Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vedārthasaṃgraha · Verses 43-62

43

nanu ca kim anenāḍambareṇa / codyaṃ tu na parihṛtam / ucyate / evam abhyupagacchatām asmākam ātmadharmabhūtasya caitanyasya svābhāvikasyāpi karmaṇā pāramārthikaṃ saṃkocaṃ vikāsaṃ ca bruvatāṃ sarvam idaṃ parihṛtam / bhavas tu prakāśa eva svarūpam iti prakāśo na dharmabhūtas tasya saṃkocavikāsau vā nābyupagamyete / prakāśaprasārānutpattim eva tirodhānabhūtāḥ karmādayaḥ kurvanti / avidyā cet tirodhānaṃ tirodhānabhūtatayāvidyayā svarūpabhūtaprakāśanāśa iti pūrvam evoktam / asmākaṃ tv avidyārūpeṇa karmaṇā svarūpanityadharmabhūtaprakāśaḥ saṃkucitaḥ / tena devādisvarūpātmābhimāno bhavatīti viśeṣaḥ / yathoktam --
avidyā karmasaṃjñānyā tṛtīyā śaktir iṣyate //
yathā kṣetraśaktiḥ sā veṣṭitā nṛpa sarvagā /
saṃsāratāpān akhilān avāpnoty atisaṃtatān //
tayā tirohitatvāc ca śaktiḥ kṣetrajñasaṃjñitā /
sarvabhūteṣu bhūpāle tāratamyena vartate //
iti / kṣetrajñānāṃ svadharmabhūtasya jñānasya karmasaṃjñāvidyayā saṃkocaṃ vikāsaṃ ca darśayati /

44

api cācchādikāvidyā śrutibhiś cāikyopadeśabalāc ca brahmasvarūpatirodhānaheyadoṣarūpāśrīyate tasyāś ca mithyārūpatvena prapañcavatsvadarśanamūladoṣāpekṣatvāt / na sā mithyā darśanamūladoṣaḥ syād iti brahmaiva mithyādarśanamūlaṃ syāt / tasyāś cānāditve 'pi mithyārūpatvād eva brahmadṛśyatvenaivānāditvāt taddarśanamūlaparamārthadoṣānabhyupagamāc ca brahmaiva taddarśanamūlaṃ syāt / tasya nityatvād anirmokṣa eva /

45

ata evedam api nirastam -- ekam eva śarīraṃ jīvavat, nirjīvānītarāṇi śarīrāṇi svapnadṛṣṭanānāvidhānantaśarīrāṇāṃ yathā nirjīvatvam / tatra svapne draṣṭuḥ śarīram ekam eva jīvavat / tasya svapnavelāyāṃ dṛśyabhūtanānāvidhaśarīrāṇāṃ nirjīvatvam eva / anenaikenaiva parikalpitatvāj jīvā mithyābhūtā iti brahmaṇā svasvarūpavyatiriktasya jīvabhāvasya sarvaśarīrāṇāṃ ca kalpitatvād ekasminn api śarīre śarīravaj jīvabhāvasya ca mithyārūpatvāt sarvāṇi śarīrāṇi mithyārūpāṇi, tatra jīvabhāvaś ca mithyārūpa ity ekasya śarīrasya tatra jīvabhāvasya ca na kaścid viśeṣaḥ / asmākaṃ tu svapne draṣṭuḥ svaśarīrasya tasminn ātmasadbhāvasya ca prabodhavelāyām abādhitatvān anyeṣāṃ śarīrāṇāṃ tadgatajīvānāṃ ca bādhitatvāt
te sarve mithyābhūtāḥ svaśarīram ekaṃ tasmiñ jīvabhāvaś ca paramārtha iti viśeṣaḥ /

46

api ca kena vā vidyānivṛttiḥ sā kīdṛśīti vivecanīyam / aikyajñānaṃ nivartakaṃ nivṛttiś cānirvacanīyapratyanīkākāreti cet / anirvacanīyapratyanīkaṃ nirvacanīyaṃ tac ca sad vāsad vā dvirūpaṃ vā koṭyantaraṃ na vidyate / brahmavyatirekeṇaitadabhyupagame punar avidyā na nivṛttā syāt / brahmaiva cen nivṛttis tatprāg apy aviśiṣṭam iti vedāntajñānāt pūrvam eva nivṛttiḥ syāt / aikyajñānaṃ nivartakaṃ tadabhāvāt saṃsāra iti bhavaddarśanaṃ vihanyate /

47

kiñ ca nivartakajñānasyāpy avidyārūparvāt tannivartanaṃ keneti vaktavyam / nivartakajñānaṃ svetarasamastabhedaṃ nivartya kṣaṇikatvād eva svayam eva vinaśyati dāvānalaviṣanāśanaviṣāntaravad iti cen na / nivartakajñānasya brahmavyatiriktatvena tatsvarūpatadutpattivināśānāṃ mithyārūpatvāt tadvināśarūpā vidyā tiṣṭhaty eveti tadvināśadarśanasya nivartakaṃ vaktacyam eva / dāvāgnyādīnām api pūrvāvasthāvirodhipariṇāmaparaṃparāvarjanīyaiva /

48

api ca cinmātrabrahmavyatiriktakṛtsnaniṣedhaviṣayajñānasya ko 'yaṃ jñātā / adhyāsarūpa iti cen na / tasya niṣedhatayā nivartakajñānakarmatvāt tatkartṛtvānupapatteḥ / brahmasvarūpa eveti cen na / brahmaṇo nivartakajñānaṃ prati jñātṛtvaṃ kiṃ svarūpam utādhyastam / adhyastaṃ ced ayam adhyāsas tanmūlavidyāntaraṃ ca nivartakajñānaviṣayatayā tiṣṭhaty eva / tannivartakāntarābhyupagame tasyāpi trirūpatayānavasthaiva / sarvasya hi jñānasya trirūpakatvavirahe jñānatvam eva hīyate / kasyacit kaṃcanārthaviśeṣaṃ prati siddhirūpatvāt / jñānasya trirūpatvavirahe bhavatāṃ svarūpabhūtajñānavan nivartakajñānam apy anivartakaṃ syāt / brahmasvarūpasyaiva jñātṛtvābhyupagame 'smadīya eva pakṣaḥ parigṛhītaḥ syāt / nivartakajñānasvarūpajñātṛtvaṃ ca svanivartyāntargatam
iti vacanaṃ bhūtalavyatiriktaṃ kṛtsnaṃ chinnaṃ devadattenety asyām eva chedanakriyāyām asyāś chedanakriyāyāś chettṛtvasya ca chedyāntarbhāvavacanavad upahāsyam /

49

api ca nikhilabhedanivartakam idam aikyajñānaṃ kena jātam iti vimarśanīyam / śrutyaiveti cen na / tasyā brahmavyatiriktāyā avidyāparikalpitatvāt prapañcabādhakajñānasyotpādakatvaṃ na saṃbhavati / tathā hi duṣṭakāraṇajātam api rajjusarpajñānaṃ na duṣṭakāraṇajanyena rajjur iyaṃ na sarpa iti jñānena bādhyate / rajjusarpajñānabhaye vartamāne kenacidbhrāntena puruṣeṇa rajjur iyaṃ na sarpa ityukte 'py ayaṃ bhrānta iti jñāte sati tadvacanaṃ rajjusarpajñānasya bādhakaṃ na bhavati bhayaṃ ca na nivartate / prayojakajñānavataḥ śravaṇavelāyām eva hi brahmavyatiriktatvena śruter api bhrāntimūlatvaṃ jñātam iti / nivartakajñānasya jñātus tatsāmagrībhūtaśāstrasya ca brahmavyatiriktatayā yadi bādhyatvam ucyate hanta tarhi prapañcanivṛtter mithyātvam āpatatīti prapañcasya satyatā syāt /
svapnadṛṣṭapuruṣavākyāvagatapitrādimaraṇasya mithyātvena pitrādisatyatāvat / kiñca tat tvam asy ādivākyaṃ na prapañcasya bādhakam / bhrāntimūlatvād bhrāntaprayuktarajjusarpabādhakavākyavat /

50

nanu ca svapne kasmiṃścid bhaye vartamāne svapnadaśāyām evāyaṃ svapna iti jñāte sati pūrvabhayanivṛttir dṛṣṭā / tadvad atrāpi saṃbhavatīti / naivam / svapnavelāyām eva so 'pi svapna iti jñāte sati punarbhayānivṛttir eva dṛṣṭeti na kaścid viśeṣaḥ /

51

śravaṇavelāyām eva so'pi svapna iti jñātam evetyuktam / yad api cedam uktaṃ bhrāntiparikalpitatvena mithyārūpam api śāstram advitīyaṃ brahmeti bodhayati tasya sato brahmaṇo viṣayasya paścāt tanabādhādarśanād brahma susthitam eveti / tad ayuktam / śūnyam eva tat tvam iti vākyena tasyāpi bādhitatvāt / idaṃ bhrāntimūlavākyam iti cet / sad advitīyaṃ brahmeti vākyam api bhrāntimūlam iti tvayaivoktam / paścāt tanabādhādarśanaṃ tu sarvaśūnyavākyasyaiveti viśeṣaḥ / sarvaśūnyavādino brahmavyatiriktavastumithyātvavādinaś ca svapakṣasādhanapramāṇapāramārthyānabyupagamenābhiyuktair vādānadhikāra eva pratipāditaḥ / adhikāro 'nabhyupāyatvān na vāde śūnyavādinaḥ / iti /

52

api ca pratyakṣadṛṣṭasya prapañcasya mithyātvaṃ kena pramāṇena sādhyate / pratyakṣasya doṣamūlatvenānyathāsiddhisaṃbhavān nirdoṣaṃ śāstram ananyathāsiddhaṃ pratyakṣasya bādhakam iti cet / kena doṣeṇa jātaṃ pratyakṣam anantabhedaviṣayam iti vaktavyam / anādibhedavāsanākhyadoṣajātaṃ pratyakṣam iti cet / hanta tarhy anenaiva doṣeṇa jātaṃ śāstram apīty ekadoṣamūlatvāc chāstrapratyakṣayor na bādhyabādhakabhāvasiddhiḥ /

53

ākāśavāyvādibhūtatadārabdhaśabdasparśādiyuktamanuṣyatvādisaṃsthānasaṃsthitapadārthagrāhi pratyakṣam / śāstraṃ tu pratyakṣādyaparicchedyasarvāntarātmatvasatyatvādyanantaviśeṣaṇaviśiṣṭabrahmasvarūpatadupāsanādyārādhanaprakāratatprāptipūrvakatatprasādalabhyaphalaviśeṣatadaniṣṭakaraṇamūlanigrahaviśeṣaviṣayam iti na śātrapratyakṣayor virodhaḥ / anādinidhanāvicchinnapāṭasaṃpradāyatādyanekaguṇaviśiṣṭasya śāstrasya balīyastvaṃ vadatā pratyakṣapāramārthyam avaśyam abhyupagantavyam ity alam anena śrutiśatavitativātavegaparāhatakudṛṣṭiduṣṭayuktijālatūlanirasanenety uparamyate /

54

dvitīye tu pakṣa upādhibrahmavyatiriktavastvantarānabhyupagamād brahmaṇy evopādhisaṃsargād aupādhikāḥ sarve doṣā brahmaṇy eva bhaveyuḥ / tataś cāpahatapāpmatvādinirdoṣatvaśrutayaḥ sarve vihanyante /

55

yathā ghaṭākāśādeḥ paricchinnatayā mahākāśād vailakṣaṇyaṃ parasparabhedaś ca dṛśyate -- tatrasthā guṇā vā doṣā vānavacchinne mahākāśe na saṃbadhyante evam upādhikṛtabhedavyavasthitajīvagatā doṣā anupahite pare brahmaṇi na saṃbadhyanta iti cet / naitad upapadyate / niravayavasyākāśasyānavacchedyasya ghaṭādibhiś chedāsaṃbhavāt tenaivākāśena ghaṭādayaḥ saṃyuktā iti brahmaṇo 'py acchedyatvād brahmaivopādhisaṃyuktaṃ syāt / ghaṭasaṃyuktākāśapradeśo 'nyasmād ākāśapradeśād bhidyata ic cet / ākāśasyaikasyaiva pradeśabhedena ghaṭādisaṃyogād ghaṭādau gacchati tasya ca pradeśabhedasyāniyama iti tadvad brahmaṇy eva pradeśabhedāniyamenopādhisaṃsargād upādhau gacchati saṃyuktaviyuktabrahmapradeśabhedāc ca brahmaṇy evopādhisaṃsargaḥ
kṣaṇe kṣaṇe bandhamokṣau syātām iti santaḥ parihasanti /

56

niravayavasyaivākāśasya śrotrendriyatve 'pīndriyavyavasthāvad brahmaṇy api vyavasthopapadyata iti cet / na vāyuviśeṣasaṃskṛtakarṇapradeśasaṃyuktasyaivākāśapradeśasyendriyatvāt tasya ca pradeśāntarābhede 'pīndriyavyavasthopapadyate / ākāśasya tu sarveṣāṃ śarīreṣu gacchat svaniyamena sarvapradeśasaṃyoga iti brahmaṇy upādhisaṃyogapradeśāniyama eva /

57

ākāśasya svarūpeṇaiva śrotrendriyatvam abhyupagamyāpīndriyavyavasthokatā / paramārthatas tv ākāśo na śrotrendriyam / vaikārikād ahaṃkārād ekādaśendriyāṇi jāyanta iti hi vaidikāḥ / yathoktaṃ bhagavatā parāśareṇa --
taijasānīndriyāṇy āhur devā vaikārikā daśa /
ekādaśaṃ manaś cātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ // iti /
ayam arthaḥ / vaikārikas taijaso bhūtādir iti trividho 'haṃkāraḥ / sa ca kramāt sāttviko rājasas tāmasaś ca / tatra tāmasād bhūtāder ākāśādīni bhūtāni jāyanta iti sṛṣṭikramam uktvā taijasād rājasād ahaṃkārād ekadaśendriyāṇi jāyanta iti paramatam upanyasya sāttvikāhaṃkārād vaikārikānīndriyāṇi jāyanta iti svamatam ucyate -- devā vaikārikāḥ smṛtā iti / devā indriyāṇi / evam indriyāṇām āhaṃkārikāṇāṃ bhūtaiś cāpy āyanaṃ mahābhārata ucyate / bhautikatve 'pīndriyāṇām ākāśādibhūtavikāratvād evākāśādibhūtapariṇāmaviśeṣā vyavasthitā eva śarīravat puruṣāṇām indriyāṇi bhavantīti brahmaṇy acchedye niravayave nirvikāre tv aniyamenānantaheyopādhisaṃsargadoṣo duṣparihara eveti śraddadhānānām evāyam pakṣa iti śāstravido
na bahu manyante / svarūpapariṇāmābhyupagamād avikāratvaśrutir bādhyate / niravadyatā ca brahmaṇaḥ śaktipariṇāma iti cet / keyaṃ śaktir ucyate / kiṃ brahmapariṇāmarūpā / uta brahmaṇo 'nanyā kāpīti / ubhayapakṣe 'pi svarūpapariṇāmo 'varjanīya eva /

58

tṛtīye 'pi pakṣe jīvabrahmaṇor bhedavad abhedasya cābhyupagamāt tasya ca tadbhāvāt saubharibhedavac ca svāvatārabhedavac ca sarvasyeśvarabhedatāt sarve jīvagatā doṣās tasyaiva syuḥ / etad uktaṃ bhavati / īśvaraḥ svarūpeṇaiva suranaratiryaksthāvarādibhedenāvasthita iti hi tadātmakatvavarṇanaṃ kriyate / tathā saty ekamṛtpiṇḍārabdhaghaṭaśarāvādigatāny udakāharaṇādīni sarvakāryāṇi yathā tasyaiva bhavanti, evaṃ sarvajīvagatasukhaduḥkhādi sarvam īśvaragatam eva syāt /

59

ghaṭaśarāvādisaṃsthānānupayuktamṛddravyaṃ yathā kāryāntarānvitam evam eva surapaśumanujādijīvatvānupayukteśvaraḥ sarvajñaḥ satyasaṃkalpatvādikalyāṇaguṇākara iti cet satyaṃ sa eveśvara ekenāṃśena kalyāṇaguṇagaṇākaraḥ sa evānyenāṃśena heyaguṇākara ity uktam / dvayor aṃśayor īśvarāviśeṣāt / dvav aṃśau vyavasthitav iti cet / kas tena lābhaḥ / ekasyaivānekāṃśena nityaduḥkhitvād aṃśāntareṇa sukhitvam api neśvaratvāya kalpate / yathā devadattasyaikasmin haste candanapaṅkānulepakeyūrakaṭakāṅgulīyālaṃkāras tasyaivānyasmin haste mudgarābhighātaḥ kālānalajvālānupraveśaś ca tadvad eveśvarasya syād iti brahmājñānapakṣād api pāpīyān ayaṃ bhedābhedapakṣaḥ / aparimitaduḥkhasya pāramārthikatvāt
saṃsāriṇām anantatvena dustaratvāc ca /

60

tasmād vilakṣaṇo 'yaṃ jīvāṃśa iti cet / āgato 'si tarhi madīyaṃ panthānam / īśvarasya svarūpeṇa tādātmyavarṇane syād ayaṃ doṣaḥ / ātmaśarīrabhāvena tu tādātmyapratipādane na kaścid doṣaḥ / praty uta nikhilabhuvananiyamanādir mahān ayaṃ guṇagaṇaḥ pratipādito bhavati / sāmānādhikaraṇyaṃ ca mukhyavṛttam /

61

api caikasya vastuno bhinnābhinnatvaṃ viruddhatvān na saṃbhavatītyuktam / ghaṭasya paṭād bhinnatve sati tasya tasminn abhāvaḥ / abhinnatve sati tasya ca bhāva iti / ekasmin kāle caikasmin deśe caikasya hi padārthasya yugapatsadbhāvo 'sadbhāvaś ca viruddhaḥ /

62

jātyātmanā bhāvo vyaktyātmanā cābhāva iti cet / jāter muṇḍena cābhāve sati khaṇḍe muṇḍasyāpi sadbhāvaprasaṅgaḥ / khaṇḍena ca jāter abhinnatve sadbhāvo bhinnatve cāsadbhāvaḥ aśve mahiśatvasyaiveti virodho duṣparihara eva / jātyāder vastusaṃsthānatayā vastunaḥ prakāratvāt prakāraprakāriṇoś ca padārthāntaratvaṃ prakārasya pṛthaksiddhyanarhatvaṃ pṛthaganupalambhaś ca tasya ca saṃsthānasya cānekavastuṣu prakāratayāvasthitaś cetyādi pūrvam uktam /

Original text: Vedārthasaṃgraha · Data entry Sadanori Ishitobi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc