Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vedārthasaṃgraha · Verses 104-123

104

tasyaiva sahasraśīrṣaṃ devam iti kevalaparatattvaviśeṣapratipādanapareṇa nārāyaṇānuvākena sarvasmāt paratvaṃ prapañcitam / anenānanyapareṇa pratipāditam eva paratattvam anyapareṣu sarvavākyeṣu kenāpi śabdena pratīyamānaṃ tad evety avagamya iti śāstradṛṣtyā tūpadeśo vāmadevavad iti sūtrakāreṇa nirṇītam / tad etat paraṃ brahma kvacid brahmaśivādiśabdād avagatam iti kevalabrahmaśivayor na paratvaprasaṅgaḥ / asminn ananyapare 'nuvāke tayor indrāditulyatayā tadvibhūtitvapratipādanāt / kvacid ākāśaprāṇādiśabdena paraṃ brahmābhihitam iti bhūtākāśaprāṇāder yathā na paratvam / yat punar idam āśaṅkitam atha yad idam asmin brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo 'sminn antarākāśas tasmin yad antas tad anveṣṭavyaṃ tad vā va vijijñāsitavyam
ity atrākāśaśabdena jagadupādānakāraṇaṃ pratipādya tadantarvartinaḥ kasyacit tattvaviśeṣasyānveṣṭavyatā pratipādyate / asyākāśasya nāmarūpayor nivoḍhṛtvaśravaṇāt puruṣasūkte puruṣasya nāmarūpayoḥ kartṛtvadarśanāc cākāśaparyāyabhūtāt puruṣād anyasyānveṣṭavyatayopāsyatvaṃ pratīyata ityanadhītavedānām adṛṣṭaśāstrāṇām idaṃ codyaṃ /

105

yatas tatra śrutir evāsya parihāram āha / vākyakāraś ca -- daharo 'sminn antarākāśaḥ kiṃ tad atra vidyate yad anveṣṭavyaṃ yad vā va vijijñāsitavyam iti codite yāvān vā ayam ākāśas tāvān eṣo 'ntarhṛdaya ākāśa ityādināsyākāśaśabdavācyasya paramapuruṣasyānavadhikamahattvaṃ sakalajagadādhāratvaṃ ca pratipādya tasmin kāmāḥ samāhitā iti kāmaśabdenāpahatapāpmatvādisatyasaṃkalpaparyantaguṇāṣṭakaṃ nihitam iti paramapuruṣavat paramapuruṣaguṇāṣṭakasyāpi pṛthivijijñāsitavyatāpratipādayiṣayā tasmin yad antas tadanveṣṭavyam ityuktam iti śrutyaiva sarvaṃ parihṛtam /

106

etad uktaṃ bhavati -- kiṃ tad atra vidyate yad aneṣṭavyam ity asya codyasya tasmin sarvasya jagataḥ sraṣṭṛtvam ādhāratvaṃ niyantṛtvaṃ śeṣitvam apahatapāpmatvādayo guṇāś ca vidyanta iti parihāra iti / tathā ca vākyakāravacanam -- tasmin yad antar iti kāmavyapadeśa iti / kāmyanta iti kāmāḥ / apahatapāpmatvādayo guṇā ityarthaḥ / etad uktaṃ bhavati -- yad etad daharākāśaśabdābhidheyaṃ nikhilajagadudayavaibhavalayalīlaṃ paraṃ brahma tasmin yad antar nihitam anavadhikātiśayam apahatapāpmatvādiguṇāṣṭakaṃ tad ubhayam apy anveṣṭavyaṃ vijijñāsitavyam iti / yathāha -- atha ya ihātmānam anuvidya vrajanty etāṃś ca satyān kāmāṃs teṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavantīti /

107

yaḥ punaḥ kāraṇasyaiva dhyeyatāpratipādanapare vākye viṣṇor ananyaparavākyapratipāditaparatattvabhūtasya kāryamadhye niveśaḥ sa svakāryabhūtatattvasaṃkhyāpūraṇaṃ kurvataḥ svalīlayā jagadupakārāya svecchāvatāra ity avagantavyaḥ / yathā līlayā devasaṃkhyāpūrṇaṃ kurvata upendratvaṃ parasyaiva, yathā ca sūryavaṃśodbhavarājasaṃkhyāpūrṇaṃ kurvataḥ parasyaiva brahmaṇo dāśarathirūpeṇa svecchāvatāraḥ, yathā ca somavaṃśasaṃkhyāpūraṇaṃ kurvato bhagavato bhūbhārāvatāraṇāya svecchayā vasudevagṛhe 'vatāraḥ /

108

sṛṣṭipralayaprakaraṇeṣu nārāyaṇa eva paramakāraṇatayā pratipādyata iti pūrvam evoktam / yat punar atharvaśirasi rudreṇa svasarvāiśvaryaṃ prapañcitaṃ tat so 'ntarād antaraṃ prāviśad iti paramātmapraveśād uktam iti śrutyaiva vyaktam / śāstradṛṣṭyā tūpadeśo vāmadevavad iti sūtrakāreṇaivaṃvādinām arthaḥ pratipāditaḥ / yathoktaṃ prahlādenāpi --
sarvagatvād anantarasya sa evāham avasthitaḥ /
mattaḥ sarvam ahaṃ sarvaṃ mayi sarvaṃ sanātane //
ityādi / atra sarvagatvād anantasyeti hetur uktaḥ / svaśarīrabhūtasya sarvasya cidacidvastuna ātmatvena sarvagaḥ paramātmeti sarve śabdāḥ sarvaśarīraṃ paramātmānam evābhidadhatīty uktam / ato 'ham iti śabdaḥ svātmaprakāraprakāriṇaṃ paramātmānam evācaṣṭe / ata idam ucyate / ātmety eva tu gṛhṇīyāt sarvasya tanniṣpatter ityādināhaṃgrahaṇopāsanaṃ vākyakāreṇa kāryāvasthaḥ kāraṇāvasthaś ca sthūlasūkṣmacidacidvastuśarīraḥ paramātmaiveti sarvasya tanniṣpatter ity uktam / ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ceti sūtrakāreṇa ca / mahābhārate ca brahmarudrasaṃvāde brahmā rudraṃ prayāha --
tavāntarātmā mama ca ye cānye dehisaṃjñitāḥ /
iti / rudrasya brahmaṇaś cānyeṣāṃ ca dehināṃ parameśvaro nārāyaṇo 'ntarātmatayāvasthita iti / tathā tatraiva --
viṣṇur ātmā bhagavato bhavasyāmitatejasaḥ /
tasmād dhanurjyāsaṃsparśaṃ sa viṣehe maheśvaraḥ //
iti / tatraiva --
etau dvau vibudhaśreṣṭhau prasādakrodhajau smṛtau /
tadādarśitapanthānau sṛṣṭisaṃhārakārakau //
iti / antarātmatayāvasthitanārāyaṇadarśitapathau brahmarudrau sṛṣṭisaṃhārakāryakarāv ityarthaḥ /

109

nimittopādānayos tu bhedaṃ vadanto vedabāhyā eva syuḥ / janmādyasya yataḥ -- prakṛtiś ca -- pratijñādṛṣṭāntānuparodhād ityādi vedavitpraṇītasūtravirodhāt / sad eva somyedam agra āsīd ekam evādvitīyam -- tad aikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti -- brahmavanaṃ brahma sa vṛkṣa āsīd yato dyāvāpṛthivī niṣṭatakṣuḥ -- brahmādhyatiṣṭhadbhuvanāni dhārayan -- sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādadhi -- na tasyeśe kaścana tasya nāma mahadyaśaḥ -- neha nānāsti kiṃcana -- sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ -- puruṣa evedaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yac ca bhavyam utāmṛtattvasyeśānaḥ -- nānyaḥ panthā ayanāya vidyata ityādisarvaśrutivirodhāc ca /

