Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vedārthasaṃgraha · Verses 63-82

63

so 'yam iti buddhiḥ prakārāikyād ayam api daṇḍīti buddhimat / ayam ca jātyādiprakāro vastuno bheda ity ucyate / tadyoga eva vastuno bhinnam iti vyavahārahetur ityarthaḥ / sa ca vastuno bhedavyavahārahetuḥ svasya ca saṃvedanavat / yathā saṃvedanaṃ vastuno vyavahārahetuḥ svasya vyavahārahetuś ca bhavati /

64

ata eva sanmātragrāhi pratyakṣaṃ na bhedagrāhītyādivādā nirastāḥ / jātyādisaṃsthānasaṃsthitasyaiva vastunaḥ pratyakṣeṇa gṛhītatvāt tasyaiva saṃsthānarūpajātyādeḥ pratiyogyapekṣayā bhedavyavahārahetutvāc ca / svarūpapariṇāmadoṣaś ca pūrvam evoktaḥ /

65

yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīm antaro yamayati eṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ / ya ātmani tiṣṭhann ātmano 'ntaro ya ātmā na veda yasyātmā śarīraṃ ya ātmānam antaro yamayati eṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ / yaḥ pṛthivīm antare saṃcaran yasya pṛthivī śarīraṃ yaṃ pṛthivī na vedetyādi -- yo 'kṣaram antare saṃcaran yasyākṣaraṃ śarīraṃ akṣaraṃ na veda -- yo mṛtyum antare saṃcaran yasya mṛtyuḥ śarīraṃ yaṃ mṛtyur na veda -- eṣa sarvabhūtāntarātmāpahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ / dvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte / tayor anyaḥ pippalaṃ svādv atty anaśnann anyo 'bhicākaśīti / antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ
sarvātmā / tatsṛṣṭvā tad evānuprāviśat / tadanupraviśya sac ca tyac cānṛtaṃ ca satyam abhavat / anena jīvenātmanetyādi / pṛthagātmānaṃ preritāraṃ matvā jaṣṭas tatas tenāmṛtatvam eti / bhoktā bhogyaṃ preritāraṃ ca matvā sarvaṃ proktaṃ trividhaṃ brahma, etat / nityo nityānāṃ cetanaś cetanānām eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān / pradhānakṣetrajñapatir guṇeśaḥ / jñājñau dvav ajav īśānīśav ityādiśrutiśatais tadupabṛṃhaṇaiḥ --
jagat sarvaṃ śarīraṃ te sthairyaṃ te vasudhātalam //
yat kiṃcit sṛjyate yena sattvajātena vai dvija /
tasya sṛjyasya saṃbhūtau tatsarvaṃ vai hares tanuḥ //
aham ātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ //
sarvasya cāhaṃ hṛdi saṃniviṣṭo
mattaḥ smṛtir jñānam apohanaṃ ca //
ityādivedavidagresaravālmīkiparāśaradvaipāyanavacobhiś ca parasya brahmaṇaḥ sarvasyātmatvāvagamāc cidacidātmakasya vastunas taccharīratvāvagamāc ca śarīrasya śarīriṇaṃ prati prakāratayaiva padārthatvāc śarīraśarīriṇoś ca dharmabhede 'pi tayor asaṃkarāt sarvaśarīraṃ brahmeti brahmaṇo vaibhavaṃ pratipādayadbhiḥ sāmānādhikaraṇyādibhir mukhyavṛttaiḥ sarvacetanācetanaprakāraṃ brahmaivābhidhīyate / sāmānādhikaraṇyaṃ hi dvayoḥ padayoḥ prakāradvayamukhenaikārthaniṣṭhatvaṃ / tasya caitasmin pakṣe mukhyatā / tathā hi tat tvam iti sāmānādhikaraṇye tad ityanena jagatkāraṇaṃ sarvakalyāṇaguṇagaṇākaraṃ niravadyaṃ brahmocyate / tvam iti ca cetanasāmānādhikaraṇyavṛttena jīvāntaryānirūpi taccharīraṃ tadātmatayāvasthitaṃ tatprakāraṃ
brahmocyate / itareṣu pakṣeṣu sāmānādhikaraṇyahānir brahmaṇaḥ sadeṣatā ca syāt /

66

etad uktaṃ bhavati / brahmaivam avasthitam ity atraivaṃśabdārthabhūtaprakāratayaiva vicitracetanācetanātmakaprapañcasya sthūlasya sūkṣmasya ca sadbhāvaḥ / tathā ca bahu syāṃ prajāyeyety ayam arthaḥ saṃpanno bhavati / tasyaiveśvarasya kāryatayā kāraṇatayā ca nānāsaṃsthānasaṃsthitasya saṃsthānatayā cidacidvastujātam avasthitam iti /

