વેદાર્થસંગ્રહ · શ્લોક 83-103

તદ્ એતન્ નાનાવિધાનન્તશ્રુતિનિકરશિષ્ટપરિગૃહીતતદ્વ્યાખ્યાનપરિશ્રમાદ્ અવધારિતમ્ । તથા હિ -- પ્રમાણાન્તરાપરિદૃષ્ટાપરિમિતપરિણામાન્ એકતત્ત્વનિયતક્રમવિશિષ્ટૌ સૃષ્ટિપ્રલયૌ બ્રહ્મણો ઽનેકવિધાઃ શ્રુતયો વદન્તિ -- નિરવદ્યં નિરઞ્જનં વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં નિર્વિકારં નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિર્ગુણમ્ ઇત્ય્ આદિકાઃ નિર્ગુણં જ્ઞાનસ્વરૂપં બ્રહ્મેતિ કાશ્ચન શ્રુતયો ઽભિદધતિ । નેહ નાનાસ્તિ કિંચન -- મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમ્ આપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ --યત્ર ત્વ્ અસ્ય સર્વમ્ આત્મૈવાભૂત્ -- તત્ કેન કં પશ્યેત્ તત્ કેન કં વિજાતીયાદ્ ઇત્યાદિકા નાનાત્વનિષેધવાદિન્યઃ સન્તિ કાશ્ચન શ્રુતયઃ । યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ -- યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ --સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્ યદ્ આસ્તે
-- સર્વે નિમેષા જજ્ઞિરે વિદ્યુતઃ પુરુષાદધિ -- અપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્ વિશોકો વિજઘત્સો ઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પ ઇતિ સર્વસ્મિઞ્ જગતિ હેયતયાવગતં સર્વગુણં પ્રતિષિધ્ય નિરતિશયકલ્યાણગુણાનન્ત્યં સર્વજ્ઞતા સર્વશક્તિયોગં સર્વનામરૂપવ્યાકરણં સર્વસ્યાવધારતાં ચ કાશ્ચન શ્રુતયો બ્રુવતે । સર્વં ખલ્વ્ ઇદં બ્રહ્મ તજ્જલાન્ ઇતિ -- ઐતદાત્મ્યમ્ ઇદં સર્વં -- એકઃ સન્ બહુધા વિચાર ઇત્યાદિકા બ્રહ્મસૃષ્ટં જગન્ નાનાકારં પ્રતિપાદ્ય તદૈક્યં ચ પ્રતિપાદયન્તિ કાશ્ચન । પૃથગાત્માનં પ્રેરિતારં ચ મત્વા -- ભોક્તા ભોગ્યં પ્રેરિતારં ચ મત્વા -- પ્રજાપતિર્ અકામયત પ્રજાઃ સૃજેયેતિ -- પતિં વિશ્વસ્યાત્મેશ્વરં -- શ્વાસ્તં શિવમ્ અચ્યુતં -- તમ્ ઈશ્વરાણાં પરં મહેશ્વરં તં દેવતાનાં પરં ચ
દૈવતં -- સર્વસ્ય વશી સર્વસ્યેશાન ઇત્યાદિકા બ્રહ્મણઃ સર્વસ્માદ્ અન્યત્વં સર્વસ્યેશિતવ્યમ્ ઈશ્વરત્વં ચ બ્રહ્મણઃ સર્વસ્ય શેષતાં પતિત્વં ચેશ્વરસ્ય કાશ્ચન । અન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનાં સર્વાત્મા -- એષ ત આત્માન્તર્યામ્ય્ અમૃતઃ -- યસ્ય પૃથિવી શરીરં -- યસ્યાપઃ શરીરં -- યસ્ય તેજઃ શરીરમ્ ઇત્યાદિ યસ્યાવ્યક્તં શરીરં -- યસ્યાક્ષરં શરીરં - યસ્ય મૃત્યુઃ શરીરં --યસ્યાત્મા શરીરમ્ ઇતિ બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્ય સર્વસ્ય વસ્તુનો બ્રહ્મણશ્ ચ શરીરાત્મભાવં દર્શયન્તિ કાશ્ચનેતિ ।

નાનારૂપાણાં વાક્યાનામ્ અવિરોધો મુખ્યાર્થાપરિત્યાગશ્ ચ યથા સંભવતિ તથા વર્ણનીયમ્ । વર્ણિતં ચ -- અવિકારશ્રુતયઃ સ્વરૂપપરિણામપરિહારાદ્ એવ મુખ્યાર્થાઃ । નિર્ગુણવાદાશ્ ચ પ્રાકૃતહેયગુણનિષેધપરતયા વ્યવસ્થિતાઃ । નાનાત્વનિષેધવાદાશ્ ચૈકસ્ય બ્રહ્મણઃ શરીરતયા પ્રકારભૂતં સર્વં ચેતનાચેતનં વસ્ત્વ્ ઇતિ સર્વસ્યાત્મતયા સર્વપ્રકારં બ્રહ્મૈવાવસ્થિતમ્ ઇતિ સુરક્ષિતાઃ । સર્વપ્રકારવિલક્ષણત્વપતિત્વેશ્વરત્વસર્વકલ્યાણગુણગણાકારત્વસત્યકામત્વસત્યસંકલ્પત્વાદિવાક્યં તદભ્યુપગમાદ્ એવ સુરક્ષિતમ્ । જ્ઞાનાનન્દમાત્રવાદિ ચ સર્વસ્માદ્ અન્યસ્ય સર્વકલ્યાણગુણગણાશ્રયસ્ય સર્વેશ્વરસ્ય સર્વશેષિણઃ સર્વાધારસ્ય સર્વોત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયહેતુભૂતસ્ય નિરવદ્યસ્ય નિર્વિકારસ્ય સર્વાત્મભૂતસ્ય
પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપનિરૂપકધર્મો મલપ્રત્યનીકાનન્દરૂપજ્ઞાનમ્ એવેતિ સ્વપ્રકાશતયા સ્વરૂપમ્ અપિ જ્ઞાનમ્ એવેતિ ચ પ્રતિપાદનાદ્ અનુપાલિતમ્ । ઐક્યવાદાશ્ ચ શરીરાત્મભાવેન સામાનાધિકરણ્યમુખ્યાર્થતોપપાદનાદ્ એવ સુસ્થિતાઃ ।

એવં ચ સત્ય્ અભેદો વા ભેદો વા દ્વ્યાત્મકતા વા વેદાન્તવેદ્યઃ કો ઽયમ્ અર્થઃ સમર્થિતો ભવતિ । સર્વસ્ય વેદવેદ્યત્વાત્ સર્વં સમર્થિતમ્ । સર્વશરીરતયા સર્વપ્રકારં બ્રહ્મૈવાવસ્થિતમ્ ઇત્ય્ અભેદઃ સમર્થિતઃ । એકમ્ એવ બ્રહ્મ નાનાભૂતચિદચિદ્વસ્તુપ્રકારં નાનાત્વેનાવસ્થિતમ્ ઇતિ ભેદાભેદૌ । અચિદ્વસ્તુનશ્ ચિદ્વસ્તુનશ્ ચેશ્વરસ્ય ચ સ્વરૂપસ્વભાવવૈલક્ષણ્યાદ્ અસંકરાચ્ ચ ભેદઃ સમર્થિતઃ ।

નનુ ચ તત્ ત્વમ્ અસિ શ્વેતકેતો તસ્ય તાવદ્ એવ ચિરમ્ ઇત્ય્ ઐક્યજ્ઞાનમ્ એવ પરમપુરુષાર્થલક્ષણમોક્ષસાધનમ્ ઇતિ ગમ્યતે । નૈતદ્ એવમ્ । પૃથગાત્માનં પ્રેરિતારં ચ મત્વા જુષ્ટસ્ તતસ્ તેનામૃતત્વમ્ એતીત્ય્ આત્માનં પ્રેરિતારં ચાન્તર્યામિણં પૃથગ્ મત્વા તતઃ પૃથક્ત્વજ્ઞાનાદ્ ધેતોસ્ તેન પરમાત્મના જુષ્ટો ઽમૃતત્વમ્ એતીતિ સાક્ષાદમૃતત્વપ્રાપ્તિસાધનમ્ આત્મનો નિયન્તુશ્ ચ પૃથગ્ભાવજ્ઞાનમ્ એવેત્ય્ અવગમ્યતે ।

ઐક્યવાક્યવિરોધાદ્ એતદપરમાર્થસગુણબ્રહ્મપ્રાપ્તિવિષયમ્ ઇત્ય્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્ ઇતિ ચેત્ । પૃથક્ત્વજ્ઞાનસ્યૈવ સાક્ષાદમૃતત્વપ્રાપ્તિસાધનત્વશ્રવણાદ્ વિપરીતં કસ્માન્ ન ભવતિ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । દ્વયોર્ તુલ્યયોર્ વિરોધે સત્ય્ અવિરોધેન તયોર્ વિષયો વિવેચનીય ઇતિ । કથમ્ અવિરોધ ઇતિ ચેત્ । અન્તર્યામિરૂપેણાવસ્થિતસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ શરીરતયા પ્રકારત્વાજ્ જીવાત્મનસ્ તત્પ્રકારં બ્રહ્મૈવ ત્વમ્ ઇતિ શબ્દેનાભિધીયતે । તથૈવ જ્ઞાતવ્યમ્ ઇતિ તસ્ય વાક્યસ્ય વિષયઃ । એવંભૂતાજ્ જીવાત્ તદાત્મતયાવસ્થિતસ્ય પરમાત્મનો નિખિલદોષરહિતતયા સત્યસંકલ્પત્વાદ્ અનવધિકાતિશયાસંખ્યેયકલ્યાણગુણગણાકરત્વેન ચ યઃ પૃથગ્ભાવઃ સો ઽનુસંધેય ઇત્ય્ અસ્ય વાક્યસ્ય વિષય ઇત્ય્ અયમ્ અર્થઃ પૂર્વમ્ અસકૃદુક્તઃ । ભોક્તા ભોગ્યં પ્રેરિતારં ચ મત્વેતિ ભોગ્યરૂપસ્ય વસ્તુનો ઽચેતનત્વં પરમાર્થત્વં સતતં વિકારાસ્પદત્વમ્ ઇત્યાદયઃ સ્વભાવાઃ, ભોક્તુર્ જીવાત્મનશ્
ચામલાપરિચ્છિન્નજ્ઞાનાનન્દસ્વભાવસ્યૈવાનાદિકર્મરૂપાવિદ્યાકૃતનાનાવિધજ્ઞાનસંકોચવિકાસૌ ભોગ્યભૂતાચિદ્વસ્તુસંસર્ગશ્ ચ પરમાત્મોપાસનાન્ મોક્ષશ્ ચેત્યાદયઃ સ્વભાવાઃ, એવંભૂતભોક્તૃભોગ્યયોર્ અન્તર્યામિરૂપેણાવસ્થાનં સ્વરૂપેણ ચાપરિમિતગુણૌઘાશ્રયત્વેનાવસ્થાનમ્ ઇતિ પરસ્ય બ્રહ્મસ્ ત્રિવિધાવસ્થાનં જ્ઞાતવ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥

તત્ ત્વમ્ અસીતિ સદ્વિદ્યાયામ્ ઉપાસ્યં બ્રહ્મ સગુણં સગુણબ્રહ્મપ્રાપ્તિશ્ ચ ફલમ્ ઇત્ય્ અભિયુક્તૈઃ પૂર્વાચાર્યૈર્ વ્યાખ્યાતમ્ । યથોક્તં વાક્યકારેણ -- યુક્તં તદ્ગુણકોપાસનાદ્ ઇતિ । વ્યાખ્યાતં ચ દ્રમિડાચાર્યેણ વિદ્યાવિકલ્પં વદતા -- યદ્ય્ અપિ સચ્ચિતો ન નિર્ભુગ્નદૈવતં ગુણગણં મનસાનુધાવેત્ તથાપ્ય્ અન્તર્ગુણામ્ એવ દેવતાં ભજત ઇતિ તત્રાપિ સગુણૈવ દેવતા પ્રાપ્યત ઇતિ । સચ્ચિત્તઃ સદ્વિદ્યાનિષ્ઠઃ । ન નિર્ભુગ્નદૈવતં ગુણગણં મનસાનુધાવેત્ --અપહતપાપ્મત્વાદિકલ્યાણગુણગણં દૈવતાદ્ વિભક્તં યદ્ય્ અપિ દહરવિદ્યાનિષ્ઠ ઇવ સચ્ચિતો ન સ્મરેત્ । તથાપ્ય્ અન્તર્ગુણામ્ એવ દેવતાં ભજતે -- દેવતાસ્વરૂપાનુબન્ધિત્વાત્ સકલકલ્યાણગુણગણસ્ય કેનચિદ્ પરદેવતાસાધારણેન નિખિલજગત્કારણત્વાદિના ગુણેનોપાસ્યમાનાપિ
દેવતા વસ્તુતઃ સ્વરૂપાનુબન્ધિ સર્વકલ્યાણગુણગણવિશિષ્ટૈવોપાસ્યતે । અતઃ સગુણમ્ એવ બ્રહ્મ તત્રાપિ પ્રાપ્યમ્ ઇતિ સદ્વિદ્યાદહરવિદ્યયોર્ વિકલ્પ ઇત્યર્થઃ ।

નનુ ચ સર્વસ્ય જન્તોઃ પરમાત્માન્તર્યામી તન્નિયામ્યં ચ સર્વમ્ એવેત્ય્ ઉક્તમ્ । એવં ચ સતિ વિધિનિષેધશાસ્ત્રાણામ્ અધિકારી ન દૃશ્યતે । યઃ સ્વબુદ્ધ્યૈવ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિશક્તઃ સ એવં કુર્યાન્ ન કુર્યાદ્ ઇતિ વિધિનિષેધયોગ્યઃ । ન ચૈષ દૃશ્યતે । સર્વસ્મિન્ પ્રવૃત્તિજાતે સર્વસ્ય પ્રેરકઃ પરમાત્મા કારયિતેતિ તસ્ય સર્વનિયમનં પ્રતિપાદિતમ્ । તથા ચ શ્રૂયતે -- એષ એવ સાધુ કર્મ કારયતિ તે યમ્ એભ્યો લોકેભ્ય ઉન્નિનીષતિ । એષ એવાસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમ્ અધો નિનીષતીતિ । સાધ્વસાધુકર્મકારયિતૃત્વાન્ નૈર્ઘૃણ્યં ચ ।

અત્રોચ્યતે -- સર્વેષામ્ એવ ચેતનાનાં ચિચ્છક્તિયોગઃ પ્રવૃત્તિશક્તિયોગ ઇત્યાદિ સર્વં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપરિકરં સામાન્યેન સંવિધાય તન્નિર્વહણાય તદાધારો ભૂત્વાન્તઃ પ્રવિશ્યાનુમન્તૃતયા ચ નિયમનં કુર્વઞ્ શેષિત્વેનાવસ્થિતઃ પરમાત્મૈતદાહિતશક્તિઃ સન્પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યાદિ સ્વયમ્ એવ કુરુતે । એવં કુર્વાણમ્ ઈક્ષમાણઃ પરમાત્મોદાસીન આસ્તે । અતઃ સર્વમ્ ઉપપન્નમ્ । સાધ્વસાધુકર્મણોઃ કારયિતૃત્વં તુ વ્યવસ્થિતવિષયં ન સર્વસાધારણમ્ । યસ્ તુ સર્વં સ્વયમ્ એવાતિમાત્રમ્ આનુકૂલ્યે પ્રવૃત્તસ્ તં પ્રતિ પ્રીતઃ સ્વયમ્ એવ ભગવાન્ કલ્યાણબુદ્ધિયોગદાનં કુર્વન્ કલ્યાણે પ્રવર્તયતિ । યઃ પુનર્ અતિમાત્રં પ્રાતિકૂલ્યે પ્રવૃત્તસ્ તસ્ય ક્રૂરાં બુદ્ધિં દદન્ સ્વયમ્ એવ ક્રૂરેષ્વ્ એવ કર્મસુ પ્રેરયતિ ભગવાન્ । યથોક્તં ભગવતા
--
તેષાં સતતયુક્તાનાં ભજતાં પ્રીતિપૂર્વકમ્ ।
દદામિ બુદ્ધિયોગં તં યેન મામ્ ઉપયાન્તિ તે ॥
તેષામ્ એવાનુકમ્પાર્થમ્ અહમ્ અજ્ઞાનજં તમઃ ।
નાશયામ્ય્ આત્મભાવસ્થો જ્ઞાનદીપેન ભાસ્વતા ॥
તાન્ અહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્ સંસારેષુ નરાધમાન્ ।
ક્ષિપામ્ય્ અજસ્રમ્ અશુભાન્ આસુરીષ્વ્ એવ યોનિષુ ॥ ઇતિ ।

સો ઽયં પરબ્રહ્મભૂતઃ પુરુષોત્તમો નિરતિશયપુણ્યસંચયક્ષીણાશેષજન્મોપચિતપાપરાશેઃ પરમપુરુષચરણારવિન્દશરણાગતિજનિતતદભિમુખ્યસ્ય સદાચાર્યોપદેશોપબૃંહિતશાસ્ત્રાધિગતતત્ત્વયાથાત્મ્યાવબોધપૂર્વકાહરહરુપચીયમાનશમદમતપઃશૌચક્ષમાર્જવભયાભયસ્થાનવિવેકદયાહિંસાદ્યાત્મગુણોપેતસ્ય વર્ણાશ્રમોચિતપરમપુરુષારાધનવેષનિત્યનૈમિત્તિકકર્મોપસંહૃતિનિષિદ્ધપરિહારનિષ્ટસ્ય પરમપુરુષચરણારવિન્દયુગલન્યસ્તાત્માત્મીયસ્ય
તદ્ભક્તિકારિતાનવરતસ્તુતિસ્મૃતિનમસ્કૃતિવન્દનયતનકીર્તનગુણશ્રવણવચનધ્યાનાર્ચનપ્રણામાદિપ્રીતપરમકારુણિકપુરુષોત્તમપ્રસાદવિધ્વસ્તસ્વાન્તધ્વાન્તસ્યાનન્યપ્રયોજનાનવરતનિરતિશયપ્રિયવિશદતમપ્રત્યક્ષતાપન્નાનુધ્યાનરૂપભક્ત્યેકલભ્યઃ । તદ્ ઉક્તં પરમગુરુભિર્ ભગવદ્યામુનાચાર્યપાદૈઃ -- ઉભયપરિકર્મિતસ્વાન્તસ્યૈકાન્તિકાત્યન્તિકભક્તિયોગલભ્ય ઇતિ । જ્ઞાનયોગકર્મયોગસંસ્કૃતાન્તઃકરણસ્યેત્યર્થઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ ।
વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્ તદ્ વેદોભ્યં સહ ।
અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમ્ અશ્નુતે ॥
ઇતિ। અત્રાવિદ્યાશબ્દેન વિદ્યેતરત્વાદ્ વર્ણાશ્રમાચારાદિ પૂર્વોક્તં કર્મોચ્યતે વિદ્યાશબ્દેન ચ ભક્તિરૂપાપન્નં ધ્યાનમ્ ઉચ્યતે । યથોક્તમ્ --
ઇજાય સો ઽપિ સુબહૂન્ય્ અજ્ઞાઞ્ જ્ઞાનવ્યપાશ્રયઃ ।
બ્રહ્મવિદ્યામ્ અધિષ્ઠાય તર્તું મૃત્યુમ્ અવિદ્યયા ॥
ઇતિ । તમ્ એવં વિદ્વાન્ અમૃત ઇહ ભવતિ નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યતે । ય એનં વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ । બ્રહ્મવિદ્ આપ્નોતિ પરમ્ । સો યો હ વૈ તત્ પરં વેદ બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતીત્યાદિ । વેદનશબ્દેન ધ્યાનમ્ એવાભિહિતમ્ । નિદિધ્યાસિતવ્ય ઇત્યાદિનાઇકાર્થ્યાત્ । તદ્ એવ ધ્યાનં પુનર્ અપિ વિશિનષ્ટિ -- નાયમ્ આત્મા પ્રવચનેન લભ્યો ન મેધયા ન બહુધા શ્રુતેન । યમ્ એવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યસ્ તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનૂં સ્વામ્ ઇતિ । ભક્તિરૂપાપન્નાનુધ્યાનેનૈવ લભ્યતે ન કેવલ,, વેદનામાત્રેણ ન મેધયેતિ કેવલસ્ય નિષિદ્ધત્વાત્ ।

એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- યો ઽયં મુમુક્ષુર્ વેદાન્તવિહિતવેદનરૂપધ્યાનાદિનિષ્ઠો યદા તસ્ય તસ્મિન્ન્ એવાનુધ્યાને નિરવધિકાતિશયા પ્રીતિર્ જાયતે તદૈવ તેન લભ્યતે પરઃ પુરુષ ઇતિ । યથોક્તં ભગવતા --
પુરુષઃ સ પરઃ પાર્થ ભક્ત્યા લભ્યસ્ ત્વ્ અનન્યયા ।
ભક્ત્યા ત્વ્ અનન્યયા શક્યો ઽહમ્ એવંવિધો ઽર્જુન ।
જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટં ચ પરંતપ ॥
ભક્ત્યા મામ્ અભિજાનાતિ યાવાન્ યશ્ ચાસ્મિ તત્ત્વતઃ ।
તતો માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા વિશતે તદનન્તરમ્ ॥
ઇતિ । તદનન્તરં તત એવ ભક્તિતો વિશત ઇત્યર્થઃ । ભક્તિર્ અપિ નિરતિશયપ્રિયાનન્યપ્રયોજનસકલેતરવૈતૃણ્યાવહજ્ઞાનવિશેષ એવેતિ । તદ્ યુક્ત એવ તેન પરેણાત્મના વરણીયો ભવતીતિ તેન લભ્યત ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ । એવંવિધપરભક્તિરૂપજ્ઞાનવિશેષસ્યોત્પાદકઃ પૂર્વોક્તાહરહરુપચીયમાનજ્ઞાનપૂર્વકકર્માનુગૃહીતભક્તિયોગ એવ । યથોક્તં ભગવતા પરાશરેણ --
વર્ણાશ્રમાચારવતા પુરુષેણ પરઃ પુમાન્ ।
વિષ્ણુર્ આરાધ્યતે પન્થા નાન્યસ્ તત્તોષકારકઃ ॥
ઇતિ । નિખિલજગદુદ્ધારણાયાવનિતલે ઽવતીર્ણઃ પરબ્રહ્મભૂતઃ પુરુષોત્તમઃ સ્વયમ્ એવૈતદુક્તવાન્ --
સ્વકર્મનિરતઃ સિદ્ધિં યથા વિન્દતિ તચ્છૃણુ ॥
યતઃ પ્રવૃત્તિર્ ભૂતાનાં યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્ ।
સ્વકર્મણા તમ્ અભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ ॥
ઇતિ । યથોદિતક્રમપરિણતભક્ત્યેકલભ્ય એવ ।
ર્વસ્_93
બોધાયનટઙ્કદ્રમિડગુહદેવકપર્દિભારુચિપ્રભૃત્યવિગીતશિષ્ટપરિગૃહીતપુરાતનવેદવેદાન્તવ્યાખ્યાનસુવ્યક્તાર્થશ્રુતિનિકરનિદર્શિતો ઽયં પન્થાઃ । અનેન ચાર્વાકશાક્યાઉલૂક્યાક્ષપાદક્ષપણકકપિલપતઞ્જલિમતાનુસારિણો વેદબાહ્યા વેદાવલમ્બિકુદૃષ્ટિભિઃ સહ નિરસ્તાઃ । વેદાવલમ્બિનામ્ અપિ યથાવસ્થિતવસ્તુવિપર્યયસ્ તાડૃશાં બાહ્યસામ્યં મનુનૈવોક્તમ્ --
યો વેદબાહ્યાઃ સ્મૃતયો યાશ્ ચ કાશ્ ચ કુદૃષ્ટયઃ ।
સર્વસ્ તા નિષ્ફલાઃ પ્રેત્ય તમોનિષ્ઠા હિ તાઃ સ્મૃતાઃ ॥
ઇતિ । રજસ્તમોભ્યામ્ અસ્પૃષ્ટમ્ ઉત્તમં સત્ત્વમ્ એવ યેષાં સ્વાભાવિકો ગુણસ્ તેષામ્ એવ વૈદિકી રુચિર્ વેદાર્થયાથાત્મ્યાવબોધશ્ ચેત્યર્થઃ ।

યથોક્તં માત્સ્યે --
સંકીર્ણાઃ સાત્ત્વિકાશ્ ચૈવ રાજસાસ્ તામસાસ્ તથા ।
ઇતિ । કેચિદ્ બ્રહ્મકલ્પાઃ સંકીર્ણાઃ કેચિત્ સત્ત્વપ્રાયાઃ કેચિદ્ રજઃપ્રાયા કેચિત્ તમઃપ્રાયા ઇતિ કલ્પવિભાગમ્ ઉક્ત્વા સત્ત્વરજસ્તમોમયાનાં તત્ત્વાનાં માહાત્મ્યવર્ણનં ચ તત્તત્કલ્પપ્રોક્તપુરાણેષુ સત્ત્વાદિગુણમયેન બ્રહ્મણા ક્રિયત ઇતિ ચોક્તમ્ --
યસ્મિન્ કલ્પે તુ યત્ પ્રોક્તં પુરાણં બ્રહ્મણા પુરા ।
તસ્ય તસ્ય તુ માહાત્મ્યં તત્સ્વરૂપેણ વર્ણ્યતે ॥
ઇતિ । વિશેષતશ્ ચોક્તમ્ --
અગ્નેઃ શિવસ્ય માહાત્મ્યં તામસેષુ પ્રકીર્ત્યતે ।
રાજસેષુ ચ માહાત્મ્યમ્ અધિકં બ્રહ્મણો વિદુઃ ॥
સાત્ત્વિકેષુ ચ કલ્પેષુ માહાત્મ્યમ્ અધિકં હરેઃ ।
તેષ્વ્ એવ યોગસંસિદ્ધા ગમિષ્યન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥
સંકીર્ણેષુ સરસ્વત્યાઃ ....................... ॥
ઇત્યાદિ । એતદુક્તં ભવતિ -- આદિક્ષેત્રજ્ઞત્વાદ્ બ્રહ્મણસ્ તસ્યાપિ કેષુચિદ્ અહસ્સુ સત્ત્વમુદ્રિકં કેષુચિદ્ રજઃ કેષુચિત્ તમઃ । યથોક્તં ભગવતા --
ન તદ્ અસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ દેવેષુ વા પુનઃ ।
સત્ત્વં પ્રકૃતિજૈર્ મુક્તં યદ્ એભિઃ સ્યાત્ ત્રિભિર્ ગુણૈઃ ॥
ઇતિ । યો બ્રહ્મણં વિદધતિ પૂર્વં યો વૈ વેદાંશ્ ચ પ્રહિણોતિ તસ્મા ઇતિ શ્રુતેઃ । બ્રહ્મણો ઽપિ સૃજ્યત્વેન શાસ્ત્રવશ્યત્વેન ચ ક્ષેત્રજ્ઞત્વં ગમ્યતે । સત્ત્વપ્રાયેષ્વ્ અહસ્સુ તદિતરેષુ યાનિ પુરાણાનિ બ્રહ્મણા પ્રોક્તાનિ તેષાં પરસ્પરવિરોધે સતિ સાત્ત્વિકાહઃપ્રોક્તમ્ એવ પુરાણં યથાર્થં તદ્વિરોધ્યન્યદ્ અયથાર્થમ્ ઇતિ પુરાણનિર્ણયાયૈવેદં સત્ત્વનિષ્ઠેન બ્રહ્મણાભિહિતમ્ ઇતિ વિજ્ઞાયત ઇતિ ।
સત્ત્વાદીનાં કાર્યં ચ ભગવતૈવોક્તમ્ --
સત્ત્વાત્ સંજાયતે જ્ઞાનં રજસો લોભ એવ ચ ।
પ્રમાદમોહૌ તમસો ભવતો ઽજ્ઞાનમ્ એવ ચ ॥
પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ કાર્યાકાર્યે ભયાભયે ।
બન્ધં મોક્ષં ચ યા વેત્તિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ સાત્ત્વિકી ॥
યથા ધર્મમ્ અધર્મં ચ કાર્યં ચાકાર્યમ્ એવ ચ ।
અયથાવત્ પ્રજાનાતિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ રાજસી ॥
અધર્મં ધર્મમ્ ઇતિ યા મન્યતે તમસાવૃતા ।
સર્વાર્થાન્ વિપરીતાંશ્ ચ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ તામસી ॥
ઇતિ ।
સર્વાન્ પુરાણાર્થાન્ બ્રહ્મણઃ સકાશાદ્ અધિગમ્યૈવ સર્વાણિ પુરાણાનિ પુરાણકારાશ્ ચક્રુઃ । યથોક્તમ્ --
કથયામિ યથા પૂર્વં દક્ષાદ્યૈર્ મુનિસત્તમૈઃ ।
પૃષ્ટઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ અબ્જયોનિઃ પિતામહઃ ॥
ઇતિ ।

અપૌરુષેયેષુ વેદવાક્યેષુ પરસ્પરવિરુદ્ધેષુ કથમ્ ઇતિ ચેત્ । તાત્પર્યનિશ્ચયાદ્ અવિરોધઃ પૂર્વમ્ એવોક્તઃ । યદ્ અપિ ચેદ્ એવં વિરુદ્ધવદ્ દૃશ્યતે -- પ્રાણં મનસિ સહ કારણૈર્ નાદાન્તે પરમાત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠાય ધ્યાયીતવ્યં પ્રધ્યાયીતવ્યં સર્વમ્ ઇદં, બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાસ્ તે સર્વે સંપ્રસૂયન્તે, ન કારણં, કારણં તુ ધ્યાયઃ, સર્વાઇશ્વર્યસંપન્નઃ સર્વેશ્વરઃ શંભુર્ આકાશમધ્યે ધ્યેયઃ -- યસ્માત્ પરં નાપરમ્ અસ્તિ કિંચિદ્ યસ્માન્ નાણીયો ન જ્યાયો ઽસ્તિ કશ્ચિત્ -- વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો દિવિ તિષ્ઠત્ય્ એકસ્ તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્ -- તતો યદુત્તરતરં તદરૂપમ્ અનામયં ય એતદ્વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ, અથેતરે દુઃખમ્ એવાપિયન્તિ --
સર્વાનનશિરોગ્રીવઃ સર્વભૂતગુહાશયઃ ।
સર્વવ્યાપી ચ ભગવાંસ્ તસ્માત્ સર્વગતઃ શિવઃ ॥
યદા તમસ્ તન્ ન દિવા ન રાત્રિર્ ન સન્ ન ચાસચ્ છિવ એવ કેવલઃ ।
તદક્ષરં તત્સવિતુર્ વરેણ્યં પ્રજ્ઞા ચ તસ્માત્ પ્રસૃતા પુરાણી ॥
ઇત્યાદિ નારાયણઃ પરં બ્રહ્મેતિ ચ પૂર્વમ્ એવ પ્રતિપાદિતં, તેનાસ્ય કથમ્ અવિરોધઃ ।

અત્યલ્પમ્ એતત્ -
વેદવિત્પ્રવરપ્રોક્તવાક્યન્યાયોપબૃંહિતાઃ ।
વેદાઃ સાઙ્ગા હરિં પ્રાહુર્ જગજ્જન્માદિકારણં ॥
જન્માદ્યસ્ય યતઃ -- યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે, યેન જાતાનિ જીવન્તિ, યત્ પ્રયન્ત્ય્ અભિસંવિશન્તિ, તદ્ વિજિજ્ઞાનસ્વ તદ્ બ્રહ્મેતિ જગજ્જન્માદિકારણં બ્રહ્મેત્ય્ અવગમ્યતે । તચ્ ચ જગત્સૃષ્ટિપ્રલયપ્રકરણેષ્વ્ અવગન્તવ્યમ્ । સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ ઇતિ જગદુપાદાનતાજગન્નિમિત્તતાજગદન્તર્યામિતાદિમુખેન પરમકારણં સચ્છબ્દેન પ્રૈત્પાદિતં બ્રહ્મેત્ય્ અવગતમ્ । અયમ્ એવાર્થઃ -- બ્રહ્મ વા ઇદમ્ એકમ્ એવાગ્ર આસીદ્ ઇતિ શાખાન્તરે બ્રહ્મશબ્દેન પ્રતિપદિતઃ । અનેન સચ્છબ્દેનાભિહિતં બ્રહ્મેત્ય્ અવગતમ્ । અયમ્ એવાર્થસ્ તથા શાખાન્તર આત્મા વા ઇદમ્ એક એવાગ્ર આસીન્ નાન્યત્ કિંચન મિષદ્ ઇતિ સદ્બ્રહ્મશબ્દાભ્યામ્ આત્મૈવાભિહિત ઇત્ય્ અવગમ્યતે । તથા ચ શાખાન્તર એકો હ વૈ નારાયણ આસીન્ ન બ્રહ્મ નેશાનો નેમે દ્યાવપૃથિવી ન નક્ષત્રાણીતિ
સદ્બ્રહ્માત્માદિપરમકારણવાદિભિઃ શબ્દૈર્ નારાયણ એવાભિધીયત ઇતિ નિશ્ચીયતે ।

યમ્ અન્તઃ સમુદ્રે કવયો વયન્તીત્યાદિ -- નૈનમ્ ઊર્ધ્વં ન તિર્યઞ્ચં ન મધ્યે પરિજગ્રભત્ । ન તસ્યેશે કશ્ચન તસ્ય નામ મહદ્યશઃ ॥ ન સંદૃશે તિષ્ઠતિ રૂપમ્ અસ્ય ન ચક્ષુષા પશ્યતિ કશ્ચનૈનમ્, હૃદા મનીષા મનસાભિકૢપ્તો ય એવં વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તીતિ સર્વસ્માત્ પરત્વમ્ અસ્ય પ્રતિપાદ્ય, ન તસ્યેશે કશ્ચનેતિ તસ્માત્ પરં કિમ્ અપિ ન વિદ્યત ઇતિ ચ પ્રતિષિધ્ય, અદ્ભ્યઃ સમ્ભૂતો હિરણ્યગર્ભ ઇત્યષ્ટાવ્ ઇતિ તેનૈકવાક્યતાં ગમયતિ । તચ્ ચ મહાપુરુષપ્રકરણં હ્રીશ્ ચ તે લક્ષ્મીશ્ ચ પત્ન્યાવ્ ઇતિ ચ નારાયણ એવેતિ દ્યોતયતિ ।

અયમ્ અર્થો નારાયણાનુવાકે પ્રપઞ્ચિતઃ । સહસ્રશીર્ષં દેવમ્ ઇત્યારભ્ય સ બ્રહ્મ સ શિવઃ સેન્દ્રઃ સો ઽક્ષરઃ પરમઃ સ્વરાડ્ ઇતિ । સર્વશાખાસુ પરતત્ત્વપ્રતિપાદનપરાન્ અક્ષરશિવશંભુપરબ્રહ્મપરજ્યોતિઃપરતત્ત્વપરાયણપરમાત્માદિસર્વશબ્દાંસ્ તત્તદ્ગુણયોગેન નારાયણ એવ પ્રયુજ્ય તદ્વ્યતિરિક્તસ્ય સમસ્તસ્ય તદાધારતાં તન્નિયામ્યતાં તચ્છેષતામ્ તદાત્મકતાં ચ પ્રતિપાદ્ય બ્રહ્મશિવયોર્ અપીન્દ્રાદિસમાનાકારતયા તદ્વિભૂતિત્વં ચ પ્રતિપાદિતમ્ । ઇદં ચ વાક્યં કેવલપરતત્ત્વપ્રતિપાદનૈકપરમ્ અન્યત્ કિંચિદ્ અપ્ય્ અત્ર ન વિધીયતે ।

અસ્મિન્ વાક્યે પ્રતિપાદિતસ્ય સર્વસ્માત્ પરત્વેનાવસ્થિતસ્ય બ્રહ્મણો વાક્યાન્તરેષુ બ્રહ્મવિદ્ આપ્નોતિ પરમ્ ઇત્યાદિષૂપાસનાદિ વિધીયતે । અતઃ પ્રાણં મનસિ સહ કરણૈર્ ઇત્યાદિ વાક્યં સર્વકારણે પરમાત્મનિ કરણપ્રાણાદિ સર્વં વિકારજાતમ્ ઉપસંહૃત્ય તમ્ એવ પરમાત્માનં સર્વસ્યેશાનં ધ્યાયીતેતિ પરબ્રહ્મભૂતનારાયણસ્યૈવ ધ્યાનં વિદધાતિ ।

પતિં વિશ્વસ્યેતિ ન તસ્યેશે કશ્ચનેતિ ચ તસ્યૈવ સર્વસ્યેશાનતા પ્રતિપાદિતા । અત એવ સર્વાઇશ્વર્યસંપન્નઃ સર્વેશ્વરઃ શંભુરાકાશમધ્યે ધ્યેય ઇતિ નારાયણસ્યૈવ પરમકારણસ્ય શંભુશબ્દવાચ્યસ્ય ધ્યાનં વિધીયતે । કશ્ ચ ધ્યેય ઇત્યારભ્ય કારણં તુ ધ્યેય ઇતિ કાર્યસ્યાધ્યેયતાપૂર્વકકારણૈકધ્યેયતાપરત્વાદ્ વાક્યસ્ય । તસ્યૈવ નારાયણસ્ય પરમકારણતા શંભુશબ્દવાચ્યતા ચ પરમકારણપ્રતિપાદનૈકપરે નારાયણાનુવાક એવ પ્રતિપન્નેતિ તદ્વિરોધ્યર્થાન્તરપરિકલ્પનં કારણસ્યૈવ ધ્યેયત્વેન વિધિવાક્યે ન યુજ્યતે ।

યદ્ અપિ તતો યદુત્તરમ્ ઇત્ય્ અત્ર પુરુષાદ્ અન્યસ્ય પરતરત્વં પ્રતીયત ઇત્યભ્યધાયિ તદ્ અપિ યસ્માત્ પરં નાપરમ્ અસ્તિ કિંચિદ્ યસ્માન્ નાણીયો ન જ્યાયો ઽસ્તિ કશ્ચિત્-- યસ્માદ્ અપરં -- યસ્માદ્ અન્યત્ કિંચિદ્ અપિ પરં નાસ્તિ કેનાપિ પ્રકારેણ પુરુષવ્યતિરિક્તસ્ય પરત્વં નાસ્તીત્યર્થઃ । અણીયસ્ત્વં -- સૂક્ષ્મત્વમ્ । જ્યાયસ્ત્વં -- સર્વેશ્વરત્વમ્ । સર્વવ્યાપિત્વાત્ સર્વેશ્વરત્વાદ્ અસ્યૈતદ્વ્યતિરિકિતસ્ય કસ્યાપ્ય્ અણીયસ્ત્વં જ્યાયસ્ત્વં ચ નાસ્તીત્યર્થઃ । યસ્માન્ નાણીયો ન જ્યાયો ઽસ્તિ કશ્ચિદ્ ઇતિ પુરુષાદ્ અન્યસ્ય કસ્યાપિ જ્યાયસ્ત્વં નિષિદ્ધમ્ ઇતિ તસ્માદ્ અન્યસ્ય પરત્વં ન યુજ્યત ઇતિ પ્રત્યુક્તમ્ ।

કસ્ તર્હ્ય્ અસ્ય વાક્યસ્યાર્થઃ । અસ્ય પ્રકરણસ્યોપક્રમે તમ્ એવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમ્ એતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયાઇતિ પુરુષવેદનસ્યામૃતત્વહેતુતાં તદ્વ્યતિરિક્તસ્યાપથતાં ચ પ્રતિજ્ઞાય યસ્માત્ પરં નાપરમ્ અસ્તિ કિંચિત્ તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અન્તેન સર્વસ્માત્ પરત્વં પ્રતિપાદિતમ્ । યતઃ પુરુષતત્ત્વમ્ એવોત્તરતરં તતો યદુત્તરતરં પુરુષતત્ત્વં તદ્ એવારૂપમ્ અનામયં ય એતદ્વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ, અથેતરે દુઃખમ્ એવાપિયન્તીતિ પુરુષવેદનસ્યામૃતત્વહેતુત્વં તદિતરસ્યાપથત્વં પ્રતિજ્ઞાતં સહેતુકમ્ ઉપસંહૃતમ્ । અન્યથોપક્રમગતપ્રતિજ્ઞાભ્યાં વિરુધ્યતે । પુરુષસ્યૈવ શુદ્ધિગુણયોગેન શિવશબ્દાભિપ્રાયત્વં શાશ્વતં શિવમ્ અચ્યુતમ્ ઇત્યાદિના જ્ઞાતમ્ એવ । પુરુષ એવ શિવશબ્દાભિધેય ઇત્યનન્તરમ્ એવ વદતિ -- મહાન્
પ્રભુર્ વૈ પુરુષઃ સત્ત્વસ્યૈષ પ્રવર્તક ઇતિ । ઉક્તેનૈવ ન્યાયેન ન સન્ ન ચાસચ્ છિવ એવ કેવલ ઇત્યાદિ સર્વં નેયમ્ ।

કિંચ ન તસ્યેશે કશ્ચનેતિ નિરસ્તસમાભ્યધિકસંભાવનસ્ય પુરુષસ્યાણોર્ અણીયાનિત્યસ્મિન્ન્ અનુવાકે વેદાદ્યન્તરૂપતયા વેદબીજભૂતપ્રણવસ્ય પ્રકૃતિભૂતાકારવાચ્યતયા મહેશ્વરત્વં પ્રતિપાદ્ય દહરપુણ્ડરીકમધ્યસ્થાકાશાન્તર્વર્તિતયોપાસ્યત્વમ્ ઉક્તમ્ । અયમ્ અર્થઃ -- સર્વસ્ય વેદજાતસ્ય પ્રકૃતિઃ પ્રણવ ઉક્તઃ । પ્રણવસ્ય ચ પ્રકૃતિર્ અકારઃ । પ્રણવવિકારો વેદઃ સ્વપ્રકૃતિભૂતે પ્રણવે લીનઃ । પ્રણવો ઽપ્ય્ અકારવિકારભૂતઃ સ્વપ્રકૃતાવ્ અકારે લીનઃ । તસ્ય પ્રણવપ્રકૃતિભૂતસ્યાકારસ્ય યઃ પરો વાચ્યઃ સ એવ મહેશ્વર ઇતિ સર્વવાચકજાતપ્રકૃતિભૂતાકારવાચ્યઃ સર્વવાચ્યજાતપ્રકૃતિભૂતનારાયણો યઃ સ મહેશવર ઇત્યર્થઃ । યથોક્તં ભગવતા --
અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્ તથા ।
મત્તઃ પરતરં નાન્યત્કિંચિદ્ અસ્તિ ધનંજય ॥
અક્ષરણામ્ અકારો ઽસ્મિ ----------------- ॥
ઇતિ । અ ઇતિ બ્રહ્મેતિ ચ શ્રુતેઃ । અકારો વૈ સર્વા વાગ્ ઇતિ ચ । વાચકજાતસ્યાકારપ્રકૃતિત્વં વાચ્યજાતસ્ય બ્રહ્મપ્રકૃતિત્વં ચ સુસ્પષ્ટમ્ । અતો બ્રહ્મણો ઽકારવાચ્યતાપ્રતિપાદનાદ્ અકારવાચ્યો નારાયણ એવ મહેશ્વર ઇતિ સિદ્ધમ્ ।