110

itihāsapurāṇeṣu ca sṛṣṭisthitipralayaprakaraṇayor idam eva paratattvam ity avagamyate / yathā mahābhārate --
kutaḥ sṛṣṭam idaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam /
pralaye ca kam abhyeti tan to brūhi pitāmaha //
iti pṛṣṭo --
nārāyaṇo jaganmūrtir anantātmā sanātana /
ityādi ca vadati --
ṛṣayaḥ pitaro devā mahābhūtāni dhātavaḥ /
jaṅgamājaṅgamaṃ cedaṃ jagannārāyaṇodbhavam //
iti ca / prācyodīcyadākṣiṇātyapāścātyasarvaśiṣṭaiḥ sarvadharmasarvatattvavyavasthāyām idam eva paryāptam ity avigānaparigṛhītaṃ vaiṣṇavaṃ ca purāṇaṃ janmādy asya yata iti jagajjanmādikāraṇaṃ brahmety avagamyate / tajjanmādikāraṇaṃ kim iti praśnapūrvakaṃ viṣṇoḥ sakāśād bhūtam ityādinā brahmasvarūpaviśeṣapratipādanaikaparatayā pravṛttam iti sarvasaṃmatam / tathā tatraiva --
prakṛtir yā khyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī /
puruṣaś ca+py ubhāv etau līyete paramātmani //
paramātmā ca sarveṣām ādhāraḥ parameśvaraḥ /
viṣṇunāmā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate //
iti / sarvavedavedānteṣu sarvaiḥ śabdaiḥ paramakāraṇatayāyam eva gīyata ityarthaḥ / yathā sarvāsu ṣrutiṣu kevalaparabrahmasvarūpaviśeṣapratipādanāyaiva pravṛtto nārāyaṇānuvākas tathedaṃ vaiṣṇavaṃ ca purāṇam --
so 'ham icchāmi dharmajña śrotuṃ tvatto yathā jagat /
babhūva bhūyaś ca yathā mahābhāga bhaviṣyati //
yanmayaṃ ca jagadbrahmany ataś caitaccarācaram /
līnam āsīd yathā yatra layam eṣyati yatra ca //
iti paraṃ brahma kim iti prakramya --
viṣṇoḥ sakāśād udbhūtaṃ jagat tatraiva ca sthitam /
sthitisaṃyamakartāsau jagato 'sya jagac ca saḥ //
paraḥ parāṇāṃ paramaḥ paramātmātmasaṃsthitaḥ /
rūpavarṇādinirdeśaviśeṣaṇavivarjitaḥ //
apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmarddhijanmabhiḥ /
varjitaḥ śakyate vaktuṃ yaḥ sad astīti kevalam //
sarvatrāsau samastaṃ ca vasaty atreti vai yataḥ /
tataḥ sa vāsudeveti vidvadbhiḥ paripaṭhyate //
tadbrahma paraṃ nityam ajam akṣayam avyayam /
ekasvarūpaṃ ca sadā heyābhāvāc ca nirmalam //
tad eva sarvam evaitadvyaktāvyaktasvarūpavat /
tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam //
sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikārān guṇādidoṣāṃś ca mune vyatītaḥ /
atītasarvāvaraṇo 'khilātmā tenāstṛtaṃ yad bhuvanāntarāle //
samastakalyāṇaguṇātmako 'sau svaśaktileśoddhṛtabhūtavargaḥ /
icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitāśeṣajagaddhito 'sau //
tejobalāiśvaryamahāvabodhasuvīryaśaktyādiguṇaikarāśiḥ /
paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ santi parāvareśe //
sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo 'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ /
sarveśvaraḥ sarvadṛksarvavettā samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ //
saṃjñāyate yena tad astadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalam ekarūpam /
saṃdṛśyate vāpy adhigamyate vā tajjñānam ajñānam ato 'nyad uktam //
iti parabrahmasvarūpaviśeṣanirṇayāyaiva pravṛttam /

111

anyāni sarvāṇi purāṇāny etadavirodhena neyāni / anyaparatvaṃ ca tattadārambhaprakārair avagamyate / sarvātmanā viruddhāṃśas tāmasatvād anādaraṇīyaḥ /

112

nanv asminn api --
sṛṣṭisthityantakaraṇīṃ brahmaviṣnuśivātmikāṃ /
sa saṃjñā yāti bhagavān eka janārdanaḥ //
iti trimūrtosāmyaṃ pratīyate / naitad evam / eka eva janārdana iti jana ardanasyaiva brahmaśivādikṛtsnaprapañcatādātmyaṃ vidhīyate / jagac ca sa iti pūrvoktam eva vivṛṇoti -- sraṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃ ca pāti ca /
upasaṃhriyate cānte saṃhartā ca svatyaṃprabhuḥ //
iti ca sraṣṭṛtvenāvasthitaṃ brahmaṇaṃ sṛjyaṃ ca saṃhartāraṃ saṃhāryaṃ ca yugapan nirdiśya sarvasya viṣṇutādātmyopadeśāt sṛjyasaṃhāryabhūtād vastunaḥ sraṣṭṛsaṃhartror janārdanavibhūtitvena viśeṣo dṛśyate / janārdanaviṣṇuśabdayoḥ paryāyatvena brahmaviṣṇuśivātmikām iti vibhūtim / ata eva svecchayā līlārthaṃ vibhūtyantarbhāva ucyate / yathedam anantaram evocyate --
pṛthivyāpas tathā tejo vāyur ākāśa eva ca /
sarvendriyāntaḥkaraṇaṃ puruṣākhyaṃ hi yaj jagat //
sa eva sarvabhūtātmā viśvarūpo yato 'vyayaḥ /
sargādikaṃ tato 'syaiva bhūtastham upakārakam //
sa eva sṛjyaḥ sa ca sarvakartā sa eva pātyatti ca pālyate ca /
brahmādyavasthābhir aśeṣamūrtir viṣṇur variṣṭho varado vareṇyaḥ // iti /

113

atra sāmānādhikaraṇyanirdiṣṭaṃ heyamiśraprapañcatādātmyaṃ niravadyasya nirvikārasya samastakalyāṇaguṇātmakasya brahmaṇaḥ katham upapadyata ity āśaṅkhya sa eva sarvabhūtātmā viśvarūpo yato 'vyaya iti svayam evopapādayati / sa eva sarveśvaraḥ parabrahmabhūto viṣṇur eva sarvaṃ jagad iti pratijñāya sarvabhūtātmā viśvarūpo yato 'vyaya iti hetur uktaḥ / sarvabhūtānām ayam ātmā viśvaśarīro yato 'vyaya ityarthaḥ / vakṣyati ca -- satsarvaṃ vai hares tanur iti /
etad uktaṃ bhavati / asyāvyayasyāpi parasya brahmaṇo viṣṇor viśvaśarīratayā tādātmyaviruddham ity ātmaśarīrayoś ca svabhāvā vyavasthitā eva / evaṃbhūtasya sarveśvarasya viṣṇoḥ prapañcāntarbhūtaniyāmyakoṭiniviṣṭabrahmādidevatiryaṅmanuṣyeṣu tat tat samāśrayaṇīyatvāya svecchāvatāraḥ pūrvoktaḥ / tad etad brahmādīnāṃ bhāvanātrayānvayena karmavaśyatvaṃ bhagavataḥ parabrahmabhūtasya vāsudevasya nikhilajagadupakārāya svecchayā svenaiva rūpeṇa devādiṣv avatāra iti ca ṣaṣṭe 'ṃśe śubhāśrayaprakaraṇe suvyaktam uktam / asya devādirūpeṇāvatāreṣv api na prākṛto deha iti mahābhārate -- na bhūtasaṃghasaṃsthāno deho 'sya paramātmanaḥ / iti pratipāditaḥ / śrutibhiś ca -- ajāyamāno bahudhā vijāyate -- tasya dhīrāḥ parijānanti
yonim iti / karmavaśyānāṃ brahmādīnām anicchatām api tattatkarmānuguṇaprakṛtipariṇāmarūpabhūtasaṃghasaṃsthānaviśeṣadevādiśarīrapraveśarūpaṃ janmāvarjanīyam / ayaṃ tu sarveśvaraḥ satyasaṃkalpo bhagavān evaṃbhūtaśubhetarajanmākurvann api svecchayā svenaiva niratiśayakalyāṇarūpeṇa devādiṣu jagadupakārāya bahudhā jāyate, tasyaitasya śubhetarajanmākurvato 'pi svakalyāṇaguṇānantyena bahudhā yoniṃ bahuvidhajanma dhīrādhīramatām agresarā jānantītyarthaḥ /

114

tadetannikhilajagannimittopādānabhūtāj janmādy asya yataḥ -- prakṛtiś ca pratijñādṛṣṭāntānuparodhādityādisūtraiḥ pratipāditāt parasmād brahmaṇaḥ paramapuruṣād anyasya kasyacit parataratvaṃ paramataḥ setūn mānasaṃbandhabhedavyapadeśebhya ityāśaṅkya sāmānyāt tu -- buddhyarthaḥ pādavat -- sthānaviśeṣāt prakāśādivat -- upapatteś ca -- tathānyapratiṣedhāt -- anena sarvagatatvamāyām ādiśabdādibhya iti sūtrakāraḥ svayam eva nirākaroti /

115

mānave ca śāstre --
prādurāsīt tamonudaḥ sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ /
apa eva sasarjādau tāsu vīryam apāsṛjat //
tasmiñ jajñe svayaṃ brahma
iti brahmaṇo janmaśravaṇāt kṣetrajñatvam evāvagamyate / tathā ca sraṣṭuḥ paramapuruṣasya tadvisṛṣṭasya ca brahmaṇaḥ
ayaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ /
tadvisṛṣṭaḥ sa puruṣo loke brahmeti kīrtyate //
iti nāmanirdeśāc ca / tathā ca vaiṣṇave purāṇe hiraṇyagarbhādīnāṃ bhāvanātrayānvayād aśuddhatvena śubhāśrayatvānarhatopapādanāt kṣetrajñatvaṃ niścīyate /

116

yad api kaiścid uktam -- sarvasya śabdajātasya vidhyarthavādamantrarūpasya
kāryābhidhāyitvenaiva prāmāṇyaṃ varṇanīyam / vyavahārād anyatra śabdasya bodhakatvaśaktyavadhāraṇāsaṃbhavād vyavahārasya ca kāryabuddhimūlatvāt kāryarūpa eva śabdārthaḥ / na pariniṣpanne vastuni śabdaḥ pramāṇam iti / atrocyate / pravartakavākyavyavahāra eva śabdānām arthabodhakatvaśaktyavadhāraṇaṃ kartavyam iti kim iyaṃ rājājñā / siddhavastuṣu śabdasya bodhakatvaśaktigrahaṇam atyantasukaram / tathā hi -- kenacid dhastaceṣṭādināpavarake daṇḍaḥ sthita iti devadattāya jñāpayeti preṣitaḥ kaścit tajjñāpane pravṛtto 'pavarake daṇḍaḥ sthita iti śabdaṃ prayuṅkte / mūkavad dhastaceṣṭām imāṃ jānan pārśvastho 'nyaḥ prāgvyutpanno 'pi tasyārthasya bodhanāyāpavarake daṇḍaḥ sthita ityasya śabdasya prayogadarśanād asyārthasyāyaṃ śabdo
bodhaka iti jānātīti kim atra duṣkaram / tathā bālas tāto 'yam iyaṃ mātāyaṃ mātulo 'yaṃ manuṣyo 'yaṃ mṛgaś candro 'yam ayaṃ ca sarpa iti mātāpitṛprabhṛtibhiḥ śabdaiḥ śanaiḥ śanair aṅgulyā nirdeśane tatra tatra bahuśaḥ śikṣitas tair eva śabdais teṣv artheṣu svātmanaś ca buddhyutpattiṃ dṛṣṭvā teṣv artheṣu teṣāṃ śabdānām aṅgulyā nirdeśapūrvakaḥ prayogaḥ sambandhāntarābhāvāt saṃketayitṛpuruṣājñānāc ca bodhakatvanibandhana iti krameṇa niścitya punar apy asya śabdasyāyam artha iti pūrvavṛddhaiḥ śikṣitaḥ sarvaśabdānām artham avagamya svayam api sarvaṃ vākyajātaṃ prayuṅkte / evam eva sarvapadānāṃ svārthābhidhāyitvaṃ saṃghātaviśeṣaṇāṃ ca yathāvasthitasaṃsargaviśeṣavācitvaṃ ca jānātīti kāryārthaiva
vyuttipattir ityādinirbandho nirbandhanaḥ / ataḥ pariṣpannaḥ vastuni śabdasyabodhakatvaśaktyavadhāraṇāt sarvāṇi vedāntavākyāni sakalajagatkāraṇaṃ sarvakalyāṇaguṇākaramuktalakṣaṇaṃ brahma bodhayanty eva /

117

api ca kāryārtha eva vyutpattir astu / vedāndavākyāny apy upāsanaviṣayakāryādhikṛtaviśeṣaṇabhūtaphalatvena duḥkhāsaṃbhinnadeśaviśeṣarūpasvargādivad rātrisatrapratiṣṭhānādivad apagoraṇaśatayātanāsādhyasādhanabhāvavac ca karyopayogitayaiva sarvaṃ bodhayanti / tathā+hi -- brahmavid āpnoti param ityatra brahmopāsanaviṣayakāryādhikṛtaviśeṣaṇabhūtaphalatvena brahmaprāptiḥ śrūyate -- paraprāptikāmo brahma vidyād ityatra prāpyatayā pratīyamānaṃ brahmasvarūpaṃ tadviśeṣaṇaṃ ca sarvaṃ kāryopayogitayaiva siddhaṃ bhavati / tadantargatam eva jagatsraṣṭṛtvaṃ saṃhartṛtvam ādhāratvam antarātmatvam ityādy uktam anuktaṃ ca sarvam iti na kiṃcid anupapannam /

118

evaṃ ca sati mantrārthavādagatā hy aviruddhā apūrvāś cārthāḥ sarve vidhiśeṣatayaiva siddhā bhavanti / yathoktaṃ dramiḍabhāṣye -- ṛṇaṃ hi vai jāyata iti śruter ity upakramya yady apy avadānastutiparaṃ vākyaṃ tathāpi nāsatā stutir upapadyata iti / etad uktaṃ bhavati -- sarvo hy arthavādabhāgo devatārādhanabhūtayāgādeḥ sāṅgasyārādhyadevatāyāś cādṛṣṭarūpān guṇān sahasraśo vadan sahasraśaḥ karmaṇi prāśastyabuddhim utpādayati / teṣām asadbhāve prāśastyabuddhir eva na syād iti karmaṇi prāśastyabuddhyarthaṃ guṇasadbhāvam eva bodhayatīti / anayaiva diśā sarve mantrārthavādāvagatā arthāḥ siddhāḥ /

119

api ca kāryavākyārthavādibhiḥ kim idaṃ kāryatvaṃ nāmeti vaktavyam / kṛtibhāvabhāvitā kṛtyuddeśyatā ceti cet / kim idaṃ kṛtyuddeśyatvam / yad adhikṛtya kṛtir vartate tat kṛtyuddeśyatvam iti cet / puruṣavyāpārarūpāyāḥ kṛteḥ ko 'yam adhikāro nāma / yatprāptīcchayā kṛtim utpādayati puruṣaḥ tat kṛtyuddeśyatvam iti ced dhanta tarhīṣṭatvam eva kṛtyuddeśyatvam / athaivaṃ manuṣe iṣṭasyaiva rūpadvayam asti / icchāviṣayatayā sthitiḥ puruṣaprerakatvaṃ ca / tatra prerakatvākāraḥ kṛtyuddeśyatvam iti so 'yaṃ svapakṣābhiniveśakārito vṛthāśramaḥ / tathā hīcchāviṣayatayā pratītasya svaprayatnotpattim antareṇāsiddhir eva prerakatvam / tata eva pravṛtteḥ / icchāyāṃ jātāyām iṣṭasya svaprayatnotpattim antareṇāsiddhiḥ pratīyate cet tataś
cikīrṣā jāyate tataḥ pravartate puruṣa iti tattvavidāṃ prakriyā / tasmād iṣṭasya kṛtyadhīnātmalābhatvātireki kṛtyuddeśyatvaṃ nāma kim pi na dṛṣyate / athocyate -- iṣṭatāhetuś ca puruṣānukūlatā / tatpuruṣānukūlatvaṃ kṛtyuddeśyatvam iti cet / naivam / puruṣānukūlaṃ sukham ity anarthāntaram / tathā puruṣānukūlaṃ duḥkhaparyāyam / ataḥ sukhavyatiriktasya kasyāpi puruṣānukūlatvaṃ na saṃbhavati /
nanu ca duḥkhanivṛtter api sukhavyatiriktāyāḥ puruṣānukūlatā dṛṣṭā / naitat / ātmānukūlaṃ sukham ātmapratikūlaṃ duḥkham iti hi sukhaduḥkhayor vivekaḥ / tatrātmānukūlaṃ sukham iṣṭaṃ bhavati / tatpratikūlaṃ duḥkhaṃ cāniṣṭam / ato duḥkhasaṃyogasyāsahyatayā tannivṛttir apīṣṭā bhavati / tata eveṣṭatāsāmyād anukūlatābhramaḥ / tathā hi -- prakṛtisaṃsṛṣṭasya saṃsāriṇaḥ puruṣasyānukūlasaṃyogaḥ pratikūlasaṃyogaḥ svarūpeṇāvasthitir iti ca tisro 'vasthāḥ / tatra pratikūlasaṃbandhanivṛttiś cānukūlasaṃbandhanivṛttiś ca svarūpeṇāvasthitir eva / tasmāt pratikūlasaṃyoge vartamāne tannivṛttirūpā svarūpeṇāvasthitir apīṣṭā bhavati / tatreṣṭatāsāmyād anukūlatābhramaḥ /

120

ataḥ sukharūpatvād anukūlatāyāḥ niyogasyānukūlatāṃ vadantaṃ prāmāṇikāḥ parihasanti / iṣṭasyārthaviśeṣasya nivartakatayaiva hi niyogasya niyogatvaṃ sthiratvam apūrvatvaṃ ca pratīyate / svargakāmo yajetety atra kāryasya kriyātiriktā svargakāmapadasamabhivyāhāreṇa svargasādhanatvaniścayād eva bhavanti / na ca vācyaṃ yajetety atra prathamaṃ niyogaḥ svapradhānatayaiva pratīyate svargakāmapadasamabhivyāhārāt svasiddhaye svargasiddhyanukūlatā ca niyogasyeti / yajeteti hi dhātvarthasya puruṣaprayatnasādhyatā pratīyate / svargakāmapadasamabhivyāhārād eva dhātvarthātirekiṇo niyogatvaṃ sthiratvam apūrvatvaṃ cetyādi / tac ca svargasādhanatvapratītinibandhanam / samabhivyāhṛtasvargakāmapadārthānvayayogyaṃ svargasādhanam eva kāryaṃ liṅādayo 'bhidadhatīti lokavyutpattir
api tiraskṛtā / etad uktaṃ bhavati -- samabhivyahṛtapadāntaravācyārthānvayayogyam evetarapadapratipādyam ityanvitābhidhāyipadasaṃghātarūpavākyaśravaṇasaman antaram eva pratīyate / tac ca svargasādhanarūpam / ataḥ kriyāvad ananyārthatāpi virodhād eva parityakteti / ata eva gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau ghoṣaprativāsayogyārthopasthāpanaparatvaṃ gaṅgāpadasyāśrīyate / prathamaṃ gaṅgāpadena gaṅgārthaḥ smṛta iti gaṅgāpadārthasya peyatvaṃ na vākyārthānvayībhavati / evam atra api yajetetyetāvanmātraśravaṇe kāryam ananyārthaṃ smṛtam iti vākyārthānvayasamaye kāryasyānanyārthatā nāvatiṣṭhate / kāryābhidhāyipadaśravaṇavelāyāṃ prathamaṃ kāryam ananyārthaṃ pratītam ity etad api na saṃgacchate / vyutpattikāle gavānayanādikriyāyā duḥkharūpāyā
iṣṭaviśeṣasādhanatayaiva kāryatāpratīteḥ / ato niyogasya puruṣānukūlatvaṃ sarvalokaviruddhaṃ niyogasya sukharūpapuruṣānukūlatāṃ vadataḥ svānubhavavirodhaś ca / karīryā vṛṣṭikāmo yajeytetyādiṣu siddhe 'pi niyoge vṛṣṭyādisiddhinimittasya vṛṣṭivyatirekeṇa niyogasyānukūlatā nānubhūyate / yady apy asmiñ janmani vṛṣṭyādisiddher aniyamas tathāpy aniyamād eva niyogasiddhir avaśyāśrayaṇīyā / tasminn anukūlatāparyāyasukhānubhūtir na dṛśyate / evam uktarītyā kṛtisādhyeṣṭatvātireki kṛtyuddeśyatvaṃ na dṛśyate /

121

kṛtiṃ prati śeṣitvaṃ kṛtyuddeśyatvam iti cet / kim idaṃ śeṣitvaṃ kiṃ ca śeṣatvam iti vaktavyam / kāryaṃ prati saṃbandhī śeṣaḥ / tatpratisaṃbandhitvaṃ śeṣitvam iti cet / evaṃ tarhi kāryatvam eva śeṣitvam ity uktaṃ bhavati / kāryatvam eva vicāryate / paroddeśapravṛttakṛtivyāptyarhatvam śeṣatvam iti cet / ko 'yaṃ paroddeśo nāmeti / ayam eva hi vicāryate / uddeśyatvaṃ nāmepsitatvasādhyatvam iti cet / kim idam īpsitatvam / kṛtiprayojanatvam iti cet puruṣasya kṛtyārambhaprayojanam eva hi kṛtiprayojanam / sa cecchāviṣayaḥ kṛtyadhīnātmalābha iti pūrvokta eva / ayam eva hi sarvatra śeṣaśeṣibhāvaḥ / paragatātiśayādhānecchopādeyatvam eva yasya svarūpaṃ sa śeṣaḥ paraḥ śeṣī / phalotpattīcchayā yāgādes tatprayatnasya copādeyatvaṃ yāgādisiddhīcchayānyat
sarvam upādeyam /

122

evaṃ garbhadāsādīnām api puruṣaviśeṣātiśayādhānopādeyatvam eva svarūpam / evam īśvaragatātiśayādhānecchayopādeyatvam eva cetanācetanātmakasya nityasyānityasya ca sarvasya vastunaḥ svarūpam iti sarvam īśvaraśeṣatvam eva sarvasya ceśvaraḥ śeṣīti sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ patiṃ viśvasyetyādyuktam / kṛtisādhyaṃ pradhānaṃ yat tatkāryam abhidhīyata ity ayam arthaḥ śraddadhāneṣv eva śobhate /

123

api ca svargakāmo yajetetyādiṣu lakāravācyakartṛviśeṣasamarpaṇaparāṇāṃ svargakāmādipadānāṃ niyojyaviśeṣasamarpaṇaparatvaṃ śabdānuśāsanaviruddhaṃ kenāvagamyate / sādhyasvargaviśiṣṭasya svargasādhane kartṛtvānvayo na ghaṭata iti cet / niyojyatvānvayo 'pi na ghaṭata iti hi svargasādhanatvaniścayaḥ / sa tu śāstrasiddhe kartṛtvānvaye svargasādhanatvaniścayaḥ kriyate / yathā bhoktukāmo devadattagṛhaṃ gacched ityukte bhojanakāmasya devadattagṛhagamane kartṛtvaśravaṇād eva prāgajñātam api bhojanasādhanatvaṃ devadattagṛhagamanasyāvagamyate / evam atrāpi bhavati / na kriyāntaraṃ prati kartṛtayā śrutasya kriyāntare kartṛtvakalpanaṃ yuktam -- yajeteti hi yāgakartṛtayā śrutasya biddhau kartṛtvakalpanaṃ kriyate / buddheḥ kartṛtvakalpanam eva hi
niyojyatvam / yathoktaṃ --
niyojya sarvakāryaṃ yaḥ svakīyatvena budhyate /
iti / yaṣṭṛtvānuguṇaṃ tadbodhṛtvam iti cet / devadattaḥ paced iti pāke kartṛtayā śrutasya devadattasya pākārthagamanaṃ pākānuguṇam iti gamane kartṛtvakalpanaṃ na yujyate /

Original text: Vedārthasaṃgraha · Data entry Sadanori Ishitobi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc