikaṃ brahmaṇo viduḥ //
sāttvikeṣu ca kalpeṣu māhātmyam adhikaṃ hareḥ /
teṣv eva yogasaṃsiddhā gamiṣyanti parāṃ gatim //
saṃkīrṇeṣu sarasvatyāḥ ....................... //
ityādi / etaduktaṃ bhavati -- ādikṣetrajñatvād brahmaṇas tasyāpi keṣucid ahassu sattvamudrikaṃ keṣucid rajaḥ keṣucit tamaḥ / yathoktaṃ bhagavatā --
na tad asti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ /
sattvaṃ prakṛtijair muktaṃ yad ebhiḥ syāt tribhir guṇaiḥ //
iti / yo brahmaṇaṃ vidadhati pūrvaṃ yo vai vedāṃś ca prahiṇoti tasmā iti śruteḥ / brahmaṇo 'pi sṛjyatvena śāstravaśyatvena ca kṣetrajñatvaṃ gamyate / sattvaprāyeṣv ahassu taditareṣu yāni purāṇāni brahmaṇā proktāni teṣāṃ parasparavirodhe sati sāttvikāhaḥproktam eva purāṇaṃ yathārthaṃ tadvirodhyanyad ayathārtham iti purāṇanirṇayāyaivedaṃ sattvaniṣṭhena brahmaṇābhihitam iti vijñāyata iti /
sattvādīnāṃ kāryaṃ ca bhagavataivoktam --
sattvāt saṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca /
pramādamohau tamaso bhavato 'jñānam eva ca //
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye /
bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī //
yathā dharmam adharmaṃ ca kāryaṃ cākāryam eva ca /
ayathāvat prajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī //
adharmaṃ dharmam iti yā manyate tamasāvṛtā /
sarvārthān viparītāṃś ca buddhiḥ sā pārtha tāmasī //
iti /
sarvān purāṇārthān brahmaṇaḥ sakāśād adhigamyaiva sarvāṇi purāṇāni purāṇakārāś cakruḥ / yathoktam --
kathayāmi yathā pūrvaṃ dakṣādyair munisattamaiḥ /
pṛṣṭaḥ provāca bhagavān abjayoniḥ pitāmahaḥ //
iti /
apauruṣeyeṣu vedavākyeṣu parasparaviruddheṣu katham iti cet / tātparyaniścayād avirodhaḥ pūrvam evoktaḥ / yad api ced evaṃ viruddhavad dṛśyate -- prāṇaṃ manasi saha kāraṇair nādānte paramātmani saṃpratiṣṭhāya dhyāyītavyaṃ pradhyāyītavyaṃ sarvam idaṃ, brahmaviṣṇurudrās te sarve saṃprasūyante, na kāraṇaṃ, kāraṇaṃ tu dhyāyaḥ, sarvāiśvaryasaṃpannaḥ sarveśvaraḥ śaṃbhur ākāśamadhye dhyeyaḥ -- yasmāt paraṃ nāparam asti kiṃcid yasmān nāṇīyo na jyāyo 'sti kaścit -- vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhaty ekas tenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam -- tato yaduttarataraṃ tadarūpam anāmayaṃ ya etadvidur amṛtās te bhavanti, athetare duḥkham evāpiyanti --
sarvānanaśirogrīvaḥ sarvabhūtaguhāśayaḥ /
sarvavyāpī ca bhagavāṃs tasmāt sarvagataḥ śivaḥ //
yadā tamas tan na divā na rātrir na san na cāsac chiva eva kevalaḥ /
tadakṣaraṃ tatsavitur vareṇyaṃ prajñā ca tasmāt prasṛtā purāṇī //
ityādi nārāyaṇaḥ paraṃ brahmeti ca pūrvam eva pratipāditaṃ, tenāsya katham avirodhaḥ /
atyalpam etat -
vedavitpravaraproktavākyanyāyopabṛṃhitāḥ /
vedāḥ sāṅgā hariṃ prāhur jagajjanmādikāraṇaṃ //
