વેદાર્થસંગ્રહ · શ્લોક 63-82

સો ઽયમ્ ઇતિ બુદ્ધિઃ પ્રકારાઇક્યાદ્ અયમ્ અપિ દણ્ડીતિ બુદ્ધિમત્ । અયમ્ ચ જાત્યાદિપ્રકારો વસ્તુનો ભેદ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તદ્યોગ એવ વસ્તુનો ભિન્નમ્ ઇતિ વ્યવહારહેતુર્ ઇત્યર્થઃ । સ ચ વસ્તુનો ભેદવ્યવહારહેતુઃ સ્વસ્ય ચ સંવેદનવત્ । યથા સંવેદનં વસ્તુનો વ્યવહારહેતુઃ સ્વસ્ય વ્યવહારહેતુશ્ ચ ભવતિ ।

અત એવ સન્માત્રગ્રાહિ પ્રત્યક્ષં ન ભેદગ્રાહીત્યાદિવાદા નિરસ્તાઃ । જાત્યાદિસંસ્થાનસંસ્થિતસ્યૈવ વસ્તુનઃ પ્રત્યક્ષેણ ગૃહીતત્વાત્ તસ્યૈવ સંસ્થાનરૂપજાત્યાદેઃ પ્રતિયોગ્યપેક્ષયા ભેદવ્યવહારહેતુત્વાચ્ ચ । સ્વરૂપપરિણામદોષશ્ ચ પૂર્વમ્ એવોક્તઃ ।

યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ પૃથિવ્યા અન્તરો યં પૃથિવી ન વેદ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યઃ પૃથિવીમ્ અન્તરો યમયતિ એષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ । ય આત્મનિ તિષ્ઠન્ન્ આત્મનો ઽન્તરો ય આત્મા ન વેદ યસ્યાત્મા શરીરં ય આત્માનમ્ અન્તરો યમયતિ એષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ । યઃ પૃથિવીમ્ અન્તરે સંચરન્ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યં પૃથિવી ન વેદેત્યાદિ -- યો ઽક્ષરમ્ અન્તરે સંચરન્ યસ્યાક્ષરં શરીરં અક્ષરં ન વેદ -- યો મૃત્યુમ્ અન્તરે સંચરન્ યસ્ય મૃત્યુઃ શરીરં યં મૃત્યુર્ ન વેદ -- એષ સર્વભૂતાન્તરાત્માપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ । દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે । તયોર્ અન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વ્ અત્ત્ય્ અનશ્નન્ન્ અન્યો ઽભિચાકશીતિ । અન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ શાસ્તા જનાનાં
સર્વાત્મા । તત્સૃષ્ટ્વા તદ્ એવાનુપ્રાવિશત્ । તદનુપ્રવિશ્ય સચ્ ચ ત્યચ્ ચાનૃતં ચ સત્યમ્ અભવત્ । અનેન જીવેનાત્મનેત્યાદિ । પૃથગાત્માનં પ્રેરિતારં મત્વા જષ્ટસ્ તતસ્ તેનામૃતત્વમ્ એતિ । ભોક્તા ભોગ્યં પ્રેરિતારં ચ મત્વા સર્વં પ્રોક્તં ત્રિવિધં બ્રહ્મ, એતત્ । નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ ચેતનાનામ્ એકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્ । પ્રધાનક્ષેત્રજ્ઞપતિર્ ગુણેશઃ । જ્ઞાજ્ઞૌ દ્વવ્ અજવ્ ઈશાનીશવ્ ઇત્યાદિશ્રુતિશતૈસ્ તદુપબૃંહણૈઃ --
જગત્ સર્વં શરીરં તે સ્થૈર્યં તે વસુધાતલમ્ ॥
યત્ કિંચિત્ સૃજ્યતે યેન સત્ત્વજાતેન વૈ દ્વિજ ।
તસ્ય સૃજ્યસ્ય સંભૂતૌ તત્સર્વં વૈ હરેસ્ તનુઃ ॥
અહમ્ આત્મા ગુડાકેશ સર્વભૂતાશયસ્થિતઃ ॥
સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ સંનિવિષ્ટો
મત્તઃ સ્મૃતિર્ જ્ઞાનમ્ અપોહનં ચ ॥
ઇત્યાદિવેદવિદગ્રેસરવાલ્મીકિપરાશરદ્વૈપાયનવચોભિશ્ ચ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વસ્યાત્મત્વાવગમાચ્ ચિદચિદાત્મકસ્ય વસ્તુનસ્ તચ્છરીરત્વાવગમાચ્ ચ શરીરસ્ય શરીરિણં પ્રતિ પ્રકારતયૈવ પદાર્થત્વાચ્ શરીરશરીરિણોશ્ ચ ધર્મભેદે ઽપિ તયોર્ અસંકરાત્ સર્વશરીરં બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મણો વૈભવં પ્રતિપાદયદ્ભિઃ સામાનાધિકરણ્યાદિભિર્ મુખ્યવૃત્તૈઃ સર્વચેતનાચેતનપ્રકારં બ્રહ્મૈવાભિધીયતે । સામાનાધિકરણ્યં હિ દ્વયોઃ પદયોઃ પ્રકારદ્વયમુખેનૈકાર્થનિષ્ઠત્વં । તસ્ય ચૈતસ્મિન્ પક્ષે મુખ્યતા । તથા હિ તત્ ત્વમ્ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યે તદ્ ઇત્યનેન જગત્કારણં સર્વકલ્યાણગુણગણાકરં નિરવદ્યં બ્રહ્મોચ્યતે । ત્વમ્ ઇતિ ચ ચેતનસામાનાધિકરણ્યવૃત્તેન જીવાન્તર્યાનિરૂપિ તચ્છરીરં તદાત્મતયાવસ્થિતં તત્પ્રકારં
બ્રહ્મોચ્યતે । ઇતરેષુ પક્ષેષુ સામાનાધિકરણ્યહાનિર્ બ્રહ્મણઃ સદેષતા ચ સ્યાત્ ।

એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । બ્રહ્મૈવમ્ અવસ્થિતમ્ ઇત્ય્ અત્રૈવંશબ્દાર્થભૂતપ્રકારતયૈવ વિચિત્રચેતનાચેતનાત્મકપ્રપઞ્ચસ્ય સ્થૂલસ્ય સૂક્ષ્મસ્ય ચ સદ્ભાવઃ । તથા ચ બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેત્ય્ અયમ્ અર્થઃ સંપન્નો ભવતિ । તસ્યૈવેશ્વરસ્ય કાર્યતયા કારણતયા ચ નાનાસંસ્થાનસંસ્થિતસ્ય સંસ્થાનતયા ચિદચિદ્વસ્તુજાતમ્ અવસ્થિતમ્ ઇતિ ।

નનુ ચ સંસ્થાનરૂપેણ પ્રકારતયૈવંશબ્દાર્થત્વમ્ જાતિગુણયોર્ એવ દૃષ્ટં ન દ્રવ્યસ્ય । સ્વતન્ત્રસિદ્ધિયોગ્યસ્ય પદાર્થસ્યૈવંશબ્દાર્થતયેશ્વરસ્ય પ્રકારમાત્રત્વમ્ અયુક્તં । ઉચ્યતે -- દ્રવ્યસ્યાપિ દણ્ડકુણ્ડલાદેર્ દ્રવ્યાન્તરપ્રકારત્વં દૃષ્ટમ્ એવ । નનુ ચ દણ્ડાદેઃ સ્વતન્ત્રસ્ય દ્રવ્યાન્તરપ્રકારત્વે મત્વર્થીયપ્રત્યયો દૃષ્ટઃ । યથા દણ્ડી કુણ્ડલીતિ । અતો ગોત્વાદિતુલ્યતયા ચેતનાચેતનસ્ય દ્રવ્યભૂતસ્ય વસ્તુન ઈશ્વરપ્રકારતયા સામાનાધિકરણ્યેન પ્રતિપાદનં ન યુજ્યતે । અત્રોચ્યતે -- ગૌર્ અશ્વો મનુષ્યો દેવ ઇતિ ભૂતસંઘાતરૂપાણાં દ્રવ્યાણામ્ એવ દેવદત્તો મનુષ્યો જાતઃ પુણ્યવિશેષેણ યજ્ઞદત્તો ગૌર્જાતઃ પાપેન, અન્યશ્ ચેતનઃ પુણ્યાતિરેકેણ દેવો જાત ઇત્યાદિદેવાદિશરીરાણાં ચેતનપ્રકારતયા
લોકદેવયોઃ સામાનાધિકરણ્યેન પ્રતિપાદનં દૃષ્ટમ્ ।

અયમ્ અર્થઃ -- જાતિર્ વા ગુણો વા દ્રવ્યં વા ન તત્રાદરઃ । કંચન દ્રવ્યવિશેષં પ્રતિ વિશેષણતયૈવ યસ્ય સદ્ભાવસ્ તસ્ય તદપૃથક્સિદ્ધેસ્ તત્પ્રકારતયા તત્સામાનાધિકરણ્યેન પ્રતિપાદનં યુક્તમ્ । યસ્ય પુનર્ દ્રવ્યસ્ય પૃથક્સિદ્ધસ્યૈવ કદાચિત્ક્વચિદ્દ્રવ્યાન્તરપ્રકારત્વમ્ ઇષ્યતે તત્ર મત્વર્થીયપ્રત્યય ઇતિ વિશેષઃ । એવમ્ એવ સ્થાવરજઙ્ગમાત્મકસ્ય સર્વસ્ય વસ્તુન ઈશ્વરશરીરત્વેન તત્પ્રકારતયૈવ સ્વરૂપસદ્ભાવ ઇતિ । તત્પ્રકારીશ્વર એવ તત્તચ્છબ્દેનાભિધીયત ઇતિ તત્સામાનાધિકરણ્યેન પ્રતિપાદનં યુક્તં । તદ્ એવૈતત્ સર્વં પૂર્વમ્ એવ નામરૂપવ્યાકરણશ્રુતિવિવરણે પ્રપઞ્ચિતમ્ ।

અતઃ પ્રકૃતિપુરુષમહદહંકારતન્માત્રભૂતેન્દ્રિયતદારબ્ધચતુર્દશભુવનાત્મકબ્રહ્માણ્ડતદન્તર્વર્તિદેવતિર્યઙ્મનુષ્યસ્થાવરાદિસર્વપ્રકારસંસ્થાનસંસ્થિતં કાર્યમ્ અપિ સર્વં બ્રહ્મૈવેતિ કારણભૂતબ્રહ્મવિજ્ઞાનાદ્ એવ સર્વં વિજ્ઞાતં ભવતીત્ય્ એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનમ્ ઉપપન્નતરમ્ । તદ્ એવં કાર્યકારણભાવાદિમુખેન કૃત્સ્નસ્ય ચિદચિદ્વસ્તુનઃ પરબ્રહ્મપ્રકારતયા તદાત્મકત્વમ્ ઉક્તમ્ ।

નનુ ચ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપેણ પરિણામાસ્પદત્વં નિર્વિકારત્વનિરવદ્યત્વશ્રુતિવ્યાકોપપ્રસઞ્ગેન નિવારિતમ્ । પ્રકૃતિશ્ ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાદ્ ઇત્ય્ એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાનમૃત્તત્કાર્યદૃષ્ટાન્તાભ્યાં પરમપુરુષસ્ય જગદુપાદાનકારણત્વં ચ પ્રતિપાદિતમ્ । ઉપાદાનકારણત્વં ચ પરિણામાસ્પદત્વમ્ એવ । કથમ્ ઇદમ્ ઉપપદ્યતે ।

અત્રોચ્યતે -- સજીવસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યાવિશેષેણ કારણત્વમ્ ઉક્તમ્ । તત્રેશ્વરસ્ય જીવરૂપપરિણામાભ્યુપગમેન નાત્મા શ્રુતેર્ નિત્યત્વાચ્ ચ તાભ્ય ઇતિ વિરુધ્યતે । વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યપરિહારશ્ ચ જીવનમ્ અનાદિત્વાભ્યુપગમેન તત્કર્મનિમિત્તતયા પ્રતિપાદિતઃ -- વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ન સાપેક્ષત્વાન્ ન કર્મવિભાગાદ્ ઇતિ ચેન્ ન -- અનાદિત્વાદ્ ઉપપદ્યતે ચાપ્ય્ ઉપલભ્યતે ચેત્યકૃતાભ્યાગમકૃતવિપ્રણાશપ્રસઙ્ગશ્ ચાનિત્યત્વે ઽભિહિતઃ ।

તથા પ્રકૃતેર્ અપ્ય્ અનાદિતા શ્રુતિભિઃ પ્રતિપદિતા --
અજામ્ એકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં બહ્નીં પ્રજાં જનયન્તીં સરૂપામ્ ।
અજો હ્ય્ એકો જુષમાણો ઽનુશેતે જહાત્ય્ એનાં ભુક્તભોગામ્ અજો ઽન્યઃ ॥
ઇતિ પ્રકૃતિપુરુષયોર્ અજત્વં દર્શયતિ । અસ્માન્ માયી સૃજતે વિશ્વમ્ એતત્ તસ્મિંશ્ ચાન્યો માયયા સંનિરુદ્ધઃ -- માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્ માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ ઇતિ પ્રકૃતિર્ એવ સ્વરૂપેણ વિકારાસ્પદમ્ ઇતિ ચ દર્શયતિ । ગૌર્ અનાદ્યન્તવતી સા જનિત્રી ભૂતભાવિનીતિ ચ । સ્મૃતિશ્ ચ ભવતિ --
પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ વિદ્ધ્ય્ અનાદી ઉભવ્ અપિ ।
વિકારાંશ્ ચ ગુણાંશ્ ચૈવ વિદ્ધિ પ્રકૃતિસંભવાન્ ॥
ભૂમિર્ આપો ઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિર્ એવ ચ ।
અહંકાર ઇતીયં મે ભિન્ના પ્રકૃતિર્ અષ્ટધા ॥
અપરેયમ્ ઇતસ્ ત્વ્ અન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્ ।
જીવભૂતાં મહાબાહો યયેદં ધાર્યતે જગત્ ॥
પ્રકૃતિં સ્વામ્ અવષ્ટભ્ય વિસૃજામિ પુનઃ પુનઃ ।
મયાધ્યક્ષેણ પ્રકૃતિઃ સૂયતે સચરાચરમ્ ॥
ઇત્યાદિકા ।

એવં ચ પ્રકૃતેર્ અપીશ્વરશરીરત્વાત્ પ્રકૃતિશબ્દો ઽપિ તદાત્મભૂતસ્યેશ્વરસ્ય તત્પ્રકારસંસ્થિતસ્ય વાચકઃ । પુરુષશબ્દો ઽપિ તદાત્મભૂતસ્યેશ્વરસ્ય પુરુષપ્રકારસંસ્થિતસ્ય વાચકઃ । અતસ્ તદ્વિકારાણામ્ અપિ તથેશ્વર એવાત્મા । તદ્ આહ --
વ્યક્તં વિષ્ણુસ્ તથાવ્યક્તં પુરુષઃ કાલ એવ ચ ।
સા એવ ક્ષોભકો બ્રહ્મન્ ક્ષોભ્યશ્ ચ પરમેશ્વરઃ ॥
ઇતિ । અતઃ પ્રકૃતિપ્રકારસંસ્થિતે પરમાત્મનિ પ્રકારભૂતપ્રકૃત્યંસે વિકારઃ પ્રકાર્યંસે ચાવિકારઃ । એવમ્ એવ જીવપ્રકારસંસ્થિતે પરમાત્મનિ ચ પ્રકારભૂતજીવાંશે સર્વે ચાપુરુષાર્થાઃ પ્રકાર્યંશો નિયન્તા નિરવદ્યઃ સર્વકલ્યાણગુણાકરઃ સત્યસંકલ્પ એવ ।

તથા ચ સતિ કારણાવસ્થ ઈશ્વર એવેતિ તદુપાદાનકજગત્કાર્યાવસ્થો ઽપિ સ એવેતિ કાર્યકારણયોર્ અનન્યત્વં સર્વશ્રુત્યવિરોધશ્ ચ ભવતિ । તદ્ એવં નામરૂપવિભાગાનર્હસૂક્ષ્મદશાપન્નપ્રકૃતિપુરુષશરીરં બ્રહ્મ કારણાવસ્થં, જગતસ્ તદાપત્તિર્ એવ ચ પ્રલયઃ । નામરૂપવિભાગવિભક્તસ્થૂલચિદચિદ્વસ્તુશરીરં બ્રહ્મ કાર્યત્વં, બ્રહ્મણસ્ તથાવિધસ્થૂલભાવ એવ જગતઃ સૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યથોક્તં ભગવતા પરાશરેણ --
પ્રધાનપુંસોર્ અજયોઃ કારણં કાર્યભૂતયોઃ । ઇતિ ।

તસ્માદ્ ઈશ્વરપ્રકારભૂતસર્વાવસ્થપ્રકૃતિપુરુષવાચિનઃ શબ્દાસ્ તત્પ્રકારવિશિષ્ટતયાવસ્થિતે પરમાત્મનિ મુખ્યતયા વર્તન્તે । જીવાત્મવાચિદેવમનુષ્યશબ્દવત્ । યથા દેવમનુષ્યાદિશબ્દા દેવમનુષ્યાદિપ્રકૃતિપરિણામવિશેષાણાં જીવાત્મપ્રકારતયૈવ પદાર્થત્વાત્ પ્રકારિણિ જીવાત્મનિ મુખ્યતયા વર્તન્તે । તસ્માત્ સર્વસ્ય ચિદચિદ્વસ્તુનઃ પરમાત્મશરીરતયા તત્પ્રકારત્વાત્ પરમાત્મનિ મુખ્યતયા વર્તન્તે સર્વે વાચકાઃ શબ્દાઃ ।

અયમ્ એવ ચાત્મશરીરભાવઃ પૃથક્સિદ્ધ્યનર્હાધારાધેયભાવો નિયન્તૃનિયામ્યભાવઃ શેષશેષિભાવશ્ ચ । સર્વાત્મનાધારતયા નિયન્તૃતયા શેષિતયા ચ -- આપ્નોતીત્ય્ આત્મા સર્વાત્મનાધેયતયા નિયામ્યતયા શેષતયા ચ -- અપૃથક્સિદ્ધં પ્રકારભૂતમ્ ઇત્ય્ આકારઃ શરીરમ્ ઇતિ ચોચ્યતે । એવમ્ એવ હિ જીવાત્મનઃ સ્વશરીરસંબન્ધઃ । એવમ્ એવ પરમાત્મનઃ સર્વશરીરત્વેન સર્વશબ્દવાચ્યત્વમ્ ।

તદ્ આહ શ્રુતિગણઃ -- સર્વે વેદા યત્પદમ્ આમનન્તિ સર્વે વેદા યત્રૈકં ભવન્તીતિ । તસ્યૈકસ્ય વાચ્યત્વાદ્ એકાર્થવાચિનો ભવન્તીત્યર્થઃ । એકો દેવો બહુધા નિવિષ્ટઃ, સહૈવ સન્તં ન વિજાનન્તિ દેવા ઇત્યાદિ । દેવા ઇન્દ્રિયાણિ । દેવમનુષ્યાદીનામ્ અન્તર્યામિતયાત્મત્વેન નિવિશ્ય સહૈવ સન્તં તેષામ્ ઇન્દ્રિયાણિ મનઃપર્યન્તાનિ ન વિજાનન્તીત્યર્થઃ । તથા ચ પૌરાણિકાનિ વચાંસિ --
નતાઃ સ્મ સર્વવચસાં પ્રતિષ્ઠા યત્ર શશ્વતી ।
વાચ્યે હિ વચસઃ પ્રતિષ્ઠા ।
કાર્યાણાં કારણાં પૂર્વં વચસાં વાચ્યમ્ ઉત્તમમ્ ।
વેદૈશ્ ચ સર્વૈર્ અહમ્ એવ વેદ્યઃ ।
ઇત્યાદીનિ સર્વાણિ હિ વચાંસિ સશરીરાત્મવિશિષ્ટમ્ અન્તર્યામિણમ્ એવાચક્ષતે । હન્તાહમ્ ઇમાસ્ તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્માનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણીતિ હિ શ્રુતિઃ । તથા ચ માનવં વચઃ --
પ્રશાસિતારં સર્વેષામ્ અણીયાંસમ્ અણીયસામ્
રુક્માભં સ્વપ્નધીગમ્યં વિદ્યાત્ તં પુરુષં પરમ્ ॥
અન્તઃ પ્રવિશ્યાન્તર્યામિતયા સર્વેષાં પ્રશાસિતારં નિયન્તારમ્ -- અણીયાંસ આત્માનઃ કૃત્સ્નસ્યાચેતનસ્ય વ્યાપકતયા સૂક્ષ્મભૂતાસ્ તે તેષામ્ અપિ વ્યાપકત્વાત્ તેભ્યો ઽપિ સૂક્ષ્મતર ઇત્યર્થઃ -- રુક્માભઃ આદિત્યવર્ણઃ -- સ્વપ્નકલ્પબુદ્ધિપ્રાપ્યઃ, વિશદતમપ્રત્યક્ષતાપન્નાનુધ્યાનૈકલભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
એનમ્ એકે વદન્ત્ય્ અગ્નિં મારુતો ઽન્યે પ્રજાપતિમ્ ।
ઇન્દ્રમ્ એકે પરે પ્રમાણમ્ અપરે બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ॥
ઇતિ । એકે -- વેદા ઇત્યર્થઃ । ઉક્તરીત્યા પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સર્વસ્ય પ્રશાસિતૃત્વેન સર્વાન્તરાત્મતયા પ્રવિશ્યાવસ્થિતત્વાદ્ અગ્ન્યાદયઃ શબ્દા અપિ શાશ્વતબ્રહ્મશબ્દવત્ તસ્યૈવ વાચકા ભવન્તીત્યર્થઃ । તથા ચ સ્મૃત્યન્તરમ્ --
યે યજન્તિ પિત્qન્ દેવાન્ બ્રાહ્મણાન્ સહુતાશનાન્ ।
સર્વભૂતાન્તરાત્માનં વિષ્ણુમ્ એવ યજન્તિ તે ॥
ઇતિ । પિતૃદેવબ્રાહ્મણહુતાશનાદિશબ્દાસ્ તન્મુખેન તદન્તરાત્મભૂતસ્ય વિષ્ણોર્ એવ વાચકા ઇત્યુક્તં ભવતિ ।

અત્રેદં સર્વશાસ્ત્રહૃદયમ્ -- જીવાત્માનઃ સ્વયમ્ અસંકુચિતાપરિચ્છિન્નનિર્મલજ્ઞાનસ્વરૂપાઃ સન્તઃ કર્મરૂપાવિદ્યાવેષ્ટિતાસ્ તત્તત્કર્માનુરૂપજ્ઞાનસંકોચમ્ આપન્નાઃ, બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તવિવિધવિચિત્રદેહેષુ પ્રવિશ્ટાસ્ તત્તદ્દેહોચિતલબ્ધજ્ઞાનપ્રસરાસ્ તત્તદ્દેહાત્માભિમાનિનસ્ તદુચિતકર્માણિ કુર્વાણાસ્ તદનુગુણસુખદુઃખોપભોગરૂપસંસારપ્રવાહં પ્રતિપદ્યન્તે । એતેષાં સંસારમોચનં ભગવત્પ્રપત્તિમ્ અન્તરેણ નોપપદ્યત ઇતિ તદર્થઃ પ્રથમમ્ એષાં દેવાદિભેદરહિતજ્ઞાનૈકાકારતયા સર્વેષાં સામ્યં પ્રતિપાદ્ય, તસ્યાપિ સ્વરૂપસ્ય ભગવચ્છેષતૈકરસતયા ભગવદાત્મકતામ્ અપિ પ્રતિપાદ્ય, ભગવત્સ્વરૂપં ચ હેયપ્રત્યનીલકલ્યાણૈકતાનતયા સકલેતરવિસજાતીયમ્ અનવધિકાતિશયાસંખ્યેયકલ્યાણગુણગણાશ્રયં
સ્વસંકલ્પપ્રવૃત્તસમસ્તચિદચિદ્વસ્તુજાતતયા સર્વસ્યાત્મભૂતં પ્રતિપાદ્ય, તદુપાસન સાઙ્ગં તત્પ્રાપકં પ્રતિપદયન્તિ શાસ્ત્રાણીતિ ।

યથોક્તમ્ --
નિર્વાણમય એવાયમ્ આત્મા જ્ઞાનમયો ઽમલઃ ।
દુઃખાજ્ઞાનમલા ધર્મા પ્રકૃતેસ્ તે ન ચાત્મનઃ ।
ઇતિ પ્રકૃતિસંસર્ગકૃતકર્મમૂલત્વાન્ નાત્મદ્વરૂપપ્રયુક્તા ધર્મા ઇત્યર્થઃ । પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિવેકેન પ્રકૃતેર્ એવ ધર્મા ઇત્યુક્તમ્ ।
વિદ્યાવિનયસંપન્ને બ્રાહ્મણે ગવિ હસ્તિનિ ।
શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પાણ્ડિતાઃ સમદર્શિનઃ ।
ઇતિ । દેવતિર્યઙ્મનુષ્યસ્થાવરરૂપપ્રકૃતિસંસૃષ્ટસ્યાત્મનઃ સ્વરૂપવિવેચની બુદ્ધિર્ એષાં તે પણ્ડિતાઃ । તત્તત્ પ્રકૃતિવિશેષવિયુક્તાત્મયાથાત્મ્યજ્ઞાનવન્તસ્ તત્ર તત્રાત્યન્તવિષમાકારે વર્તમાનમ્ આત્માનં સમાનાકારં પશ્યન્તીતિ સમદર્શિન ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્ ઇદમ્ આહ --
ઇહૈવ તૈર્ જિતઃ સર્ગો યેષાં સામ્યે સ્થિતં મનઃ ।
નિર્દોષં હિ સમં બ્રહ્મ તસ્માદ્ બ્રહ્મણિ તે સ્થિતાઃ ॥
ઇતિ । નિર્દોષં -- દેવાદિપ્રકૃતિવિશેષસંસર્ગરૂપદોષરહિતં સ્વરૂપેણાવસ્થિતં સર્વમ્ આત્મવસ્તુ નિર્વાણરૂપજ્ઞાનૈકાકારતયા સમમ્ ઇત્યર્થઃ ।

તસ્યૈવંભૂતસ્યાત્મનો ભગવચ્છેષતૈકરસતા તન્નિયામ્યતા તદેકાધારતા ચ તચ્છરીરતત્તનુપ્રભૃતિભિઃ શબ્દૈસ્ તત્સમાનાધિકરણ્યેન ચ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણેષુ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ પૂર્વમ્ એવોક્તમ્ ।

દૈવી હ્ય્ એષા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા ।
મામ્ એવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામ્ એતાં તરન્તિ તે ॥
ઇતિ તસ્યાત્મનઃ કર્મકૃતવિચિત્રગુણમયપ્રકૃતિસંસર્ગરૂપાત્ સંસારાન્ મોક્ષો ભગવત્પ્રપત્તિમ્ અન્તરેણ નોપપદયત ઇત્યુક્તં ભવતિ । નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યત ઇત્યાદિશ્રુતિભિશ્ ચ ।
મયા તતમ્ ઇદં સર્વં જગદ્ અવ્યક્તમૂર્તિના ।
મત્સ્થાનિ સર્વભૂતાનિ ન ચાહં તેષુ અવસ્થિતઃ ॥
ન ચ મત્સ્થાનિ ભૂતાનિ પશ્ય મે યોગમ્ ઐશ્વરમ્ ॥
ઇતિ સર્વશક્તિયોગાત્ સ્વાઇશ્વર્યવૈચિત્ર્યમ્ ઉક્તમ્ । તદ્ આહ --
વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇદં કૃત્સ્નમ્ એકાંશેન સ્થિતો જગત્ ।
ઇતિ -- અનન્તવિચિત્રમહાશ્ચર્યરૂપં જગન્ મમાયુતાંશેનાત્મતયા પ્રવિશ્ય સર્વં મત્સંકલ્પેન વિષ્ટભ્યાનેન રૂપેણાનન્તમહાવિભૂતિપરિમિતોદારગુણસાગરો નિરતિશયાશ્ચર્યભૂતઃ સ્થિતો ઽહમ્ ઇત્યર્થઃ । તદ્ ઇદમ્ આહ --
એકત્વે સતિ નાનાત્વં નાનાત્વે સતિ ચૈકતા ।
અચિન્ત્યં બ્રહ્મણો રૂપં કુતસ્ તદ્વેદિતુમ્ અર્હતિ ॥
ઇતિ । પ્રશાસિતૃત્વેનૈક એવ સન્વિચિત્રચિદચિદ્વસ્તુષ્વ્ અન્તરાત્મતયા પ્રવિશ્ય તત્તદ્રૂપેણ વિચિત્રપ્રકારો વિચિત્રકર્મ કારયન્ નાનારૂપાં ભજતે । એવં સ્વલ્પાંશેન તુ સર્વાશ્ચર્યં નાનારૂપં જગત્તદન્તરાત્મતયા પ્રવિશ્ય વિષ્ટભ્ય નાનાત્વેનાવસ્થિતો ઽપિ સન્ન્ અનવધિકાતિશયાસંખ્યેયકલ્યાણગુણગણઃ સર્વેશ્વરઃ પરબ્રહ્મભૂતઃ પુરુષોત્તમો નારાયણો નિરતિશયાશ્ચર્યભૂતો નીલતોયદસંકાશઃ પુણ્ડરીકદલામલાયતેક્ષણઃ સહસ્રાંશુસહસ્રકિરણઃ પરમે વ્યોમ્નિ યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં પરમે વ્યોમંસ્ તદક્ષરે પરમે વ્યોમન્ન્ ઇત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધ એક એવાતિષ્ઠતે ।

બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્ય કસ્યચિદ્ અપિ વસ્તુન એકસ્વભાવસ્યૈકકાર્યશક્તિયુક્તસ્યૈકરૂપસ્ય રૂપાન્તરયોગઃ સ્વભાવાન્તરયોગઃ શક્ત્યન્તરયોગશ્ ચ ન ઘટતે । તસ્યૈતસ્ય પરબ્રહ્મણઃ સર્વવસ્તુવિજાતીયતયા સર્વસ્વભાવત્વં સર્વશક્તિયોગશ્ ચેત્ય્ એકસ્યૈવ વિચિત્રાનન્તરૂપતા ચ પુનર્ અપ્ય્ અનન્તાપરિમિતાશ્ચર્યયોગેનૈકરૂપતા ચ ન વિરુદ્ધેતિ વસ્તુમાત્રસામ્યાદ્ વિરોધચિન્તા ન યુક્તેત્યર્થઃ । યથોક્તં --
શક્તયઃ સર્વભાવાનામ્ અચિન્ત્યજ્ઞાનગોચરાઃ ।
યતો ઽતો બ્રહ્મણસ્ તાસ્ તુ સર્ગાદ્યા ભાવશક્તયઃ ॥
ભવન્તિ તપસાં શ્રેષ્ટ પાવકસ્ય યથોષ્ણતા ॥ઇતિ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- સર્વેષામ્ અગ્નિજલાદીનાં ભાવાનામ્ એકસ્મિન્ન્ અપિ ભાવે દૃષ્ટૈવ શક્તિસ્ તદ્વિજાતીયભાવાન્તરે ઽપીતિ ન ચિન્તયિતું યુક્તા જલાદાવ્ અદૃષ્ટાપિ તદ્વિજાતીયપાવકે ભાસ્વરત્વોષ્ણતાદિશક્તિર્ યથા દૃશ્યતે, એવમ્ એવ સર્વવસ્તુવિસજાતીયે બ્રહ્મણિ સર્વસામ્યં નાનુમાતું યુક્તમ્ ઇતિ । અતો વિચિત્રાનન્તશક્તિયુક્તં બ્રહ્મૈવેત્યર્થઃ તદ્ આહ --
જગદ્ એતન્ મહાશ્ચર્યં રૂપં યસ્ય મહાત્મનઃ ।
તેનાશ્ચર્યવરેણાહં ભવતા કૃષ્ણ સંગતઃ ॥
ઇતિ ।