67

nanu ca saṃsthānarūpeṇa prakāratayaivaṃśabdārthatvam jātiguṇayor eva dṛṣṭaṃ na dravyasya / svatantrasiddhiyogyasya padārthasyaivaṃśabdārthatayeśvarasya prakāramātratvam ayuktaṃ / ucyate -- dravyasyāpi daṇḍakuṇḍalāder dravyāntaraprakāratvaṃ dṛṣṭam eva / nanu ca daṇḍādeḥ svatantrasya dravyāntaraprakāratve matvarthīyapratyayo dṛṣṭaḥ / yathā daṇḍī kuṇḍalīti / ato gotvāditulyatayā cetanācetanasya dravyabhūtasya vastuna īśvaraprakāratayā sāmānādhikaraṇyena pratipādanaṃ na yujyate / atrocyate -- gaur aśvo manuṣyo deva iti bhūtasaṃghātarūpāṇāṃ dravyāṇām eva devadatto manuṣyo jātaḥ puṇyaviśeṣeṇa yajñadatto gaurjātaḥ pāpena, anyaś cetanaḥ puṇyātirekeṇa devo jāta ityādidevādiśarīrāṇāṃ cetanaprakāratayā
lokadevayoḥ sāmānādhikaraṇyena pratipādanaṃ dṛṣṭam /

68

ayam arthaḥ -- jātir vā guṇo vā dravyaṃ vā na tatrādaraḥ / kaṃcana dravyaviśeṣaṃ prati viśeṣaṇatayaiva yasya sadbhāvas tasya tadapṛthaksiddhes tatprakāratayā tatsāmānādhikaraṇyena pratipādanaṃ yuktam / yasya punar dravyasya pṛthaksiddhasyaiva kadācitkvaciddravyāntaraprakāratvam iṣyate tatra matvarthīyapratyaya iti viśeṣaḥ / evam eva sthāvarajaṅgamātmakasya sarvasya vastuna īśvaraśarīratvena tatprakāratayaiva svarūpasadbhāva iti / tatprakārīśvara eva tattacchabdenābhidhīyata iti tatsāmānādhikaraṇyena pratipādanaṃ yuktaṃ / tad evaitat sarvaṃ pūrvam eva nāmarūpavyākaraṇaśrutivivaraṇe prapañcitam /

69

ataḥ prakṛtipuruṣamahadahaṃkāratanmātrabhūtendriyatadārabdhacaturdaśabhuvanātmakabrahmāṇḍatadantarvartidevatiryaṅmanuṣyasthāvarādisarvaprakārasaṃsthānasaṃsthitaṃ kāryam api sarvaṃ brahmaiveti kāraṇabhūtabrahmavijñānād eva sarvaṃ vijñātaṃ bhavatīty ekavijñānena sarvavijñānam upapannataram / tad evaṃ kāryakāraṇabhāvādimukhena kṛtsnasya cidacidvastunaḥ parabrahmaprakāratayā tadātmakatvam uktam /

70

nanu ca parasya brahmaṇaḥ svarūpeṇa pariṇāmāspadatvaṃ nirvikāratvaniravadyatvaśrutivyākopaprasañgena nivāritam / prakṛtiś ca pratijñādṛṣṭāntānuparodhād ity ekavijñānena sarvavijñānapratijñānamṛttatkāryadṛṣṭāntābhyāṃ paramapuruṣasya jagadupādānakāraṇatvaṃ ca pratipāditam / upādānakāraṇatvaṃ ca pariṇāmāspadatvam eva / katham idam upapadyate /

71

atrocyate -- sajīvasya prapañcasyāviśeṣeṇa kāraṇatvam uktam / tatreśvarasya jīvarūpapariṇāmābhyupagamena nātmā śruter nityatvāc ca tābhya iti virudhyate / vaiṣamyanairghṛṇyaparihāraś ca jīvanam anāditvābhyupagamena tatkarmanimittatayā pratipāditaḥ -- vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvān na karmavibhāgād iti cen na -- anāditvād upapadyate cāpy upalabhyate cetyakṛtābhyāgamakṛtavipraṇāśaprasaṅgaś cānityatve 'bhihitaḥ /