janmādyasya yataḥ -- yato vā imāni bhūtāni jāyante, yena jātāni jīvanti, yat prayanty abhisaṃviśanti, tad vijijñānasva tad brahmeti jagajjanmādikāraṇaṃ brahmety avagamyate / tac ca jagatsṛṣṭipralayaprakaraṇeṣv avagantavyam / sad eva somyedam agra āsīd ekam evādvitīyam iti jagadupādānatājagannimittatājagadantaryāmitādimukhena paramakāraṇaṃ sacchabdena praitpāditaṃ brahmety avagatam / ayam evārthaḥ -- brahma vā idam ekam evāgra āsīd iti śākhāntare brahmaśabdena pratipaditaḥ / anena sacchabdenābhihitaṃ brahmety avagatam / ayam evārthas tathā śākhāntara ātmā vā idam eka evāgra āsīn nānyat kiṃcana miṣad iti sadbrahmaśabdābhyām ātmaivābhihita ity avagamyate / tathā ca śākhāntara eko ha vai nārāyaṇa āsīn na brahma neśāno neme dyāvapṛthivī na nakṣatrāṇīti
sadbrahmātmādiparamakāraṇavādibhiḥ śabdair nārāyaṇa evābhidhīyata iti niścīyate /
yam antaḥ samudre kavayo vayantītyādi -- nainam ūrdhvaṃ na tiryañcaṃ na madhye parijagrabhat / na tasyeśe kaścana tasya nāma mahadyaśaḥ // na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpam asya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam, hṛdā manīṣā manasābhikḷpto ya evaṃ vidur amṛtās te bhavantīti sarvasmāt paratvam asya pratipādya, na tasyeśe kaścaneti tasmāt paraṃ kim api na vidyata iti ca pratiṣidhya, adbhyaḥ sambhūto hiraṇyagarbha ityaṣṭāv iti tenaikavākyatāṃ gamayati / tac ca mahāpuruṣaprakaraṇaṃ hrīś ca te lakṣmīś ca patnyāv iti ca nārāyaṇa eveti dyotayati /
ayam artho nārāyaṇānuvāke prapañcitaḥ / sahasraśīrṣaṃ devam ityārabhya sa brahma sa śivaḥ sendraḥ so 'kṣaraḥ paramaḥ svarāḍ iti / sarvaśākhāsu paratattvapratipādanaparān akṣaraśivaśaṃbhuparabrahmaparajyotiḥparatattvaparāyaṇaparamātmādisarvaśabdāṃs tattadguṇayogena nārāyaṇa eva prayujya tadvyatiriktasya samastasya tadādhāratāṃ tanniyāmyatāṃ taccheṣatām tadātmakatāṃ ca pratipādya brahmaśivayor apīndrādisamānākāratayā tadvibhūtitvaṃ ca pratipāditam / idaṃ ca vākyaṃ kevalaparatattvapratipādanaikaparam anyat kiṃcid apy atra na vidhīyate /
asmin vākye pratipāditasya sarvasmāt paratvenāvasthitasya brahmaṇo vākyāntareṣu brahmavid āpnoti param ityādiṣūpāsanādi vidhīyate / ataḥ prāṇaṃ manasi saha karaṇair ityādi vākyaṃ sarvakāraṇe paramātmani karaṇaprāṇādi sarvaṃ vikārajātam upasaṃhṛtya tam eva paramātmānaṃ sarvasyeśānaṃ dhyāyīteti parabrahmabhūtanārāyaṇasyaiva dhyānaṃ vidadhāti /
patiṃ viśvasyeti na tasyeśe kaścaneti ca tasyaiva sarvasyeśānatā pratipāditā / ata eva sarvāiśvaryasaṃpannaḥ sarveśvaraḥ śaṃbhurākāśamadhye dhyeya iti nārāyaṇasyaiva paramakāraṇasya śaṃbhuśabdavācyasya dhyānaṃ vidhīyate / kaś ca dhyeya ityārabhya kāraṇaṃ tu dhyeya iti kāryasyādhyeyatāpūrvakakāraṇaikadhyeyatāparatvād vākyasya / tasyaiva nārāyaṇasya paramakāraṇatā śaṃbhuśabdavācyatā ca paramakāraṇapratipādanaikapare nārāyaṇānuvāka eva pratipanneti tadvirodhyarthāntaraparikalpanaṃ kāraṇasyaiva dhyeyatvena vidhivākye na yujyate /
yad api tato yaduttaram ity atra puruṣād anyasya parataratvaṃ pratīyata ityabhyadhāyi tad api yasmāt paraṃ nāparam asti kiṃcid yasmān nāṇīyo na jyāyo 'sti kaścit-- yasmād aparaṃ -- yasmād anyat kiṃcid api paraṃ nāsti kenāpi prakāreṇa puruṣavyatiriktasya paratvaṃ nāstītyarthaḥ / aṇīyastvaṃ -- sūkṣmatvam / jyāyastvaṃ -- sarveśvaratvam / sarvavyāpitvāt sarveśvaratvād asyaitadvyatirikitasya kasyāpy aṇīyastvaṃ jyāyastvaṃ ca nāstītyarthaḥ / yasmān nāṇīyo na jyāyo 'sti kaścid iti puruṣād anyasya kasyāpi jyāyastvaṃ niṣiddham iti tasmād anyasya paratvaṃ na yujyata iti pratyuktam /
kas tarhy asya vākyasyārthaḥ / asya prakaraṇasyopakrame tam eva viditvātimṛtyum eti nānyaḥ panthā vidyate 'yanāyāiti puruṣavedanasyāmṛtatvahetutāṃ tadvyatiriktasyāpathatāṃ ca pratijñāya yasmāt paraṃ nāparam asti kiṃcit tenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam ity etad antena sarvasmāt paratvaṃ pratipāditam / yataḥ puruṣatattvam evottarataraṃ tato yaduttarataraṃ puruṣatattvaṃ tad evārūpam anāmayaṃ ya etadvidur amṛtās te bhavanti, athetare duḥkham evāpiyantīti puruṣavedanasyāmṛtatvahetutvaṃ taditarasyāpathatvaṃ pratijñātaṃ sahetukam upasaṃhṛtam / anyathopakramagatapratijñābhyāṃ virudhyate / puruṣasyaiva śuddhiguṇayogena śivaśabdābhiprāyatvaṃ śāśvataṃ śivam acyutam ityādinā jñātam eva / puruṣa eva śivaśabdābhidheya ityanantaram eva vadati -- mahān
prabhur vai puruṣaḥ sattvasyaiṣa pravartaka iti / uktenaiva nyāyena na san na cāsac chiva eva kevala ityādi sarvaṃ neyam /
kiṃca na tasyeśe kaścaneti nirastasamābhyadhikasaṃbhāvanasya puruṣasyāṇor aṇīyānityasminn anuvāke vedādyantarūpatayā vedabījabhūtapraṇavasya prakṛtibhūtākāravācyatayā maheśvaratvaṃ pratipādya daharapuṇḍarīkamadhyasthākāśāntarvartitayopāsyatvam uktam / ayam arthaḥ -- sarvasya vedajātasya prakṛtiḥ praṇava uktaḥ / praṇavasya ca prakṛtir akāraḥ / praṇavavikāro vedaḥ svaprakṛtibhūte praṇave līnaḥ / praṇavo 'py akāravikārabhūtaḥ svaprakṛtāv akāre līnaḥ / tasya praṇavaprakṛtibhūtasyākārasya yaḥ paro vācyaḥ sa eva maheśvara iti sarvavācakajātaprakṛtibhūtākāravācyaḥ sarvavācyajātaprakṛtibhūtanārāyaṇo yaḥ sa maheśavara ityarthaḥ / yathoktaṃ bhagavatā --
ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayas tathā /
mattaḥ parataraṃ nānyatkiṃcid asti dhanaṃjaya //
akṣaraṇām akāro 'smi ----------------- //
iti / a iti brahmeti ca śruteḥ / akāro vai sarvā vāg iti ca / vācakajātasyākāraprakṛtitvaṃ vācyajātasya brahmaprakṛtitvaṃ ca suspaṣṭam / ato brahmaṇo 'kāravācyatāpratipādanād akāravācyo nārāyaṇa eva maheśvara iti siddham /
Original text: Vedārthasaṃgraha · Data entry Sadanori Ishitobi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0