વેદાર્થસંગ્રહ · શ્લોક 43-62

નનુ ચ કિમ્ અનેનાડમ્બરેણ । ચોદ્યં તુ ન પરિહૃતમ્ । ઉચ્યતે । એવમ્ અભ્યુપગચ્છતામ્ અસ્માકમ્ આત્મધર્મભૂતસ્ય ચૈતન્યસ્ય સ્વાભાવિકસ્યાપિ કર્મણા પારમાર્થિકં સંકોચં વિકાસં ચ બ્રુવતાં સર્વમ્ ઇદં પરિહૃતમ્ । ભવસ્ તુ પ્રકાશ એવ સ્વરૂપમ્ ઇતિ પ્રકાશો ન ધર્મભૂતસ્ તસ્ય સંકોચવિકાસૌ વા નાબ્યુપગમ્યેતે । પ્રકાશપ્રસારાનુત્પત્તિમ્ એવ તિરોધાનભૂતાઃ કર્માદયઃ કુર્વન્તિ । અવિદ્યા ચેત્ તિરોધાનં તિરોધાનભૂતતયાવિદ્યયા સ્વરૂપભૂતપ્રકાશનાશ ઇતિ પૂર્વમ્ એવોક્તમ્ । અસ્માકં ત્વ્ અવિદ્યારૂપેણ કર્મણા સ્વરૂપનિત્યધર્મભૂતપ્રકાશઃ સંકુચિતઃ । તેન દેવાદિસ્વરૂપાત્માભિમાનો ભવતીતિ વિશેષઃ । યથોક્તમ્ --
અવિદ્યા કર્મસંજ્ઞાન્યા તૃતીયા શક્તિર્ ઇષ્યતે ॥
યથા ક્ષેત્રશક્તિઃ સા વેષ્ટિતા નૃપ સર્વગા ।
સંસારતાપાન્ અખિલાન્ અવાપ્નોત્ય્ અતિસંતતાન્ ॥
તયા તિરોહિતત્વાચ્ ચ શક્તિઃ ક્ષેત્રજ્ઞસંજ્ઞિતા ।
સર્વભૂતેષુ ભૂપાલે તારતમ્યેન વર્તતે ॥
ઇતિ । ક્ષેત્રજ્ઞાનાં સ્વધર્મભૂતસ્ય જ્ઞાનસ્ય કર્મસંજ્ઞાવિદ્યયા સંકોચં વિકાસં ચ દર્શયતિ ।

અપિ ચાચ્છાદિકાવિદ્યા શ્રુતિભિશ્ ચાઇક્યોપદેશબલાચ્ ચ બ્રહ્મસ્વરૂપતિરોધાનહેયદોષરૂપાશ્રીયતે તસ્યાશ્ ચ મિથ્યારૂપત્વેન પ્રપઞ્ચવત્સ્વદર્શનમૂલદોષાપેક્ષત્વાત્ । ન સા મિથ્યા દર્શનમૂલદોષઃ સ્યાદ્ ઇતિ બ્રહ્મૈવ મિથ્યાદર્શનમૂલં સ્યાત્ । તસ્યાશ્ ચાનાદિત્વે ઽપિ મિથ્યારૂપત્વાદ્ એવ બ્રહ્મદૃશ્યત્વેનૈવાનાદિત્વાત્ તદ્દર્શનમૂલપરમાર્થદોષાનભ્યુપગમાચ્ ચ બ્રહ્મૈવ તદ્દર્શનમૂલં સ્યાત્ । તસ્ય નિત્યત્વાદ્ અનિર્મોક્ષ એવ ।

અત એવેદમ્ અપિ નિરસ્તમ્ -- એકમ્ એવ શરીરં જીવવત્, નિર્જીવાનીતરાણિ શરીરાણિ સ્વપ્નદૃષ્ટનાનાવિધાનન્તશરીરાણાં યથા નિર્જીવત્વમ્ । તત્ર સ્વપ્ને દ્રષ્ટુઃ શરીરમ્ એકમ્ એવ જીવવત્ । તસ્ય સ્વપ્નવેલાયાં દૃશ્યભૂતનાનાવિધશરીરાણાં નિર્જીવત્વમ્ એવ । અનેનૈકેનૈવ પરિકલ્પિતત્વાજ્ જીવા મિથ્યાભૂતા ઇતિ બ્રહ્મણા સ્વસ્વરૂપવ્યતિરિક્તસ્ય જીવભાવસ્ય સર્વશરીરાણાં ચ કલ્પિતત્વાદ્ એકસ્મિન્ન્ અપિ શરીરે શરીરવજ્ જીવભાવસ્ય ચ મિથ્યારૂપત્વાત્ સર્વાણિ શરીરાણિ મિથ્યારૂપાણિ, તત્ર જીવભાવશ્ ચ મિથ્યારૂપ ઇત્ય્ એકસ્ય શરીરસ્ય તત્ર જીવભાવસ્ય ચ ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ । અસ્માકં તુ સ્વપ્ને દ્રષ્ટુઃ સ્વશરીરસ્ય તસ્મિન્ન્ આત્મસદ્ભાવસ્ય ચ પ્રબોધવેલાયામ્ અબાધિતત્વાન્ અન્યેષાં શરીરાણાં તદ્ગતજીવાનાં ચ બાધિતત્વાત્
તે સર્વે મિથ્યાભૂતાઃ સ્વશરીરમ્ એકં તસ્મિઞ્ જીવભાવશ્ ચ પરમાર્થ ઇતિ વિશેષઃ ।

અપિ ચ કેન વા વિદ્યાનિવૃત્તિઃ સા કીદૃશીતિ વિવેચનીયમ્ । ઐક્યજ્ઞાનં નિવર્તકં નિવૃત્તિશ્ ચાનિર્વચનીયપ્રત્યનીકાકારેતિ ચેત્ । અનિર્વચનીયપ્રત્યનીકં નિર્વચનીયં તચ્ ચ સદ્ વાસદ્ વા દ્વિરૂપં વા કોટ્યન્તરં ન વિદ્યતે । બ્રહ્મવ્યતિરેકેણૈતદભ્યુપગમે પુનર્ અવિદ્યા ન નિવૃત્તા સ્યાત્ । બ્રહ્મૈવ ચેન્ નિવૃત્તિસ્ તત્પ્રાગ્ અપ્ય્ અવિશિષ્ટમ્ ઇતિ વેદાન્તજ્ઞાનાત્ પૂર્વમ્ એવ નિવૃત્તિઃ સ્યાત્ । ઐક્યજ્ઞાનં નિવર્તકં તદભાવાત્ સંસાર ઇતિ ભવદ્દર્શનં વિહન્યતે ।

કિઞ્ ચ નિવર્તકજ્ઞાનસ્યાપ્ય્ અવિદ્યારૂપર્વાત્ તન્નિવર્તનં કેનેતિ વક્તવ્યમ્ । નિવર્તકજ્ઞાનં સ્વેતરસમસ્તભેદં નિવર્ત્ય ક્ષણિકત્વાદ્ એવ સ્વયમ્ એવ વિનશ્યતિ દાવાનલવિષનાશનવિષાન્તરવદ્ ઇતિ ચેન્ ન । નિવર્તકજ્ઞાનસ્ય બ્રહ્મવ્યતિરિક્તત્વેન તત્સ્વરૂપતદુત્પત્તિવિનાશાનાં મિથ્યારૂપત્વાત્ તદ્વિનાશરૂપા વિદ્યા તિષ્ઠત્ય્ એવેતિ તદ્વિનાશદર્શનસ્ય નિવર્તકં વક્તચ્યમ્ એવ । દાવાગ્ન્યાદીનામ્ અપિ પૂર્વાવસ્થાવિરોધિપરિણામપરંપરાવર્જનીયૈવ ।