72

tathā prakṛter apy anāditā śrutibhiḥ pratipaditā --
ajām ekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahnīṃ prajāṃ janayantīṃ sarūpām /
ajo hy eko juṣamāṇo 'nuśete jahāty enāṃ bhuktabhogām ajo 'nyaḥ //
iti prakṛtipuruṣayor ajatvaṃ darśayati / asmān māyī sṛjate viśvam etat tasmiṃś cānyo māyayā saṃniruddhaḥ -- māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyān māyinaṃ tu maheśvaram iti prakṛtir eva svarūpeṇa vikārāspadam iti ca darśayati / gaur anādyantavatī sā janitrī bhūtabhāvinīti ca / smṛtiś ca bhavati --
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhy anādī ubhav api /
vikārāṃś ca guṇāṃś caiva viddhi prakṛtisaṃbhavān //
bhūmir āpo 'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhir eva ca /
ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtir aṣṭadhā //
apareyam itas tv anyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām /
jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat //
prakṛtiṃ svām avaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ /
mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram //
ityādikā /

73

evaṃ ca prakṛter apīśvaraśarīratvāt prakṛtiśabdo 'pi tadātmabhūtasyeśvarasya tatprakārasaṃsthitasya vācakaḥ / puruṣaśabdo 'pi tadātmabhūtasyeśvarasya puruṣaprakārasaṃsthitasya vācakaḥ / atas tadvikārāṇām api tatheśvara evātmā / tad āha --
vyaktaṃ viṣṇus tathāvyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca /
sā eva kṣobhako brahman kṣobhyaś ca parameśvaraḥ //
iti / ataḥ prakṛtiprakārasaṃsthite paramātmani prakārabhūtaprakṛtyaṃse vikāraḥ prakāryaṃse cāvikāraḥ / evam eva jīvaprakārasaṃsthite paramātmani ca prakārabhūtajīvāṃśe sarve cāpuruṣārthāḥ prakāryaṃśo niyantā niravadyaḥ sarvakalyāṇaguṇākaraḥ satyasaṃkalpa eva /

74

tathā ca sati kāraṇāvastha īśvara eveti tadupādānakajagatkāryāvastho 'pi sa eveti kāryakāraṇayor ananyatvaṃ sarvaśrutyavirodhaś ca bhavati / tad evaṃ nāmarūpavibhāgānarhasūkṣmadaśāpannaprakṛtipuruṣaśarīraṃ brahma kāraṇāvasthaṃ, jagatas tadāpattir eva ca pralayaḥ / nāmarūpavibhāgavibhaktasthūlacidacidvastuśarīraṃ brahma kāryatvaṃ, brahmaṇas tathāvidhasthūlabhāva eva jagataḥ sṛṣṭir ity ucyate / yathoktaṃ bhagavatā parāśareṇa --
pradhānapuṃsor ajayoḥ kāraṇaṃ kāryabhūtayoḥ / iti /

75

tasmād īśvaraprakārabhūtasarvāvasthaprakṛtipuruṣavācinaḥ śabdās tatprakāraviśiṣṭatayāvasthite paramātmani mukhyatayā vartante / jīvātmavācidevamanuṣyaśabdavat / yathā devamanuṣyādiśabdā devamanuṣyādiprakṛtipariṇāmaviśeṣāṇāṃ jīvātmaprakāratayaiva padārthatvāt prakāriṇi jīvātmani mukhyatayā vartante / tasmāt sarvasya cidacidvastunaḥ paramātmaśarīratayā tatprakāratvāt paramātmani mukhyatayā vartante sarve vācakāḥ śabdāḥ /

76

ayam eva cātmaśarīrabhāvaḥ pṛthaksiddhyanarhādhārādheyabhāvo niyantṛniyāmyabhāvaḥ śeṣaśeṣibhāvaś ca / sarvātmanādhāratayā niyantṛtayā śeṣitayā ca -- āpnotīty ātmā sarvātmanādheyatayā niyāmyatayā śeṣatayā ca -- apṛthaksiddhaṃ prakārabhūtam ity ākāraḥ śarīram iti cocyate / evam eva hi jīvātmanaḥ svaśarīrasaṃbandhaḥ / evam eva paramātmanaḥ sarvaśarīratvena sarvaśabdavācyatvam /

77

tad āha śrutigaṇaḥ -- sarve vedā yatpadam āmananti sarve vedā yatraikaṃ bhavantīti / tasyaikasya vācyatvād ekārthavācino bhavantītyarthaḥ / eko devo bahudhā niviṣṭaḥ, sahaiva santaṃ na vijānanti devā ityādi / devā indriyāṇi / devamanuṣyādīnām antaryāmitayātmatvena niviśya sahaiva santaṃ teṣām indriyāṇi manaḥparyantāni na vijānantītyarthaḥ / tathā ca paurāṇikāni vacāṃsi --
natāḥ sma sarvavacasāṃ pratiṣṭhā yatra śaśvatī /
vācye hi vacasaḥ pratiṣṭhā /
kāryāṇāṃ kāraṇāṃ pūrvaṃ vacasāṃ vācyam uttamam /
vedaiś ca sarvair aham eva vedyaḥ /
ityādīni sarvāṇi hi vacāṃsi saśarīrātmaviśiṣṭam antaryāmiṇam evācakṣate / hantāham imās tisro devatā anena jīvenātmānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti hi śrutiḥ / tathā ca mānavaṃ vacaḥ --
praśāsitāraṃ sarveṣām aṇīyāṃsam aṇīyasām
rukmābhaṃ svapnadhīgamyaṃ vidyāt taṃ puruṣaṃ param //
antaḥ praviśyāntaryāmitayā sarveṣāṃ praśāsitāraṃ niyantāram -- aṇīyāṃsa ātmānaḥ kṛtsnasyācetanasya vyāpakatayā sūkṣmabhūtās te teṣām api vyāpakatvāt tebhyo 'pi sūkṣmatara ityarthaḥ -- rukmābhaḥ ādityavarṇaḥ -- svapnakalpabuddhiprāpyaḥ, viśadatamapratyakṣatāpannānudhyānaikalabhya ityarthaḥ /
enam eke vadanty agniṃ māruto 'nye prajāpatim /
indram eke pare pramāṇam apare brahma śāśvatam //
iti / eke -- vedā ityarthaḥ / uktarītyā parasyaiva brahmaṇaḥ sarvasya praśāsitṛtvena sarvāntarātmatayā praviśyāvasthitatvād agnyādayaḥ śabdā api śāśvatabrahmaśabdavat tasyaiva vācakā bhavantītyarthaḥ / tathā ca smṛtyantaram --
ye yajanti pitQn devān brāhmaṇān sahutāśanān /
sarvabhūtāntarātmānaṃ viṣṇum eva yajanti te //
iti / pitṛdevabrāhmaṇahutāśanādiśabdās tanmukhena tadantarātmabhūtasya viṣṇor eva vācakā ityuktaṃ bhavati /

78

atredaṃ sarvaśāstrahṛdayam -- jīvātmānaḥ svayam asaṃkucitāparicchinnanirmalajñānasvarūpāḥ santaḥ karmarūpāvidyāveṣṭitās tattatkarmānurūpajñānasaṃkocam āpannāḥ, brahmādistambaparyantavividhavicitradeheṣu praviśṭās tattaddehocitalabdhajñānaprasarās tattaddehātmābhimāninas taducitakarmāṇi kurvāṇās tadanuguṇasukhaduḥkhopabhogarūpasaṃsārapravāhaṃ pratipadyante / eteṣāṃ saṃsāramocanaṃ bhagavatprapattim antareṇa nopapadyata iti tadarthaḥ prathamam eṣāṃ devādibhedarahitajñānaikākāratayā sarveṣāṃ sāmyaṃ pratipādya, tasyāpi svarūpasya bhagavaccheṣataikarasatayā bhagavadātmakatām api pratipādya, bhagavatsvarūpaṃ ca heyapratyanīlakalyāṇaikatānatayā sakaletaravisajātīyam anavadhikātiśayāsaṃkhyeyakalyāṇaguṇagaṇāśrayaṃ
svasaṃkalpapravṛttasamastacidacidvastujātatayā sarvasyātmabhūtaṃ pratipādya, tadupāsana sāṅgaṃ tatprāpakaṃ pratipadayanti śāstrāṇīti /

79

yathoktam --
nirvāṇamaya evāyam ātmā jñānamayo 'malaḥ /
duḥkhājñānamalā dharmā prakṛtes te na cātmanaḥ /
iti prakṛtisaṃsargakṛtakarmamūlatvān nātmadvarūpaprayuktā dharmā ityarthaḥ / prāptāprāptavivekena prakṛter eva dharmā ityuktam /
vidyāvinayasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini /
śuni caiva śvapāke ca pāṇḍitāḥ samadarśinaḥ /
iti / devatiryaṅmanuṣyasthāvararūpaprakṛtisaṃsṛṣṭasyātmanaḥ svarūpavivecanī buddhir eṣāṃ te paṇḍitāḥ / tattat prakṛtiviśeṣaviyuktātmayāthātmyajñānavantas tatra tatrātyantaviṣamākāre vartamānam ātmānaṃ samānākāraṃ paśyantīti samadarśina ity uktam / tad idam āha --
ihaiva tair jitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ /
nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ //
iti / nirdoṣaṃ -- devādiprakṛtiviśeṣasaṃsargarūpadoṣarahitaṃ svarūpeṇāvasthitaṃ sarvam ātmavastu nirvāṇarūpajñānaikākāratayā samam ityarthaḥ /

80

tasyaivaṃbhūtasyātmano bhagavaccheṣataikarasatā tanniyāmyatā tadekādhāratā ca taccharīratattanuprabhṛtibhiḥ śabdais tatsamānādhikaraṇyena ca śrutismṛtītihāsapurāṇeṣu pratipādyata iti pūrvam evoktam /

81

daivī hy eṣā guṇamayī mama māyā duratyayā /
mām eva ye prapadyante māyām etāṃ taranti te //
iti tasyātmanaḥ karmakṛtavicitraguṇamayaprakṛtisaṃsargarūpāt saṃsārān mokṣo bhagavatprapattim antareṇa nopapadayata ityuktaṃ bhavati / nānyaḥ panthā ayanāya vidyata ityādiśrutibhiś ca /
mayā tatam idaṃ sarvaṃ jagad avyaktamūrtinā /
matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣu avasthitaḥ //
na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogam aiśvaram //
iti sarvaśaktiyogāt svāiśvaryavaicitryam uktam / tad āha --
viṣṭabhyāham idaṃ kṛtsnam ekāṃśena sthito jagat /
iti -- anantavicitramahāścaryarūpaṃ jagan mamāyutāṃśenātmatayā praviśya sarvaṃ matsaṃkalpena viṣṭabhyānena rūpeṇānantamahāvibhūtiparimitodāraguṇasāgaro niratiśayāścaryabhūtaḥ sthito 'ham ityarthaḥ / tad idam āha --
ekatve sati nānātvaṃ nānātve sati caikatā /
acintyaṃ brahmaṇo rūpaṃ kutas tadveditum arhati //
iti / praśāsitṛtvenaika eva sanvicitracidacidvastuṣv antarātmatayā praviśya tattadrūpeṇa vicitraprakāro vicitrakarma kārayan nānārūpāṃ bhajate / evaṃ svalpāṃśena tu sarvāścaryaṃ nānārūpaṃ jagattadantarātmatayā praviśya viṣṭabhya nānātvenāvasthito 'pi sann anavadhikātiśayāsaṃkhyeyakalyāṇaguṇagaṇaḥ sarveśvaraḥ parabrahmabhūtaḥ puruṣottamo nārāyaṇo niratiśayāścaryabhūto nīlatoyadasaṃkāśaḥ puṇḍarīkadalāmalāyatekṣaṇaḥ sahasrāṃśusahasrakiraṇaḥ parame vyomni yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyomaṃs tadakṣare parame vyomann ityādiśrutisiddha eka evātiṣṭhate /

82

brahmavyatiriktasya kasyacid api vastuna ekasvabhāvasyaikakāryaśaktiyuktasyaikarūpasya rūpāntarayogaḥ svabhāvāntarayogaḥ śaktyantarayogaś ca na ghaṭate / tasyaitasya parabrahmaṇaḥ sarvavastuvijātīyatayā sarvasvabhāvatvaṃ sarvaśaktiyogaś cety ekasyaiva vicitrānantarūpatā ca punar apy anantāparimitāścaryayogenaikarūpatā ca na viruddheti vastumātrasāmyād virodhacintā na yuktetyarthaḥ / yathoktaṃ --
śaktayaḥ sarvabhāvānām acintyajñānagocarāḥ /
yato 'to brahmaṇas tās tu sargādyā bhāvaśaktayaḥ //
bhavanti tapasāṃ śreṣṭa pāvakasya yathoṣṇatā //iti /
etad uktaṃ bhavati -- sarveṣām agnijalādīnāṃ bhāvānām ekasminn api bhāve dṛṣṭaiva śaktis tadvijātīyabhāvāntare 'pīti na cintayituṃ yuktā jalādāv adṛṣṭāpi tadvijātīyapāvake bhāsvaratvoṣṇatādiśaktir yathā dṛśyate, evam eva sarvavastuvisajātīye brahmaṇi sarvasāmyaṃ nānumātuṃ yuktam iti / ato vicitrānantaśaktiyuktaṃ brahmaivetyarthaḥ tad āha --
jagad etan mahāścaryaṃ rūpaṃ yasya mahātmanaḥ /
tenāścaryavareṇāhaṃ bhavatā kṛṣṇa saṃgataḥ //
iti /

Original text: Vedārthasaṃgraha · Data entry Sadanori Ishitobi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc