વેદાર્થસંગ્રહ · શ્લોક 104-123

તસ્યૈવ સહસ્રશીર્ષં દેવમ્ ઇતિ કેવલપરતત્ત્વવિશેષપ્રતિપાદનપરેણ નારાયણાનુવાકેન સર્વસ્માત્ પરત્વં પ્રપઞ્ચિતમ્ । અનેનાનન્યપરેણ પ્રતિપાદિતમ્ એવ પરતત્ત્વમ્ અન્યપરેષુ સર્વવાક્યેષુ કેનાપિ શબ્દેન પ્રતીયમાનં તદ્ એવેત્ય્ અવગમ્ય ઇતિ શાસ્ત્રદૃષ્ત્યા તૂપદેશો વામદેવવદ્ ઇતિ સૂત્રકારેણ નિર્ણીતમ્ । તદ્ એતત્ પરં બ્રહ્મ ક્વચિદ્ બ્રહ્મશિવાદિશબ્દાદ્ અવગતમ્ ઇતિ કેવલબ્રહ્મશિવયોર્ ન પરત્વપ્રસઙ્ગઃ । અસ્મિન્ન્ અનન્યપરે ઽનુવાકે તયોર્ ઇન્દ્રાદિતુલ્યતયા તદ્વિભૂતિત્વપ્રતિપાદનાત્ । ક્વચિદ્ આકાશપ્રાણાદિશબ્દેન પરં બ્રહ્માભિહિતમ્ ઇતિ ભૂતાકાશપ્રાણાદેર્ યથા ન પરત્વમ્ । યત્ પુનર્ ઇદમ્ આશઙ્કિતમ્ અથ યદ્ ઇદમ્ અસ્મિન્ બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ દહરો ઽસ્મિન્ન્ અન્તરાકાશસ્ તસ્મિન્ યદ્ અન્તસ્ તદ્ અન્વેષ્ટવ્યં તદ્ વા વ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્
ઇત્ય્ અત્રાકાશશબ્દેન જગદુપાદાનકારણં પ્રતિપાદ્ય તદન્તર્વર્તિનઃ કસ્યચિત્ તત્ત્વવિશેષસ્યાન્વેષ્ટવ્યતા પ્રતિપાદ્યતે । અસ્યાકાશસ્ય નામરૂપયોર્ નિવોઢૃત્વશ્રવણાત્ પુરુષસૂક્તે પુરુષસ્ય નામરૂપયોઃ કર્તૃત્વદર્શનાચ્ ચાકાશપર્યાયભૂતાત્ પુરુષાદ્ અન્યસ્યાન્વેષ્ટવ્યતયોપાસ્યત્વં પ્રતીયત ઇત્યનધીતવેદાનામ્ અદૃષ્ટશાસ્ત્રાણામ્ ઇદં ચોદ્યં ।

યતસ્ તત્ર શ્રુતિર્ એવાસ્ય પરિહારમ્ આહ । વાક્યકારશ્ ચ -- દહરો ઽસ્મિન્ન્ અન્તરાકાશઃ કિં તદ્ અત્ર વિદ્યતે યદ્ અન્વેષ્ટવ્યં યદ્ વા વ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ ઇતિ ચોદિતે યાવાન્ વા અયમ્ આકાશસ્ તાવાન્ એષો ઽન્તર્હૃદય આકાશ ઇત્યાદિનાસ્યાકાશશબ્દવાચ્યસ્ય પરમપુરુષસ્યાનવધિકમહત્ત્વં સકલજગદાધારત્વં ચ પ્રતિપાદ્ય તસ્મિન્ કામાઃ સમાહિતા ઇતિ કામશબ્દેનાપહતપાપ્મત્વાદિસત્યસંકલ્પપર્યન્તગુણાષ્ટકં નિહિતમ્ ઇતિ પરમપુરુષવત્ પરમપુરુષગુણાષ્ટકસ્યાપિ પૃથિવિજિજ્ઞાસિતવ્યતાપ્રતિપાદયિષયા તસ્મિન્ યદ્ અન્તસ્ તદન્વેષ્ટવ્યમ્ ઇત્યુક્તમ્ ઇતિ શ્રુત્યૈવ સર્વં પરિહૃતમ્ ।

એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- કિં તદ્ અત્ર વિદ્યતે યદ્ અનેષ્ટવ્યમ્ ઇત્ય્ અસ્ય ચોદ્યસ્ય તસ્મિન્ સર્વસ્ય જગતઃ સ્રષ્ટૃત્વમ્ આધારત્વં નિયન્તૃત્વં શેષિત્વમ્ અપહતપાપ્મત્વાદયો ગુણાશ્ ચ વિદ્યન્ત ઇતિ પરિહાર ઇતિ । તથા ચ વાક્યકારવચનમ્ -- તસ્મિન્ યદ્ અન્તર્ ઇતિ કામવ્યપદેશ ઇતિ । કામ્યન્ત ઇતિ કામાઃ । અપહતપાપ્મત્વાદયો ગુણા ઇત્યર્થઃ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- યદ્ એતદ્ દહરાકાશશબ્દાભિધેયં નિખિલજગદુદયવૈભવલયલીલં પરં બ્રહ્મ તસ્મિન્ યદ્ અન્તર્ નિહિતમ્ અનવધિકાતિશયમ્ અપહતપાપ્મત્વાદિગુણાષ્ટકં તદ્ ઉભયમ્ અપ્ય્ અન્વેષ્ટવ્યં વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ ઇતિ । યથાહ -- અથ ય ઇહાત્માનમ્ અનુવિદ્ય વ્રજન્ત્ય્ એતાંશ્ ચ સત્યાન્ કામાંસ્ તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવન્તીતિ ।

યઃ પુનઃ કારણસ્યૈવ ધ્યેયતાપ્રતિપાદનપરે વાક્યે વિષ્ણોર્ અનન્યપરવાક્યપ્રતિપાદિતપરતત્ત્વભૂતસ્ય કાર્યમધ્યે નિવેશઃ સ સ્વકાર્યભૂતતત્ત્વસંખ્યાપૂરણં કુર્વતઃ સ્વલીલયા જગદુપકારાય સ્વેચ્છાવતાર ઇત્ય્ અવગન્તવ્યઃ । યથા લીલયા દેવસંખ્યાપૂર્ણં કુર્વત ઉપેન્દ્રત્વં પરસ્યૈવ, યથા ચ સૂર્યવંશોદ્ભવરાજસંખ્યાપૂર્ણં કુર્વતઃ પરસ્યૈવ બ્રહ્મણો દાશરથિરૂપેણ સ્વેચ્છાવતારઃ, યથા ચ સોમવંશસંખ્યાપૂરણં કુર્વતો ભગવતો ભૂભારાવતારણાય સ્વેચ્છયા વસુદેવગૃહે ઽવતારઃ ।

સૃષ્ટિપ્રલયપ્રકરણેષુ નારાયણ એવ પરમકારણતયા પ્રતિપાદ્યત ઇતિ પૂર્વમ્ એવોક્તમ્ । યત્ પુનર્ અથર્વશિરસિ રુદ્રેણ સ્વસર્વાઇશ્વર્યં પ્રપઞ્ચિતં તત્ સો ઽન્તરાદ્ અન્તરં પ્રાવિશદ્ ઇતિ પરમાત્મપ્રવેશાદ્ ઉક્તમ્ ઇતિ શ્રુત્યૈવ વ્યક્તમ્ । શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તૂપદેશો વામદેવવદ્ ઇતિ સૂત્રકારેણૈવંવાદિનામ્ અર્થઃ પ્રતિપાદિતઃ । યથોક્તં પ્રહ્લાદેનાપિ --
સર્વગત્વાદ્ અનન્તરસ્ય સ એવાહમ્ અવસ્થિતઃ ।
મત્તઃ સર્વમ્ અહં સર્વં મયિ સર્વં સનાતને ॥
ઇત્યાદિ । અત્ર સર્વગત્વાદ્ અનન્તસ્યેતિ હેતુર્ ઉક્તઃ । સ્વશરીરભૂતસ્ય સર્વસ્ય ચિદચિદ્વસ્તુન આત્મત્વેન સર્વગઃ પરમાત્મેતિ સર્વે શબ્દાઃ સર્વશરીરં પરમાત્માનમ્ એવાભિદધતીત્ય્ ઉક્તમ્ । અતો ઽહમ્ ઇતિ શબ્દઃ સ્વાત્મપ્રકારપ્રકારિણં પરમાત્માનમ્ એવાચષ્ટે । અત ઇદમ્ ઉચ્યતે । આત્મેત્ય્ એવ તુ ગૃહ્ણીયાત્ સર્વસ્ય તન્નિષ્પત્તેર્ ઇત્યાદિનાહંગ્રહણોપાસનં વાક્યકારેણ કાર્યાવસ્થઃ કારણાવસ્થશ્ ચ સ્થૂલસૂક્ષ્મચિદચિદ્વસ્તુશરીરઃ પરમાત્મૈવેતિ સર્વસ્ય તન્નિષ્પત્તેર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહયન્તિ ચેતિ સૂત્રકારેણ ચ । મહાભારતે ચ બ્રહ્મરુદ્રસંવાદે બ્રહ્મા રુદ્રં પ્રયાહ --
તવાન્તરાત્મા મમ ચ યે ચાન્યે દેહિસંજ્ઞિતાઃ ।
ઇતિ । રુદ્રસ્ય બ્રહ્મણશ્ ચાન્યેષાં ચ દેહિનાં પરમેશ્વરો નારાયણો ઽન્તરાત્મતયાવસ્થિત ઇતિ । તથા તત્રૈવ --
વિષ્ણુર્ આત્મા ભગવતો ભવસ્યામિતતેજસઃ ।
તસ્માદ્ ધનુર્જ્યાસંસ્પર્શં સ વિષેહે મહેશ્વરઃ ॥
ઇતિ । તત્રૈવ --
એતૌ દ્વૌ વિબુધશ્રેષ્ઠૌ પ્રસાદક્રોધજૌ સ્મૃતૌ ।
તદાદર્શિતપન્થાનૌ સૃષ્ટિસંહારકારકૌ ॥
ઇતિ । અન્તરાત્મતયાવસ્થિતનારાયણદર્શિતપથૌ બ્રહ્મરુદ્રૌ સૃષ્ટિસંહારકાર્યકરાવ્ ઇત્યર્થઃ ।

નિમિત્તોપાદાનયોસ્ તુ ભેદં વદન્તો વેદબાહ્યા એવ સ્યુઃ । જન્માદ્યસ્ય યતઃ -- પ્રકૃતિશ્ ચ -- પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાદ્ ઇત્યાદિ વેદવિત્પ્રણીતસૂત્રવિરોધાત્ । સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ -- તદ્ ઐક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ -- બ્રહ્મવનં બ્રહ્મ સ વૃક્ષ આસીદ્ યતો દ્યાવાપૃથિવી નિષ્ટતક્ષુઃ -- બ્રહ્માધ્યતિષ્ઠદ્ભુવનાનિ ધારયન્ -- સર્વે નિમેષા જજ્ઞિરે વિદ્યુતઃ પુરુષાદધિ -- ન તસ્યેશે કશ્ચન તસ્ય નામ મહદ્યશઃ -- નેહ નાનાસ્તિ કિંચન -- સર્વસ્ય વશી સર્વસ્યેશાનઃ -- પુરુષ એવેદં સર્વં યદ્ ભૂતં યચ્ ચ ભવ્યમ્ ઉતામૃતત્ત્વસ્યેશાનઃ -- નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યત ઇત્યાદિસર્વશ્રુતિવિરોધાચ્ ચ ।

ઇતિહાસપુરાણેષુ ચ સૃષ્ટિસ્થિતિપ્રલયપ્રકરણયોર્ ઇદમ્ એવ પરતત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે । યથા મહાભારતે --
કુતઃ સૃષ્ટમ્ ઇદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
પ્રલયે ચ કમ્ અભ્યેતિ તન્ તો બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ઇતિ પૃષ્ટો --
નારાયણો જગન્મૂર્તિર્ અનન્તાત્મા સનાતન ।
ઇત્યાદિ ચ વદતિ --
ઋષયઃ પિતરો દેવા મહાભૂતાનિ ધાતવઃ ।
જઙ્ગમાજઙ્ગમં ચેદં જગન્નારાયણોદ્ભવમ્ ॥
ઇતિ ચ । પ્રાચ્યોદીચ્યદાક્ષિણાત્યપાશ્ચાત્યસર્વશિષ્ટૈઃ સર્વધર્મસર્વતત્ત્વવ્યવસ્થાયામ્ ઇદમ્ એવ પર્યાપ્તમ્ ઇત્ય્ અવિગાનપરિગૃહીતં વૈષ્ણવં ચ પુરાણં જન્માદ્ય્ અસ્ય યત ઇતિ જગજ્જન્માદિકારણં બ્રહ્મેત્ય્ અવગમ્યતે । તજ્જન્માદિકારણં કિમ્ ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકં વિષ્ણોઃ સકાશાદ્ ભૂતમ્ ઇત્યાદિના બ્રહ્મસ્વરૂપવિશેષપ્રતિપાદનૈકપરતયા પ્રવૃત્તમ્ ઇતિ સર્વસંમતમ્ । તથા તત્રૈવ --
પ્રકૃતિર્ યા ખ્યાતા વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપિણી ।
પુરુષશ્ ચ+પ્ય્ ઉભાવ્ એતૌ લીયેતે પરમાત્મનિ ॥
પરમાત્મા ચ સર્વેષામ્ આધારઃ પરમેશ્વરઃ ।
વિષ્ણુનામા સ વેદેષુ વેદાન્તેષુ ચ ગીયતે ॥
ઇતિ । સર્વવેદવેદાન્તેષુ સર્વૈઃ શબ્દૈઃ પરમકારણતયાયમ્ એવ ગીયત ઇત્યર્થઃ । યથા સર્વાસુ ષ્રુતિષુ કેવલપરબ્રહ્મસ્વરૂપવિશેષપ્રતિપાદનાયૈવ પ્રવૃત્તો નારાયણાનુવાકસ્ તથેદં વૈષ્ણવં ચ પુરાણમ્ --
સો ઽહમ્ ઇચ્છામિ ધર્મજ્ઞ શ્રોતું ત્વત્તો યથા જગત્ ।
બભૂવ ભૂયશ્ ચ યથા મહાભાગ ભવિષ્યતિ ॥
યન્મયં ચ જગદ્બ્રહ્મન્ય્ અતશ્ ચૈતચ્ચરાચરમ્ ।
લીનમ્ આસીદ્ યથા યત્ર લયમ્ એષ્યતિ યત્ર ચ ॥
ઇતિ પરં બ્રહ્મ કિમ્ ઇતિ પ્રક્રમ્ય --
વિષ્ણોઃ સકાશાદ્ ઉદ્ભૂતં જગત્ તત્રૈવ ચ સ્થિતમ્ ।
સ્થિતિસંયમકર્તાસૌ જગતો ઽસ્ય જગચ્ ચ સઃ ॥
પરઃ પરાણાં પરમઃ પરમાત્માત્મસંસ્થિતઃ ।
રૂપવર્ણાદિનિર્દેશવિશેષણવિવર્જિતઃ ॥
અપક્ષયવિનાશાભ્યાં પરિણામર્દ્ધિજન્મભિઃ ।
વર્જિતઃ શક્યતે વક્તું યઃ સદ્ અસ્તીતિ કેવલમ્ ॥
સર્વત્રાસૌ સમસ્તં ચ વસત્ય્ અત્રેતિ વૈ યતઃ ।
તતઃ સ વાસુદેવેતિ વિદ્વદ્ભિઃ પરિપઠ્યતે ॥
તદ્બ્રહ્મ પરં નિત્યમ્ અજમ્ અક્ષયમ્ અવ્યયમ્ ।
એકસ્વરૂપં ચ સદા હેયાભાવાચ્ ચ નિર્મલમ્ ॥
તદ્ એવ સર્વમ્ એવૈતદ્વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપવત્ ।
તથા પુરુષરૂપેણ કાલરૂપેણ ચ સ્થિતમ્ ॥
સ સર્વભૂતપ્રકૃતિં વિકારાન્ ગુણાદિદોષાંશ્ ચ મુને વ્યતીતઃ ।
અતીતસર્વાવરણો ઽખિલાત્મા તેનાસ્તૃતં યદ્ ભુવનાન્તરાલે ॥
સમસ્તકલ્યાણગુણાત્મકો ઽસૌ સ્વશક્તિલેશોદ્ધૃતભૂતવર્ગઃ ।
ઇચ્છાગૃહીતાભિમતોરુદેહઃ સંસાધિતાશેષજગદ્ધિતો ઽસૌ ॥
તેજોબલાઇશ્વર્યમહાવબોધસુવીર્યશક્ત્યાદિગુણૈકરાશિઃ ।
પરઃ પરાણાં સકલા ન યત્ર ક્લેશાદયઃ સન્તિ પરાવરેશે ॥
સ ઈશ્વરો વ્યષ્ટિસમષ્ટિરૂપો ઽવ્યક્તસ્વરૂપઃ પ્રકટસ્વરૂપઃ ।
સર્વેશ્વરઃ સર્વદૃક્સર્વવેત્તા સમસ્તશક્તિઃ પરમેશ્વરાખ્યઃ ॥
સંજ્ઞાયતે યેન તદ્ અસ્તદોષં શુદ્ધં પરં નિર્મલમ્ એકરૂપમ્ ।
સંદૃશ્યતે વાપ્ય્ અધિગમ્યતે વા તજ્જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનમ્ અતો ઽન્યદ્ ઉક્તમ્ ॥
ઇતિ પરબ્રહ્મસ્વરૂપવિશેષનિર્ણયાયૈવ પ્રવૃત્તમ્ ।

અન્યાનિ સર્વાણિ પુરાણાન્ય્ એતદવિરોધેન નેયાનિ । અન્યપરત્વં ચ તત્તદારમ્ભપ્રકારૈર્ અવગમ્યતે । સર્વાત્મના વિરુદ્ધાંશસ્ તામસત્વાદ્ અનાદરણીયઃ ।

નન્વ્ અસ્મિન્ન્ અપિ --
સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકરણીં બ્રહ્મવિષ્નુશિવાત્મિકાં ।
સ સંજ્ઞા યાતિ ભગવાન્ એક જનાર્દનઃ ॥
ઇતિ ત્રિમૂર્તોસામ્યં પ્રતીયતે । નૈતદ્ એવમ્ । એક એવ જનાર્દન ઇતિ જન અર્દનસ્યૈવ બ્રહ્મશિવાદિકૃત્સ્નપ્રપઞ્ચતાદાત્મ્યં વિધીયતે । જગચ્ ચ સ ઇતિ પૂર્વોક્તમ્ એવ વિવૃણોતિ -- સ્રષ્ટા સૃજતિ ચાત્માનં વિષ્ણુઃ પાલ્યં ચ પાતિ ચ ।
ઉપસંહ્રિયતે ચાન્તે સંહર્તા ચ સ્વત્યંપ્રભુઃ ॥
ઇતિ ચ સ્રષ્ટૃત્વેનાવસ્થિતં બ્રહ્મણં સૃજ્યં ચ સંહર્તારં સંહાર્યં ચ યુગપન્ નિર્દિશ્ય સર્વસ્ય વિષ્ણુતાદાત્મ્યોપદેશાત્ સૃજ્યસંહાર્યભૂતાદ્ વસ્તુનઃ સ્રષ્ટૃસંહર્ત્રોર્ જનાર્દનવિભૂતિત્વેન વિશેષો દૃશ્યતે । જનાર્દનવિષ્ણુશબ્દયોઃ પર્યાયત્વેન બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મિકામ્ ઇતિ વિભૂતિમ્ । અત એવ સ્વેચ્છયા લીલાર્થં વિભૂત્યન્તર્ભાવ ઉચ્યતે । યથેદમ્ અનન્તરમ્ એવોચ્યતે --
પૃથિવ્યાપસ્ તથા તેજો વાયુર્ આકાશ એવ ચ ।
સર્વેન્દ્રિયાન્તઃકરણં પુરુષાખ્યં હિ યજ્ જગત્ ॥
સ એવ સર્વભૂતાત્મા વિશ્વરૂપો યતો ઽવ્યયઃ ।
સર્ગાદિકં તતો ઽસ્યૈવ ભૂતસ્થમ્ ઉપકારકમ્ ॥
સ એવ સૃજ્યઃ સ ચ સર્વકર્તા સ એવ પાત્યત્તિ ચ પાલ્યતે ચ ।
બ્રહ્માદ્યવસ્થાભિર્ અશેષમૂર્તિર્ વિષ્ણુર્ વરિષ્ઠો વરદો વરેણ્યઃ ॥ ઇતિ ।

અત્ર સામાનાધિકરણ્યનિર્દિષ્ટં હેયમિશ્રપ્રપઞ્ચતાદાત્મ્યં નિરવદ્યસ્ય નિર્વિકારસ્ય સમસ્તકલ્યાણગુણાત્મકસ્ય બ્રહ્મણઃ કથમ્ ઉપપદ્યત ઇત્ય્ આશઙ્ખ્ય સ એવ સર્વભૂતાત્મા વિશ્વરૂપો યતો ઽવ્યય ઇતિ સ્વયમ્ એવોપપાદયતિ । સ એવ સર્વેશ્વરઃ પરબ્રહ્મભૂતો વિષ્ણુર્ એવ સર્વં જગદ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય સર્વભૂતાત્મા વિશ્વરૂપો યતો ઽવ્યય ઇતિ હેતુર્ ઉક્તઃ । સર્વભૂતાનામ્ અયમ્ આત્મા વિશ્વશરીરો યતો ઽવ્યય ઇત્યર્થઃ । વક્ષ્યતિ ચ -- સત્સર્વં વૈ હરેસ્ તનુર્ ઇતિ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । અસ્યાવ્યયસ્યાપિ પરસ્ય બ્રહ્મણો વિષ્ણોર્ વિશ્વશરીરતયા તાદાત્મ્યવિરુદ્ધમ્ ઇત્ય્ આત્મશરીરયોશ્ ચ સ્વભાવા વ્યવસ્થિતા એવ । એવંભૂતસ્ય સર્વેશ્વરસ્ય વિષ્ણોઃ પ્રપઞ્ચાન્તર્ભૂતનિયામ્યકોટિનિવિષ્ટબ્રહ્માદિદેવતિર્યઙ્મનુષ્યેષુ તત્ તત્ સમાશ્રયણીયત્વાય સ્વેચ્છાવતારઃ પૂર્વોક્તઃ । તદ્ એતદ્ બ્રહ્માદીનાં ભાવનાત્રયાન્વયેન કર્મવશ્યત્વં ભગવતઃ પરબ્રહ્મભૂતસ્ય વાસુદેવસ્ય નિખિલજગદુપકારાય સ્વેચ્છયા સ્વેનૈવ રૂપેણ દેવાદિષ્વ્ અવતાર ઇતિ ચ ષષ્ટે ઽંશે શુભાશ્રયપ્રકરણે સુવ્યક્તમ્ ઉક્તમ્ । અસ્ય દેવાદિરૂપેણાવતારેષ્વ્ અપિ ન પ્રાકૃતો દેહ ઇતિ મહાભારતે -- ન ભૂતસંઘસંસ્થાનો દેહો ઽસ્ય પરમાત્મનઃ । ઇતિ પ્રતિપાદિતઃ । શ્રુતિભિશ્ ચ -- અજાયમાનો બહુધા વિજાયતે -- તસ્ય ધીરાઃ પરિજાનન્તિ
યોનિમ્ ઇતિ । કર્મવશ્યાનાં બ્રહ્માદીનામ્ અનિચ્છતામ્ અપિ તત્તત્કર્માનુગુણપ્રકૃતિપરિણામરૂપભૂતસંઘસંસ્થાનવિશેષદેવાદિશરીરપ્રવેશરૂપં જન્માવર્જનીયમ્ । અયં તુ સર્વેશ્વરઃ સત્યસંકલ્પો ભગવાન્ એવંભૂતશુભેતરજન્માકુર્વન્ન્ અપિ સ્વેચ્છયા સ્વેનૈવ નિરતિશયકલ્યાણરૂપેણ દેવાદિષુ જગદુપકારાય બહુધા જાયતે, તસ્યૈતસ્ય શુભેતરજન્માકુર્વતો ઽપિ સ્વકલ્યાણગુણાનન્ત્યેન બહુધા યોનિં બહુવિધજન્મ ધીરાધીરમતામ્ અગ્રેસરા જાનન્તીત્યર્થઃ ।

તદેતન્નિખિલજગન્નિમિત્તોપાદાનભૂતાજ્ જન્માદ્ય્ અસ્ય યતઃ -- પ્રકૃતિશ્ ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાદિત્યાદિસૂત્રૈઃ પ્રતિપાદિતાત્ પરસ્માદ્ બ્રહ્મણઃ પરમપુરુષાદ્ અન્યસ્ય કસ્યચિત્ પરતરત્વં પરમતઃ સેતૂન્ માનસંબન્ધભેદવ્યપદેશેભ્ય ઇત્યાશઙ્ક્ય સામાન્યાત્ તુ -- બુદ્ધ્યર્થઃ પાદવત્ -- સ્થાનવિશેષાત્ પ્રકાશાદિવત્ -- ઉપપત્તેશ્ ચ -- તથાન્યપ્રતિષેધાત્ -- અનેન સર્વગતત્વમાયામ્ આદિશબ્દાદિભ્ય ઇતિ સૂત્રકારઃ સ્વયમ્ એવ નિરાકરોતિ ।

માનવે ચ શાસ્ત્રે --
પ્રાદુરાસીત્ તમોનુદઃ સિસૃક્ષુર્ વિવિધાઃ પ્રજાઃ ।
અપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમ્ અપાસૃજત્ ॥
તસ્મિઞ્ જજ્ઞે સ્વયં બ્રહ્મ
ઇતિ બ્રહ્મણો જન્મશ્રવણાત્ ક્ષેત્રજ્ઞત્વમ્ એવાવગમ્યતે । તથા ચ સ્રષ્ટુઃ પરમપુરુષસ્ય તદ્વિસૃષ્ટસ્ય ચ બ્રહ્મણઃ
અયં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
તદ્વિસૃષ્ટઃ સ પુરુષો લોકે બ્રહ્મેતિ કીર્ત્યતે ॥
ઇતિ નામનિર્દેશાચ્ ચ । તથા ચ વૈષ્ણવે પુરાણે હિરણ્યગર્ભાદીનાં ભાવનાત્રયાન્વયાદ્ અશુદ્ધત્વેન શુભાશ્રયત્વાનર્હતોપપાદનાત્ ક્ષેત્રજ્ઞત્વં નિશ્ચીયતે ।

યદ્ અપિ કૈશ્ચિદ્ ઉક્તમ્ -- સર્વસ્ય શબ્દજાતસ્ય વિધ્યર્થવાદમન્ત્રરૂપસ્ય
કાર્યાભિધાયિત્વેનૈવ પ્રામાણ્યં વર્ણનીયમ્ । વ્યવહારાદ્ અન્યત્ર શબ્દસ્ય બોધકત્વશક્ત્યવધારણાસંભવાદ્ વ્યવહારસ્ય ચ કાર્યબુદ્ધિમૂલત્વાત્ કાર્યરૂપ એવ શબ્દાર્થઃ । ન પરિનિષ્પન્ને વસ્તુનિ શબ્દઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ । અત્રોચ્યતે । પ્રવર્તકવાક્યવ્યવહાર એવ શબ્દાનામ્ અર્થબોધકત્વશક્ત્યવધારણં કર્તવ્યમ્ ઇતિ કિમ્ ઇયં રાજાજ્ઞા । સિદ્ધવસ્તુષુ શબ્દસ્ય બોધકત્વશક્તિગ્રહણમ્ અત્યન્તસુકરમ્ । તથા હિ -- કેનચિદ્ ધસ્તચેષ્ટાદિનાપવરકે દણ્ડઃ સ્થિત ઇતિ દેવદત્તાય જ્ઞાપયેતિ પ્રેષિતઃ કશ્ચિત્ તજ્જ્ઞાપને પ્રવૃત્તો ઽપવરકે દણ્ડઃ સ્થિત ઇતિ શબ્દં પ્રયુઙ્ક્તે । મૂકવદ્ ધસ્તચેષ્ટામ્ ઇમાં જાનન્ પાર્શ્વસ્થો ઽન્યઃ પ્રાગ્વ્યુત્પન્નો ઽપિ તસ્યાર્થસ્ય બોધનાયાપવરકે દણ્ડઃ સ્થિત ઇત્યસ્ય શબ્દસ્ય પ્રયોગદર્શનાદ્ અસ્યાર્થસ્યાયં શબ્દો
બોધક ઇતિ જાનાતીતિ કિમ્ અત્ર દુષ્કરમ્ । તથા બાલસ્ તાતો ઽયમ્ ઇયં માતાયં માતુલો ઽયં મનુષ્યો ઽયં મૃગશ્ ચન્દ્રો ઽયમ્ અયં ચ સર્પ ઇતિ માતાપિતૃપ્રભૃતિભિઃ શબ્દૈઃ શનૈઃ શનૈર્ અઙ્ગુલ્યા નિર્દેશને તત્ર તત્ર બહુશઃ શિક્ષિતસ્ તૈર્ એવ શબ્દૈસ્ તેષ્વ્ અર્થેષુ સ્વાત્મનશ્ ચ બુદ્ધ્યુત્પત્તિં દૃષ્ટ્વા તેષ્વ્ અર્થેષુ તેષાં શબ્દાનામ્ અઙ્ગુલ્યા નિર્દેશપૂર્વકઃ પ્રયોગઃ સમ્બન્ધાન્તરાભાવાત્ સંકેતયિતૃપુરુષાજ્ઞાનાચ્ ચ બોધકત્વનિબન્ધન ઇતિ ક્રમેણ નિશ્ચિત્ય પુનર્ અપ્ય્ અસ્ય શબ્દસ્યાયમ્ અર્થ ઇતિ પૂર્વવૃદ્ધૈઃ શિક્ષિતઃ સર્વશબ્દાનામ્ અર્થમ્ અવગમ્ય સ્વયમ્ અપિ સર્વં વાક્યજાતં પ્રયુઙ્ક્તે । એવમ્ એવ સર્વપદાનાં સ્વાર્થાભિધાયિત્વં સંઘાતવિશેષણાં ચ યથાવસ્થિતસંસર્ગવિશેષવાચિત્વં ચ જાનાતીતિ કાર્યાર્થૈવ
વ્યુત્તિપત્તિર્ ઇત્યાદિનિર્બન્ધો નિર્બન્ધનઃ । અતઃ પરિષ્પન્નઃ વસ્તુનિ શબ્દસ્યબોધકત્વશક્ત્યવધારણાત્ સર્વાણિ વેદાન્તવાક્યાનિ સકલજગત્કારણં સર્વકલ્યાણગુણાકરમુક્તલક્ષણં બ્રહ્મ બોધયન્ત્ય્ એવ ।

અપિ ચ કાર્યાર્થ એવ વ્યુત્પત્તિર્ અસ્તુ । વેદાન્દવાક્યાન્ય્ અપ્ય્ ઉપાસનવિષયકાર્યાધિકૃતવિશેષણભૂતફલત્વેન દુઃખાસંભિન્નદેશવિશેષરૂપસ્વર્ગાદિવદ્ રાત્રિસત્રપ્રતિષ્ઠાનાદિવદ્ અપગોરણશતયાતનાસાધ્યસાધનભાવવચ્ ચ કર્યોપયોગિતયૈવ સર્વં બોધયન્તિ । તથા+હિ -- બ્રહ્મવિદ્ આપ્નોતિ પરમ્ ઇત્યત્ર બ્રહ્મોપાસનવિષયકાર્યાધિકૃતવિશેષણભૂતફલત્વેન બ્રહ્મપ્રાપ્તિઃ શ્રૂયતે -- પરપ્રાપ્તિકામો બ્રહ્મ વિદ્યાદ્ ઇત્યત્ર પ્રાપ્યતયા પ્રતીયમાનં બ્રહ્મસ્વરૂપં તદ્વિશેષણં ચ સર્વં કાર્યોપયોગિતયૈવ સિદ્ધં ભવતિ । તદન્તર્ગતમ્ એવ જગત્સ્રષ્ટૃત્વં સંહર્તૃત્વમ્ આધારત્વમ્ અન્તરાત્મત્વમ્ ઇત્યાદ્ય્ ઉક્તમ્ અનુક્તં ચ સર્વમ્ ઇતિ ન કિંચિદ્ અનુપપન્નમ્ ।

એવં ચ સતિ મન્ત્રાર્થવાદગતા હ્ય્ અવિરુદ્ધા અપૂર્વાશ્ ચાર્થાઃ સર્વે વિધિશેષતયૈવ સિદ્ધા ભવન્તિ । યથોક્તં દ્રમિડભાષ્યે -- ઋણં હિ વૈ જાયત ઇતિ શ્રુતેર્ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય યદ્ય્ અપ્ય્ અવદાનસ્તુતિપરં વાક્યં તથાપિ નાસતા સ્તુતિર્ ઉપપદ્યત ઇતિ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- સર્વો હ્ય્ અર્થવાદભાગો દેવતારાધનભૂતયાગાદેઃ સાઙ્ગસ્યારાધ્યદેવતાયાશ્ ચાદૃષ્ટરૂપાન્ ગુણાન્ સહસ્રશો વદન્ સહસ્રશઃ કર્મણિ પ્રાશસ્ત્યબુદ્ધિમ્ ઉત્પાદયતિ । તેષામ્ અસદ્ભાવે પ્રાશસ્ત્યબુદ્ધિર્ એવ ન સ્યાદ્ ઇતિ કર્મણિ પ્રાશસ્ત્યબુદ્ધ્યર્થં ગુણસદ્ભાવમ્ એવ બોધયતીતિ । અનયૈવ દિશા સર્વે મન્ત્રાર્થવાદાવગતા અર્થાઃ સિદ્ધાઃ ।

અપિ ચ કાર્યવાક્યાર્થવાદિભિઃ કિમ્ ઇદં કાર્યત્વં નામેતિ વક્તવ્યમ્ । કૃતિભાવભાવિતા કૃત્યુદ્દેશ્યતા ચેતિ ચેત્ । કિમ્ ઇદં કૃત્યુદ્દેશ્યત્વમ્ । યદ્ અધિકૃત્ય કૃતિર્ વર્તતે તત્ કૃત્યુદ્દેશ્યત્વમ્ ઇતિ ચેત્ । પુરુષવ્યાપારરૂપાયાઃ કૃતેઃ કો ઽયમ્ અધિકારો નામ । યત્પ્રાપ્તીચ્છયા કૃતિમ્ ઉત્પાદયતિ પુરુષઃ તત્ કૃત્યુદ્દેશ્યત્વમ્ ઇતિ ચેદ્ ધન્ત તર્હીષ્ટત્વમ્ એવ કૃત્યુદ્દેશ્યત્વમ્ । અથૈવં મનુષે ઇષ્ટસ્યૈવ રૂપદ્વયમ્ અસ્તિ । ઇચ્છાવિષયતયા સ્થિતિઃ પુરુષપ્રેરકત્વં ચ । તત્ર પ્રેરકત્વાકારઃ કૃત્યુદ્દેશ્યત્વમ્ ઇતિ સો ઽયં સ્વપક્ષાભિનિવેશકારિતો વૃથાશ્રમઃ । તથા હીચ્છાવિષયતયા પ્રતીતસ્ય સ્વપ્રયત્નોત્પત્તિમ્ અન્તરેણાસિદ્ધિર્ એવ પ્રેરકત્વમ્ । તત એવ પ્રવૃત્તેઃ । ઇચ્છાયાં જાતાયામ્ ઇષ્ટસ્ય સ્વપ્રયત્નોત્પત્તિમ્ અન્તરેણાસિદ્ધિઃ પ્રતીયતે ચેત્ તતશ્
ચિકીર્ષા જાયતે તતઃ પ્રવર્તતે પુરુષ ઇતિ તત્ત્વવિદાં પ્રક્રિયા । તસ્માદ્ ઇષ્ટસ્ય કૃત્યધીનાત્મલાભત્વાતિરેકિ કૃત્યુદ્દેશ્યત્વં નામ કિમ્ પિ ન દૃષ્યતે । અથોચ્યતે -- ઇષ્ટતાહેતુશ્ ચ પુરુષાનુકૂલતા । તત્પુરુષાનુકૂલત્વં કૃત્યુદ્દેશ્યત્વમ્ ઇતિ ચેત્ । નૈવમ્ । પુરુષાનુકૂલં સુખમ્ ઇત્ય્ અનર્થાન્તરમ્ । તથા પુરુષાનુકૂલં દુઃખપર્યાયમ્ । અતઃ સુખવ્યતિરિક્તસ્ય કસ્યાપિ પુરુષાનુકૂલત્વં ન સંભવતિ ।
નનુ ચ દુઃખનિવૃત્તેર્ અપિ સુખવ્યતિરિક્તાયાઃ પુરુષાનુકૂલતા દૃષ્ટા । નૈતત્ । આત્માનુકૂલં સુખમ્ આત્મપ્રતિકૂલં દુઃખમ્ ઇતિ હિ સુખદુઃખયોર્ વિવેકઃ । તત્રાત્માનુકૂલં સુખમ્ ઇષ્ટં ભવતિ । તત્પ્રતિકૂલં દુઃખં ચાનિષ્ટમ્ । અતો દુઃખસંયોગસ્યાસહ્યતયા તન્નિવૃત્તિર્ અપીષ્ટા ભવતિ । તત એવેષ્ટતાસામ્યાદ્ અનુકૂલતાભ્રમઃ । તથા હિ -- પ્રકૃતિસંસૃષ્ટસ્ય સંસારિણઃ પુરુષસ્યાનુકૂલસંયોગઃ પ્રતિકૂલસંયોગઃ સ્વરૂપેણાવસ્થિતિર્ ઇતિ ચ તિસ્રો ઽવસ્થાઃ । તત્ર પ્રતિકૂલસંબન્ધનિવૃત્તિશ્ ચાનુકૂલસંબન્ધનિવૃત્તિશ્ ચ સ્વરૂપેણાવસ્થિતિર્ એવ । તસ્માત્ પ્રતિકૂલસંયોગે વર્તમાને તન્નિવૃત્તિરૂપા સ્વરૂપેણાવસ્થિતિર્ અપીષ્ટા ભવતિ । તત્રેષ્ટતાસામ્યાદ્ અનુકૂલતાભ્રમઃ ।

અતઃ સુખરૂપત્વાદ્ અનુકૂલતાયાઃ નિયોગસ્યાનુકૂલતાં વદન્તં પ્રામાણિકાઃ પરિહસન્તિ । ઇષ્ટસ્યાર્થવિશેષસ્ય નિવર્તકતયૈવ હિ નિયોગસ્ય નિયોગત્વં સ્થિરત્વમ્ અપૂર્વત્વં ચ પ્રતીયતે । સ્વર્ગકામો યજેતેત્ય્ અત્ર કાર્યસ્ય ક્રિયાતિરિક્તા સ્વર્ગકામપદસમભિવ્યાહારેણ સ્વર્ગસાધનત્વનિશ્ચયાદ્ એવ ભવન્તિ । ન ચ વાચ્યં યજેતેત્ય્ અત્ર પ્રથમં નિયોગઃ સ્વપ્રધાનતયૈવ પ્રતીયતે સ્વર્ગકામપદસમભિવ્યાહારાત્ સ્વસિદ્ધયે સ્વર્ગસિદ્ધ્યનુકૂલતા ચ નિયોગસ્યેતિ । યજેતેતિ હિ ધાત્વર્થસ્ય પુરુષપ્રયત્નસાધ્યતા પ્રતીયતે । સ્વર્ગકામપદસમભિવ્યાહારાદ્ એવ ધાત્વર્થાતિરેકિણો નિયોગત્વં સ્થિરત્વમ્ અપૂર્વત્વં ચેત્યાદિ । તચ્ ચ સ્વર્ગસાધનત્વપ્રતીતિનિબન્ધનમ્ । સમભિવ્યાહૃતસ્વર્ગકામપદાર્થાન્વયયોગ્યં સ્વર્ગસાધનમ્ એવ કાર્યં લિઙાદયો ઽભિદધતીતિ લોકવ્યુત્પત્તિર્
અપિ તિરસ્કૃતા । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- સમભિવ્યહૃતપદાન્તરવાચ્યાર્થાન્વયયોગ્યમ્ એવેતરપદપ્રતિપાદ્યમ્ ઇત્યન્વિતાભિધાયિપદસંઘાતરૂપવાક્યશ્રવણસમન્ અન્તરમ્ એવ પ્રતીયતે । તચ્ ચ સ્વર્ગસાધનરૂપમ્ । અતઃ ક્રિયાવદ્ અનન્યાર્થતાપિ વિરોધાદ્ એવ પરિત્યક્તેતિ । અત એવ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ ઘોષપ્રતિવાસયોગ્યાર્થોપસ્થાપનપરત્વં ગઙ્ગાપદસ્યાશ્રીયતે । પ્રથમં ગઙ્ગાપદેન ગઙ્ગાર્થઃ સ્મૃત ઇતિ ગઙ્ગાપદાર્થસ્ય પેયત્વં ન વાક્યાર્થાન્વયીભવતિ । એવમ્ અત્ર અપિ યજેતેત્યેતાવન્માત્રશ્રવણે કાર્યમ્ અનન્યાર્થં સ્મૃતમ્ ઇતિ વાક્યાર્થાન્વયસમયે કાર્યસ્યાનન્યાર્થતા નાવતિષ્ઠતે । કાર્યાભિધાયિપદશ્રવણવેલાયાં પ્રથમં કાર્યમ્ અનન્યાર્થં પ્રતીતમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ ન સંગચ્છતે । વ્યુત્પત્તિકાલે ગવાનયનાદિક્રિયાયા દુઃખરૂપાયા
ઇષ્ટવિશેષસાધનતયૈવ કાર્યતાપ્રતીતેઃ । અતો નિયોગસ્ય પુરુષાનુકૂલત્વં સર્વલોકવિરુદ્ધં નિયોગસ્ય સુખરૂપપુરુષાનુકૂલતાં વદતઃ સ્વાનુભવવિરોધશ્ ચ । કરીર્યા વૃષ્ટિકામો યજેય્તેત્યાદિષુ સિદ્ધે ઽપિ નિયોગે વૃષ્ટ્યાદિસિદ્ધિનિમિત્તસ્ય વૃષ્ટિવ્યતિરેકેણ નિયોગસ્યાનુકૂલતા નાનુભૂયતે । યદ્ય્ અપ્ય્ અસ્મિઞ્ જન્મનિ વૃષ્ટ્યાદિસિદ્ધેર્ અનિયમસ્ તથાપ્ય્ અનિયમાદ્ એવ નિયોગસિદ્ધિર્ અવશ્યાશ્રયણીયા । તસ્મિન્ન્ અનુકૂલતાપર્યાયસુખાનુભૂતિર્ ન દૃશ્યતે । એવમ્ ઉક્તરીત્યા કૃતિસાધ્યેષ્ટત્વાતિરેકિ કૃત્યુદ્દેશ્યત્વં ન દૃશ્યતે ।

કૃતિં પ્રતિ શેષિત્વં કૃત્યુદ્દેશ્યત્વમ્ ઇતિ ચેત્ । કિમ્ ઇદં શેષિત્વં કિં ચ શેષત્વમ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્ । કાર્યં પ્રતિ સંબન્ધી શેષઃ । તત્પ્રતિસંબન્ધિત્વં શેષિત્વમ્ ઇતિ ચેત્ । એવં તર્હિ કાર્યત્વમ્ એવ શેષિત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । કાર્યત્વમ્ એવ વિચાર્યતે । પરોદ્દેશપ્રવૃત્તકૃતિવ્યાપ્ત્યર્હત્વમ્ શેષત્વમ્ ઇતિ ચેત્ । કો ઽયં પરોદ્દેશો નામેતિ । અયમ્ એવ હિ વિચાર્યતે । ઉદ્દેશ્યત્વં નામેપ્સિતત્વસાધ્યત્વમ્ ઇતિ ચેત્ । કિમ્ ઇદમ્ ઈપ્સિતત્વમ્ । કૃતિપ્રયોજનત્વમ્ ઇતિ ચેત્ પુરુષસ્ય કૃત્યારમ્ભપ્રયોજનમ્ એવ હિ કૃતિપ્રયોજનમ્ । સ ચેચ્છાવિષયઃ કૃત્યધીનાત્મલાભ ઇતિ પૂર્વોક્ત એવ । અયમ્ એવ હિ સર્વત્ર શેષશેષિભાવઃ । પરગતાતિશયાધાનેચ્છોપાદેયત્વમ્ એવ યસ્ય સ્વરૂપં સ શેષઃ પરઃ શેષી । ફલોત્પત્તીચ્છયા યાગાદેસ્ તત્પ્રયત્નસ્ય ચોપાદેયત્વં યાગાદિસિદ્ધીચ્છયાન્યત્
સર્વમ્ ઉપાદેયમ્ ।

એવં ગર્ભદાસાદીનામ્ અપિ પુરુષવિશેષાતિશયાધાનોપાદેયત્વમ્ એવ સ્વરૂપમ્ । એવમ્ ઈશ્વરગતાતિશયાધાનેચ્છયોપાદેયત્વમ્ એવ ચેતનાચેતનાત્મકસ્ય નિત્યસ્યાનિત્યસ્ય ચ સર્વસ્ય વસ્તુનઃ સ્વરૂપમ્ ઇતિ સર્વમ્ ઈશ્વરશેષત્વમ્ એવ સર્વસ્ય ચેશ્વરઃ શેષીતિ સર્વસ્ય વશી સર્વસ્યેશાનઃ પતિં વિશ્વસ્યેત્યાદ્યુક્તમ્ । કૃતિસાધ્યં પ્રધાનં યત્ તત્કાર્યમ્ અભિધીયત ઇત્ય્ અયમ્ અર્થઃ શ્રદ્દધાનેષ્વ્ એવ શોભતે ।

અપિ ચ સ્વર્ગકામો યજેતેત્યાદિષુ લકારવાચ્યકર્તૃવિશેષસમર્પણપરાણાં સ્વર્ગકામાદિપદાનાં નિયોજ્યવિશેષસમર્પણપરત્વં શબ્દાનુશાસનવિરુદ્ધં કેનાવગમ્યતે । સાધ્યસ્વર્ગવિશિષ્ટસ્ય સ્વર્ગસાધને કર્તૃત્વાન્વયો ન ઘટત ઇતિ ચેત્ । નિયોજ્યત્વાન્વયો ઽપિ ન ઘટત ઇતિ હિ સ્વર્ગસાધનત્વનિશ્ચયઃ । સ તુ શાસ્ત્રસિદ્ધે કર્તૃત્વાન્વયે સ્વર્ગસાધનત્વનિશ્ચયઃ ક્રિયતે । યથા ભોક્તુકામો દેવદત્તગૃહં ગચ્છેદ્ ઇત્યુક્તે ભોજનકામસ્ય દેવદત્તગૃહગમને કર્તૃત્વશ્રવણાદ્ એવ પ્રાગજ્ઞાતમ્ અપિ ભોજનસાધનત્વં દેવદત્તગૃહગમનસ્યાવગમ્યતે । એવમ્ અત્રાપિ ભવતિ । ન ક્રિયાન્તરં પ્રતિ કર્તૃતયા શ્રુતસ્ય ક્રિયાન્તરે કર્તૃત્વકલ્પનં યુક્તમ્ -- યજેતેતિ હિ યાગકર્તૃતયા શ્રુતસ્ય બિદ્ધૌ કર્તૃત્વકલ્પનં ક્રિયતે । બુદ્ધેઃ કર્તૃત્વકલ્પનમ્ એવ હિ
નિયોજ્યત્વમ્ । યથોક્તં --
નિયોજ્ય સર્વકાર્યં યઃ સ્વકીયત્વેન બુધ્યતે ।
ઇતિ । યષ્ટૃત્વાનુગુણં તદ્બોધૃત્વમ્ ઇતિ ચેત્ । દેવદત્તઃ પચેદ્ ઇતિ પાકે કર્તૃતયા શ્રુતસ્ય દેવદત્તસ્ય પાકાર્થગમનં પાકાનુગુણમ્ ઇતિ ગમને કર્તૃત્વકલ્પનં ન યુજ્યતે ।