અપિ ચ ચિન્માત્રબ્રહ્મવ્યતિરિક્તકૃત્સ્નનિષેધવિષયજ્ઞાનસ્ય કો ઽયં જ્ઞાતા । અધ્યાસરૂપ ઇતિ ચેન્ ન । તસ્ય નિષેધતયા નિવર્તકજ્ઞાનકર્મત્વાત્ તત્કર્તૃત્વાનુપપત્તેઃ । બ્રહ્મસ્વરૂપ એવેતિ ચેન્ ન । બ્રહ્મણો નિવર્તકજ્ઞાનં પ્રતિ જ્ઞાતૃત્વં કિં સ્વરૂપમ્ ઉતાધ્યસ્તમ્ । અધ્યસ્તં ચેદ્ અયમ્ અધ્યાસસ્ તન્મૂલવિદ્યાન્તરં ચ નિવર્તકજ્ઞાનવિષયતયા તિષ્ઠત્ય્ એવ । તન્નિવર્તકાન્તરાભ્યુપગમે તસ્યાપિ ત્રિરૂપતયાનવસ્થૈવ । સર્વસ્ય હિ જ્ઞાનસ્ય ત્રિરૂપકત્વવિરહે જ્ઞાનત્વમ્ એવ હીયતે । કસ્યચિત્ કંચનાર્થવિશેષં પ્રતિ સિદ્ધિરૂપત્વાત્ । જ્ઞાનસ્ય ત્રિરૂપત્વવિરહે ભવતાં સ્વરૂપભૂતજ્ઞાનવન્ નિવર્તકજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અનિવર્તકં સ્યાત્ । બ્રહ્મસ્વરૂપસ્યૈવ જ્ઞાતૃત્વાભ્યુપગમે ઽસ્મદીય એવ પક્ષઃ પરિગૃહીતઃ સ્યાત્ । નિવર્તકજ્ઞાનસ્વરૂપજ્ઞાતૃત્વં ચ સ્વનિવર્ત્યાન્તર્ગતમ્
ઇતિ વચનં ભૂતલવ્યતિરિક્તં કૃત્સ્નં છિન્નં દેવદત્તેનેત્ય્ અસ્યામ્ એવ છેદનક્રિયાયામ્ અસ્યાશ્ છેદનક્રિયાયાશ્ છેત્તૃત્વસ્ય ચ છેદ્યાન્તર્ભાવવચનવદ્ ઉપહાસ્યમ્ ।

અપિ ચ નિખિલભેદનિવર્તકમ્ ઇદમ્ ઐક્યજ્ઞાનં કેન જાતમ્ ઇતિ વિમર્શનીયમ્ । શ્રુત્યૈવેતિ ચેન્ ન । તસ્યા બ્રહ્મવ્યતિરિક્તાયા અવિદ્યાપરિકલ્પિતત્વાત્ પ્રપઞ્ચબાધકજ્ઞાનસ્યોત્પાદકત્વં ન સંભવતિ । તથા હિ દુષ્ટકારણજાતમ્ અપિ રજ્જુસર્પજ્ઞાનં ન દુષ્ટકારણજન્યેન રજ્જુર્ ઇયં ન સર્પ ઇતિ જ્ઞાનેન બાધ્યતે । રજ્જુસર્પજ્ઞાનભયે વર્તમાને કેનચિદ્ભ્રાન્તેન પુરુષેણ રજ્જુર્ ઇયં ન સર્પ ઇત્યુક્તે ઽપ્ય્ અયં ભ્રાન્ત ઇતિ જ્ઞાતે સતિ તદ્વચનં રજ્જુસર્પજ્ઞાનસ્ય બાધકં ન ભવતિ ભયં ચ ન નિવર્તતે । પ્રયોજકજ્ઞાનવતઃ શ્રવણવેલાયામ્ એવ હિ બ્રહ્મવ્યતિરિક્તત્વેન શ્રુતેર્ અપિ ભ્રાન્તિમૂલત્વં જ્ઞાતમ્ ઇતિ । નિવર્તકજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાતુસ્ તત્સામગ્રીભૂતશાસ્ત્રસ્ય ચ બ્રહ્મવ્યતિરિક્તતયા યદિ બાધ્યત્વમ્ ઉચ્યતે હન્ત તર્હિ પ્રપઞ્ચનિવૃત્તેર્ મિથ્યાત્વમ્ આપતતીતિ પ્રપઞ્ચસ્ય સત્યતા સ્યાત્ ।
સ્વપ્નદૃષ્ટપુરુષવાક્યાવગતપિત્રાદિમરણસ્ય મિથ્યાત્વેન પિત્રાદિસત્યતાવત્ । કિઞ્ચ તત્ ત્વમ્ અસ્ય્ આદિવાક્યં ન પ્રપઞ્ચસ્ય બાધકમ્ । ભ્રાન્તિમૂલત્વાદ્ ભ્રાન્તપ્રયુક્તરજ્જુસર્પબાધકવાક્યવત્ ।

નનુ ચ સ્વપ્ને કસ્મિંશ્ચિદ્ ભયે વર્તમાને સ્વપ્નદશાયામ્ એવાયં સ્વપ્ન ઇતિ જ્ઞાતે સતિ પૂર્વભયનિવૃત્તિર્ દૃષ્ટા । તદ્વદ્ અત્રાપિ સંભવતીતિ । નૈવમ્ । સ્વપ્નવેલાયામ્ એવ સો ઽપિ સ્વપ્ન ઇતિ જ્ઞાતે સતિ પુનર્ભયાનિવૃત્તિર્ એવ દૃષ્ટેતિ ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ ।

શ્રવણવેલાયામ્ એવ સોઽપિ સ્વપ્ન ઇતિ જ્ઞાતમ્ એવેત્યુક્તમ્ । યદ્ અપિ ચેદમ્ ઉક્તં ભ્રાન્તિપરિકલ્પિતત્વેન મિથ્યારૂપમ્ અપિ શાસ્ત્રમ્ અદ્વિતીયં બ્રહ્મેતિ બોધયતિ તસ્ય સતો બ્રહ્મણો વિષયસ્ય પશ્ચાત્ તનબાધાદર્શનાદ્ બ્રહ્મ સુસ્થિતમ્ એવેતિ । તદ્ અયુક્તમ્ । શૂન્યમ્ એવ તત્ ત્વમ્ ઇતિ વાક્યેન તસ્યાપિ બાધિતત્વાત્ । ઇદં ભ્રાન્તિમૂલવાક્યમ્ ઇતિ ચેત્ । સદ્ અદ્વિતીયં બ્રહ્મેતિ વાક્યમ્ અપિ ભ્રાન્તિમૂલમ્ ઇતિ ત્વયૈવોક્તમ્ । પશ્ચાત્ તનબાધાદર્શનં તુ સર્વશૂન્યવાક્યસ્યૈવેતિ વિશેષઃ । સર્વશૂન્યવાદિનો બ્રહ્મવ્યતિરિક્તવસ્તુમિથ્યાત્વવાદિનશ્ ચ સ્વપક્ષસાધનપ્રમાણપારમાર્થ્યાનબ્યુપગમેનાભિયુક્તૈર્ વાદાનધિકાર એવ પ્રતિપાદિતઃ । અધિકારો ઽનભ્યુપાયત્વાન્ ન વાદે શૂન્યવાદિનઃ । ઇતિ ।

અપિ ચ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય મિથ્યાત્વં કેન પ્રમાણેન સાધ્યતે । પ્રત્યક્ષસ્ય દોષમૂલત્વેનાન્યથાસિદ્ધિસંભવાન્ નિર્દોષં શાસ્ત્રમ્ અનન્યથાસિદ્ધં પ્રત્યક્ષસ્ય બાધકમ્ ઇતિ ચેત્ । કેન દોષેણ જાતં પ્રત્યક્ષમ્ અનન્તભેદવિષયમ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્ । અનાદિભેદવાસનાખ્યદોષજાતં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ ચેત્ । હન્ત તર્હ્ય્ અનેનૈવ દોષેણ જાતં શાસ્ત્રમ્ અપીત્ય્ એકદોષમૂલત્વાચ્ છાસ્ત્રપ્રત્યક્ષયોર્ ન બાધ્યબાધકભાવસિદ્ધિઃ ।

આકાશવાય્વાદિભૂતતદારબ્ધશબ્દસ્પર્શાદિયુક્તમનુષ્યત્વાદિસંસ્થાનસંસ્થિતપદાર્થગ્રાહિ પ્રત્યક્ષમ્ । શાસ્ત્રં તુ પ્રત્યક્ષાદ્યપરિચ્છેદ્યસર્વાન્તરાત્મત્વસત્યત્વાદ્યનન્તવિશેષણવિશિષ્ટબ્રહ્મસ્વરૂપતદુપાસનાદ્યારાધનપ્રકારતત્પ્રાપ્તિપૂર્વકતત્પ્રસાદલભ્યફલવિશેષતદનિષ્ટકરણમૂલનિગ્રહવિશેષવિષયમ્ ઇતિ ન શાત્રપ્રત્યક્ષયોર્ વિરોધઃ । અનાદિનિધનાવિચ્છિન્નપાટસંપ્રદાયતાદ્યનેકગુણવિશિષ્ટસ્ય શાસ્ત્રસ્ય બલીયસ્ત્વં વદતા પ્રત્યક્ષપારમાર્થ્યમ્ અવશ્યમ્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અલમ્ અનેન શ્રુતિશતવિતતિવાતવેગપરાહતકુદૃષ્ટિદુષ્ટયુક્તિજાલતૂલનિરસનેનેત્ય્ ઉપરમ્યતે ।

દ્વિતીયે તુ પક્ષ ઉપાધિબ્રહ્મવ્યતિરિક્તવસ્ત્વન્તરાનભ્યુપગમાદ્ બ્રહ્મણ્ય્ એવોપાધિસંસર્ગાદ્ ઔપાધિકાઃ સર્વે દોષા બ્રહ્મણ્ય્ એવ ભવેયુઃ । તતશ્ ચાપહતપાપ્મત્વાદિનિર્દોષત્વશ્રુતયઃ સર્વે વિહન્યન્તે ।

યથા ઘટાકાશાદેઃ પરિચ્છિન્નતયા મહાકાશાદ્ વૈલક્ષણ્યં પરસ્પરભેદશ્ ચ દૃશ્યતે -- તત્રસ્થા ગુણા વા દોષા વાનવચ્છિન્ને મહાકાશે ન સંબધ્યન્તે એવમ્ ઉપાધિકૃતભેદવ્યવસ્થિતજીવગતા દોષા અનુપહિતે પરે બ્રહ્મણિ ન સંબધ્યન્ત ઇતિ ચેત્ । નૈતદ્ ઉપપદ્યતે । નિરવયવસ્યાકાશસ્યાનવચ્છેદ્યસ્ય ઘટાદિભિશ્ છેદાસંભવાત્ તેનૈવાકાશેન ઘટાદયઃ સંયુક્તા ઇતિ બ્રહ્મણો ઽપ્ય્ અચ્છેદ્યત્વાદ્ બ્રહ્મૈવોપાધિસંયુક્તં સ્યાત્ । ઘટસંયુક્તાકાશપ્રદેશો ઽન્યસ્માદ્ આકાશપ્રદેશાદ્ ભિદ્યત ઇચ્ ચેત્ । આકાશસ્યૈકસ્યૈવ પ્રદેશભેદેન ઘટાદિસંયોગાદ્ ઘટાદૌ ગચ્છતિ તસ્ય ચ પ્રદેશભેદસ્યાનિયમ ઇતિ તદ્વદ્ બ્રહ્મણ્ય્ એવ પ્રદેશભેદાનિયમેનોપાધિસંસર્ગાદ્ ઉપાધૌ ગચ્છતિ સંયુક્તવિયુક્તબ્રહ્મપ્રદેશભેદાચ્ ચ બ્રહ્મણ્ય્ એવોપાધિસંસર્ગઃ
ક્ષણે ક્ષણે બન્ધમોક્ષૌ સ્યાતામ્ ઇતિ સન્તઃ પરિહસન્તિ ।

નિરવયવસ્યૈવાકાશસ્ય શ્રોત્રેન્દ્રિયત્વે ઽપીન્દ્રિયવ્યવસ્થાવદ્ બ્રહ્મણ્ય્ અપિ વ્યવસ્થોપપદ્યત ઇતિ ચેત્ । ન વાયુવિશેષસંસ્કૃતકર્ણપ્રદેશસંયુક્તસ્યૈવાકાશપ્રદેશસ્યેન્દ્રિયત્વાત્ તસ્ય ચ પ્રદેશાન્તરાભેદે ઽપીન્દ્રિયવ્યવસ્થોપપદ્યતે । આકાશસ્ય તુ સર્વેષાં શરીરેષુ ગચ્છત્ સ્વનિયમેન સર્વપ્રદેશસંયોગ ઇતિ બ્રહ્મણ્ય્ ઉપાધિસંયોગપ્રદેશાનિયમ એવ ।

આકાશસ્ય સ્વરૂપેણૈવ શ્રોત્રેન્દ્રિયત્વમ્ અભ્યુપગમ્યાપીન્દ્રિયવ્યવસ્થોકતા । પરમાર્થતસ્ ત્વ્ આકાશો ન શ્રોત્રેન્દ્રિયમ્ । વૈકારિકાદ્ અહંકારાદ્ એકાદશેન્દ્રિયાણિ જાયન્ત ઇતિ હિ વૈદિકાઃ । યથોક્તં ભગવતા પરાશરેણ --
તૈજસાનીન્દ્રિયાણ્ય્ આહુર્ દેવા વૈકારિકા દશ ।
એકાદશં મનશ્ ચાત્ર દેવા વૈકારિકાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ઇતિ ।
અયમ્ અર્થઃ । વૈકારિકસ્ તૈજસો ભૂતાદિર્ ઇતિ ત્રિવિધો ઽહંકારઃ । સ ચ ક્રમાત્ સાત્ત્વિકો રાજસસ્ તામસશ્ ચ । તત્ર તામસાદ્ ભૂતાદેર્ આકાશાદીનિ ભૂતાનિ જાયન્ત ઇતિ સૃષ્ટિક્રમમ્ ઉક્ત્વા તૈજસાદ્ રાજસાદ્ અહંકારાદ્ એકદશેન્દ્રિયાણિ જાયન્ત ઇતિ પરમતમ્ ઉપન્યસ્ય સાત્ત્વિકાહંકારાદ્ વૈકારિકાનીન્દ્રિયાણિ જાયન્ત ઇતિ સ્વમતમ્ ઉચ્યતે -- દેવા વૈકારિકાઃ સ્મૃતા ઇતિ । દેવા ઇન્દ્રિયાણિ । એવમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ આહંકારિકાણાં ભૂતૈશ્ ચાપ્ય્ આયનં મહાભારત ઉચ્યતે । ભૌતિકત્વે ઽપીન્દ્રિયાણામ્ આકાશાદિભૂતવિકારત્વાદ્ એવાકાશાદિભૂતપરિણામવિશેષા વ્યવસ્થિતા એવ શરીરવત્ પુરુષાણામ્ ઇન્દ્રિયાણિ ભવન્તીતિ બ્રહ્મણ્ય્ અચ્છેદ્યે નિરવયવે નિર્વિકારે ત્વ્ અનિયમેનાનન્તહેયોપાધિસંસર્ગદોષો દુષ્પરિહર એવેતિ શ્રદ્દધાનાનામ્ એવાયમ્ પક્ષ ઇતિ શાસ્ત્રવિદો
ન બહુ મન્યન્તે । સ્વરૂપપરિણામાભ્યુપગમાદ્ અવિકારત્વશ્રુતિર્ બાધ્યતે । નિરવદ્યતા ચ બ્રહ્મણઃ શક્તિપરિણામ ઇતિ ચેત્ । કેયં શક્તિર્ ઉચ્યતે । કિં બ્રહ્મપરિણામરૂપા । ઉત બ્રહ્મણો ઽનન્યા કાપીતિ । ઉભયપક્ષે ઽપિ સ્વરૂપપરિણામો ઽવર્જનીય એવ ।

તૃતીયે ઽપિ પક્ષે જીવબ્રહ્મણોર્ ભેદવદ્ અભેદસ્ય ચાભ્યુપગમાત્ તસ્ય ચ તદ્ભાવાત્ સૌભરિભેદવચ્ ચ સ્વાવતારભેદવચ્ ચ સર્વસ્યેશ્વરભેદતાત્ સર્વે જીવગતા દોષાસ્ તસ્યૈવ સ્યુઃ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । ઈશ્વરઃ સ્વરૂપેણૈવ સુરનરતિર્યક્સ્થાવરાદિભેદેનાવસ્થિત ઇતિ હિ તદાત્મકત્વવર્ણનં ક્રિયતે । તથા સત્ય્ એકમૃત્પિણ્ડારબ્ધઘટશરાવાદિગતાન્ય્ ઉદકાહરણાદીનિ સર્વકાર્યાણિ યથા તસ્યૈવ ભવન્તિ, એવં સર્વજીવગતસુખદુઃખાદિ સર્વમ્ ઈશ્વરગતમ્ એવ સ્યાત્ ।

ઘટશરાવાદિસંસ્થાનાનુપયુક્તમૃદ્દ્રવ્યં યથા કાર્યાન્તરાન્વિતમ્ એવમ્ એવ સુરપશુમનુજાદિજીવત્વાનુપયુક્તેશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ સત્યસંકલ્પત્વાદિકલ્યાણગુણાકર ઇતિ ચેત્ સત્યં સ એવેશ્વર એકેનાંશેન કલ્યાણગુણગણાકરઃ સ એવાન્યેનાંશેન હેયગુણાકર ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । દ્વયોર્ અંશયોર્ ઈશ્વરાવિશેષાત્ । દ્વવ્ અંશૌ વ્યવસ્થિતવ્ ઇતિ ચેત્ । કસ્ તેન લાભઃ । એકસ્યૈવાનેકાંશેન નિત્યદુઃખિત્વાદ્ અંશાન્તરેણ સુખિત્વમ્ અપિ નેશ્વરત્વાય કલ્પતે । યથા દેવદત્તસ્યૈકસ્મિન્ હસ્તે ચન્દનપઙ્કાનુલેપકેયૂરકટકાઙ્ગુલીયાલંકારસ્ તસ્યૈવાન્યસ્મિન્ હસ્તે મુદ્ગરાભિઘાતઃ કાલાનલજ્વાલાનુપ્રવેશશ્ ચ તદ્વદ્ એવેશ્વરસ્ય સ્યાદ્ ઇતિ બ્રહ્માજ્ઞાનપક્ષાદ્ અપિ પાપીયાન્ અયં ભેદાભેદપક્ષઃ । અપરિમિતદુઃખસ્ય પારમાર્થિકત્વાત્
સંસારિણામ્ અનન્તત્વેન દુસ્તરત્વાચ્ ચ ।

તસ્માદ્ વિલક્ષણો ઽયં જીવાંશ ઇતિ ચેત્ । આગતો ઽસિ તર્હિ મદીયં પન્થાનમ્ । ઈશ્વરસ્ય સ્વરૂપેણ તાદાત્મ્યવર્ણને સ્યાદ્ અયં દોષઃ । આત્મશરીરભાવેન તુ તાદાત્મ્યપ્રતિપાદને ન કશ્ચિદ્ દોષઃ । પ્રત્ય્ ઉત નિખિલભુવનનિયમનાદિર્ મહાન્ અયં ગુણગણઃ પ્રતિપાદિતો ભવતિ । સામાનાધિકરણ્યં ચ મુખ્યવૃત્તમ્ ।

અપિ ચૈકસ્ય વસ્તુનો ભિન્નાભિન્નત્વં વિરુદ્ધત્વાન્ ન સંભવતીત્યુક્તમ્ । ઘટસ્ય પટાદ્ ભિન્નત્વે સતિ તસ્ય તસ્મિન્ન્ અભાવઃ । અભિન્નત્વે સતિ તસ્ય ચ ભાવ ઇતિ । એકસ્મિન્ કાલે ચૈકસ્મિન્ દેશે ચૈકસ્ય હિ પદાર્થસ્ય યુગપત્સદ્ભાવો ઽસદ્ભાવશ્ ચ વિરુદ્ધઃ ।

જાત્યાત્મના ભાવો વ્યક્ત્યાત્મના ચાભાવ ઇતિ ચેત્ । જાતેર્ મુણ્ડેન ચાભાવે સતિ ખણ્ડે મુણ્ડસ્યાપિ સદ્ભાવપ્રસઙ્ગઃ । ખણ્ડેન ચ જાતેર્ અભિન્નત્વે સદ્ભાવો ભિન્નત્વે ચાસદ્ભાવઃ અશ્વે મહિશત્વસ્યૈવેતિ વિરોધો દુષ્પરિહર એવ । જાત્યાદેર્ વસ્તુસંસ્થાનતયા વસ્તુનઃ પ્રકારત્વાત્ પ્રકારપ્રકારિણોશ્ ચ પદાર્થાન્તરત્વં પ્રકારસ્ય પૃથક્સિદ્ધ્યનર્હત્વં પૃથગનુપલમ્ભશ્ ચ તસ્ય ચ સંસ્થાનસ્ય ચાનેકવસ્તુષુ પ્રકારતયાવસ્થિતશ્ ચેત્યાદિ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ ।