Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vedārthasaṃgraha · Verses 124-143

124

kiṃ ca liṅādiśabdavācyaṃ sthāyirūpaṃ kim ity apūrvam āśrīyate / svargakāmapadasamabhivyāhārānupapatter iti cet / kātrānupapattiḥ / siṣādhayiṣitasvargo hi svargakāmaḥ / tasya svargakāmasya kālāntarabhāvisvargasiddhau kṣaṇabhaṅginī yāgādikriyā na samartheti cet / anāghrātavedasiddhāntānām iyam anupapattiḥ / sarvaiḥ karmabhir ārādhitaḥ parameśvaro bhagavān nārāyaṇas tattadiṣṭaṃ phalaṃ dadātīti vedavido vadanti / yathāhur vedavidagresarā dramiḍācāryāḥ -- phalasaṃbibhatsayā hi karmabhir ātmānaṃ piprīṣanti sa prīto 'laṃ phalāyeti śāstramaryādā iti / phalasaṃbandhecchayā karmabhir yāgadānahomādibhir indriyādidevatāmukhena tattadantaryāmirūpeṇāvasthitam indrādiśabdavācyaṃ paramātmānaṃ bhagavantaṃ vāsudevam ārirādhayiṣanti,
sa hi karmabhir ārādhitas teṣām iṣṭāni phalāni prayacchatītyarthaḥ / tathā ca śrutiḥ -- iṣṭāpūrtaṃ bahudhā jātaṃ jāyamānaṃ viśvaṃ bibharti bhuvanasya nābhir iti / iṣṭāpūrtam iti sakalaśrutismṛticoditaṃ karmocyate / tadviśvaṃ bibharti -- indrāgnivaruṇādisarvadevatāsaṃbandhitayā pratīyamānaṃ tattadantarātmatayāvasthitaḥ paramapuruṣaḥ svayam eva bibharti svayam eva svīkaroti / bhuvanasya nābhiḥ -- brahmakṣatrādisarvavarṇapūrṇasya bhuvanasya dhārakaḥ -- tais taiḥ karmabhir ārādhitas tattadiṣṭaphalapradānena bhuvanānāṃ dhāraka iti nābhir ityuktaḥ / agnivāyuprabhṛtidevatāntarātmatayā tattacchabdābhidheyo 'yam evety āha -- tad evāgnis tadvāyus tatsūryas tad u candramā iti / yathoktaṃ bhagavatā --
yo yo yām yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitum icchati /
tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tām eva vidadhāmy aham //
sa tasya śraddhayā yuktas tasyārādhanam īhate /
labhate ca tataḥ kāmān mayaiva vihitān iha tān // iti /
yāṃ yāṃ tanum itīndrādidevatāviśeṣās tattadantaryāmitayāvasthitasya bhagavatas tanavaḥ śarīrāṇītyarthaḥ /
ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhur eva ca /
ityādi / prabhur eva ceti sarvaphalānāṃ pradātā cetyarthaḥ / yathā ca
yajñais tvam ijyase nityaṃ sarvadevamayācyuta /
yaiḥ svadharmaparair nātha narair ādādhito bhavān /
te taranty akhilām etāṃ mayām ātmavimuktaye //
iti / setihāsapurāṇeṣu sarveṣv eva vedeṣu sarvāṇi karmāṇi sarveśvarārādhanarūpāṇi, tais taiḥ karmabhir ārādhitaḥ puruṣottamas tattadiṣṭaṃ phalaṃ dadātīti tatra tatra prapañcitam / evam hi sarvaśaktiṃ sarvajñaṃ sarveśvaraṃ bhagavantam indrādidevatāntaryāmirūpeṇa yāgadānahomādivedoditasarvakarmaṇāṃ bhoktāraṃ sarvaphalānāṃ pradātāraṃ ca sarvāḥ śrutayo vadanti / caturhotāro yatra saṃpadaṃ gacchanti devair ityādyāḥ / caturhotāro yajñāḥ, yatra paramātmani deveṣv antaryāmirūpeṇāvasthite, devaiḥ saṃpadaṃ gacchanti -- devaiḥ saṃbandhaṃ gacchanti yajñā ityarthaḥ / antaryāmirūpeṇāvasthitasya paramātmanaḥ śarīratayāvasthitānām indrādīnāṃ yāgādisaṃbandha ity uktaṃ bhavati / yathoktaṃ bhagavatā --
bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram /
iti / tasmād agnyādidevatāntarātmabhūtaparamapuruṣārādhanarūpabhūtāni sarvāṇi karmāṇi, sa eva cābhilaṣitaphalapradāteti kim atrāpūrveṇa vyutpattipathadūravartinā vācyatayābhyupagatena kalpitena vā prayojanam / evaṃ ca sati liṅādeḥ ko 'yam arthaḥ parigṛhīto bhavati / yaja devapūjāyām iti devatārādhanabhūtayāgādeḥ prakṛtyarthasya kartṛvyāpārasādhyatāṃ vyutpattisiddhāṃ liṅādayo 'bhidadhatīti na kiṃcid anupapannam / kartṛvācināṃ pratyayānāṃ prakṛtyarthasya kartṛvyāpārasaṃbandhaprakāro hi vācyaḥ / bhūtavartamānādikam anye vadanti / liṅādayas tu kartṛvyāpārasādhyatāṃ vadanti /

125

api ca kāminaḥ kartavyatā karma vidhāya karmaṇo devatārādhanarūpatāṃ taddvārā phalasaṃbhavaṃ ca tattatkarmavidhivākyāny eva vadanti / vāyavyaṃ śvetam ālabhata bhūtikāmo vāyur vai kṣepiṣṭhā devatā vāyum eva svena bhāgadheyenopadhāvati sa evainaṃ bhūtiṃ gamayatītyādīni / nātra phalasiddhyanupapattiḥ kāpi dṛśyata iti phalasādhanatvāvagatir aupādānikīty api na saṃgacchati / vidhyapekṣitaṃ yāgādeḥ phalasādhanatvaprakāraṃ vākyaśeṣa eva bodhayatītyarthaḥ / tasmād brāhmaṇāya nāpaguretety atrāpagoraṇaniṣedhavidhiparavākyaśeṣe śrūyamāṇaṃ niṣedhyasyāpagoraṇasya śatayātanāsādhanatvaṃ niṣedhavidhyupayogīti hi svīkriyate / atra punaḥ kāminaḥ kartavyatayā vihitasya yāgādeḥ kāmyasvargādisādhanatvaprakāraṃ vākyaśeṣāvagatam
anādṛtya kim ity upādānena yāgādeḥ phalasādhanatvaṃ parikalpyate / hiraṇyanidhim apavarake nidhāya yācate kodravādilubdhaḥ kṛpaṇaṃ janam iti śrūyate tad etad yuṣmāsu dṛśyate / śatayātanāsādhanatvam api nādṛṣṭadvāreṇa / coditāny anutiṣṭho vihitaṃ karmākurvato ninditāni ca kurvataḥ sarvāṇi sukhāni duḥkhāni ca paramapuruṣānugrahanigrahābhyām eva bhavanti / eṣa hy evānandayati -- atho so 'bhayaṃ gato bhavati -- atha tasya bhayaṃ bhavati -- bhīṣāsmād vātaḥ pavate bhīṣodeti sūryo bhīṣāsmād agniś candraś ca mṛtyur dhāvati pañcamaḥ -- iti / etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ -- etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi dadato manuṣyāḥ praśaṃsanti yajamānaṃ devā darvīṃ pitaro 'nvāyattā ityādyanekavidhāḥ
śrutayaḥ santi / yathoktaṃ dramiḍabhāṣye -- tasyājñayā dhāvati vāyur nadyaḥ sravanti tena ca kṛtasīmāno jalāśayāḥ samadā iva meṣavirsapitaṃ kurvantīti / tatsaṃkalpanibandhanā hīme loke na cyavante na sphuṭante / svaśāsanānuvartināṃ jñātvā kāruṇyāt sa bhagavān vardhayeta vidvān karmadakṣa iti ca /

126

paramapuruṣayāthātmyajñānapūrvakatadupāsanādivihitakarmānuṣṭhāyinas tatprasādāt tatprāptiparyantāni sukhāny abhayaṃ ca yathādhikāraṃ bhavanti / tajjñānapūrvakaṃ tadupāsanādivihitaṃ karmākurvato ninditāni ca kurvatas tannigrahād eva tadaprāptipūrvakāparimitaduḥkhāni bhayaṃ ca bhavanti / yathoktaṃ bhagavatā --
niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hy akarmaṇaḥ /
ityādinā kṛtsnaṃ karma jñānapūrvakam anuṣṭheyaṃ vidhāya --
mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasya
iti sarvasya karmaṇaḥ svārādhanatām ātmanāṃ svaniyāmyatāṃ ca pratipādya --
ye me matam idaṃ nityam anutiṣṭhanti mānavāḥ /
śraddhāvanto 'nasūyanto mucyante te 'pi karmabhiḥ //
ye tv etadabhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam /
sarvajñānavimūḍhāṃs tān viddhi naṣṭān acetasaḥ //
iti svājñānuvartinaḥ praśasya viparītān vinindya punar api svājñānupālanam akurvatām āsur aprakṛtyantarbhāvam abhidhāyādhamā gatiś coktā --
tān ahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān /
kṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu //
āsurīṃ yonim āpannā mūḍhā janmani janmani /
mām aprāpyaiva kaunteya tato yānty adhamāṃ gatim // iti /
sarvakarmāṇy api sadā kurvāṇo madvypāśrayaḥ /
matprasādād avāpnoti śāśvataṃ padam avyayam //
iti ca svājñānuvartināṃ śāśvataṃ padaṃ coktam / aśrutavedāntānāṃ karmaṇy aśraddhā mā bhūd iti devatādhikaraṇe 'tivādāḥ kṛtāḥ karmamātre yathā śraddhā syād iti sarvam ekaśāstram iti vedavitsiddhāntaḥ /

127

tasyaitasya parasya brahmaṇo nārāyaṇasyāparicchedyajñānānandāmalatvasvarūpavajjñānaśaktibalāiśvaryavīryatejaḥprabhṛtyanavadhikātiśayāsaṃkhyeyakalyāṇaguṇavatsvasaṃkalpapravartyasvetarasamastacidacidvastujātavatsvābhimatasvānurūpaikarūpadivyarūpataducitaniratiśayakalyāṇavividhānaṃtabhūṣaṇasvaśaktisadṛśāparimitānantāścaryanānāvidhāyudhasvābhimatānurūpasvarūpaguṇavibhavāiśvaryaśīlādyanavadhikamahimamahisīsvānurūpakalyāṇajñānakriyādyaparimeyaguṇānantaparijanaparicchedasvocitanikhilabhogyabhogopakaraṇādyanantamahāvibhavāvāṅmanasagocarasvarūpasvabhāvadivyasthānādinityatāniravadyatāgocarāś ca sahasraśaḥ śrutayaḥ santi / vedāham etaṃ puruṣaṃ mahāntam ādityavarṇaṃ tamasaḥ
parastāt / ya eṣo 'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣaḥ / tasya yathā kapyāsaṃ puṇḍarīkam evam akṣiṇī / ya eṣo 'ntarhṛdaya ākāśas tasminn ayaṃ puruṣo manomayo 'mṛto hiraṇmayaḥ -- manomaya iti manasaiva viśuddhena gṛhyata ityarthaḥ -- sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣād adhi -- vidyudvarṇāt puruṣād ityarthaḥ -- nīlatoyadamadhyasthā vidyullekheva bhāsvarā -- madhyasthanīlatoyadā vidyullekheva seyaṃ daharapuṇḍarīkamadhyasthākāśavartinī vahnirśikhā svāntarnihitanīlatoyadābhaparamātmasvarūpā avāntarnihitanīlatoyadā visyud ivābhātītyarthaḥ / manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ / satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ / ākāśātmā sarvakāmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvam idam abhyātto 'vākyānādaraḥ /
māhārajanaṃ vāsa ityādyāḥ / asyeśānā jagato viṣṇupatnī / hrīś ca te lakṣmīś ca patnyau /tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ / kṣayantam asya rajasaḥ parāke / yad ekam avyaktam anantarūpaṃ viśvaṃ purāṇaṃ tamasaḥ parastāt / yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman / yo 'syādhyakṣaḥ parame vyoman / tad eva tad u bhavyamā idaṃ tadakṣare parame vyoman nityādiśrutiśataniścito 'yam arthaḥ /

128

tadviṣṇoḥ paramaṃ padam iti viṣṇoḥ parasya brahmaṇaḥ paraṃ padaṃ sadā paśyanti sūraya iti vacanāt sarvakāladarśanavantaḥ paripūrṇajñānāḥ kecana santīti vijñāyate / ye sūrayas te sadā paśyantīti vacanavyaktiḥ, ye sadā paśyanti te sūraya iti vā / ubhayapakṣe 'py anekavidhānaṃ na saṃbhavatīti cet / na / aprāptatvāt sarvasya sarvaviśiṣṭaṃ paramasthānaṃ vidhīyate / yathoktaṃ -- tadguṇās te vidhīyerann avibhāgād vidhānārthe na ced anyena śiṣṭā iti / yathā yadāgneyo 'ṣṭākapāla ityādikarmavidhau karmaṇo guṇānāṃ cāprāptatvena sarvaguṇaviśiṣṭaṃ karma vidhīyate tathātrāpi sūribhiḥ sadā dṛśyatvena viṣṇoḥ paramasthānam aprāptaṃ pratipādayatīti na kaścid virodhaḥ / karaṇamantrāḥ kriyamāṇānuvādinaḥ stotraśastrarūpā
japādiṣu viniyuktāś ca prakaraṇapathitāś cāprakaraṇapathitāś ca svārthaṃ sarvaṃ yathāvasthitam evāprāptam aviruddhaṃ brāhmaṇavad bodhayantīti hi vaidikāḥ / pragītamantrasādhyaguṇaguṇiabhimānaṃ stotram / apragītamantrasādhyaguṇaguṇiniṣṭhaguṇābhidhānaṃ śastram / niyuktārthaprakāśanāṃ ca devatādiṣv aprāptāviruddhaguṇaviśeṣaprtipādanaṃ viniyogānuguṇam eva / neyaṃ śrutir muktajanaviṣayā / teśāṃ sadādarśanānupapatteḥ / na+pi muktapravāhaviṣayā / sadā paśyantīty ekaikakartṛkaviṣayatayā pratīteḥ śrutibhaṅgaprasaṅgāt / mantrārthavādagatā hy arthāḥ kāryaparatve 'pi siddhyantītyuktam / kiṃ punaḥ siddhavastuny eva tātparye vyutpattisiddha iti sarvam upapannam / nanu cātra tadviṣṇoḥ paramaṃ padam iti parasvarūpam
eva paramapadaśabdenābhidhīyate / samastaheyarahitaṃ viṣṇvākhyaṃ paraṃ padam ityādiṣv avyatirekadarśanāt / naivam / kṣayantam asya rajataḥ parāke, tadakṣare parame vyoman, yo asyādhyākṣaḥ parame vyoman, yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman nityādiṣu paramasthānasyaiva darśanam / tadviṣṇoḥ paramaṃ padam iti vyatirekanirdeśāc ca / viṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam iti viśeṣaṇād anyad api paramaṃ padaṃ vidyata iti ca tenaiva jñāyate / tad idaṃ parasthānaṃ sūribhiḥ sadādṛśyatvena pratipādyate /

129

etaduktaṃ bhavati -- kvacitparasthānaṃ paramapadaśabdena pratipādyate, kvacitprakṛtiviyuktātmasvarūpaṃ, kvacidbhagavatsvarūpam / tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūraya iti parasthānam /
sargasthityantakāleṣu trividhaiva pravartate /
guṇapravṛttyā paramaṃ padaṃ tasyāguṇaṃ mahat //
ityatra prakṛtiviyuktātmasvarūpam /
samastaheyarahitaṃ viṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam /
ityatra bhagavatsvarūpam / trīṇy apy etāni paramaprāptatvena paramapadaśabdena pratipādyante / kathaṃ trayāṇāṃ paramaprāpyatvam iti cet / bhagavatsvarūpaṃ paramaprāpyatvād eva paramaṃ padam / itarayor api bhagavatprāptigarbhatvād eva paramapadatvam / sarvakarmabandhavinirmuktātmasvarūpāvāptir bhagavatprāptigarbhā / ta ime satyāḥ kāmā anṛtāpidhānā iti bhagavato guṇagaṇasya tirodhāyakatvenānṛtaśabdena svakarmaṇaḥ pratipādanam /

130

anṛtarūpatirodhānaṃ kṣetrajñakarmeti katham avagamyata iti cet /
avidyā karmasaṃjñānyā tṛtīyā śaktir iṣyate /
yathā kṣetrajñaśaktiḥ sā veṣṭitā nṛpa sarvagā //
saṃsāratāpān akhilān avāpnoty atisaṃtatān /
tayā tirohitatvāc ca
ityādivacanāt /

131

parasthānaprāptir api bhagavatprāptigarbhaiveti suvyaktam / kṣayantam asya rajasaḥ parāka iti rajataḥśabdena triguṇātmikā prakṛtir ucyate kevalasya rajaso 'navasthānāt / imāṃ triguṇātmikāṃ prakṛtim atikramya sthite sthāne kṣayantam -- vasantam ityarthaḥ / anena triguṇātmakāt kṣetrajñasya bhogyabhūtād vastunaḥ parastād viṣṇor vāsasthānam iti gamyate / vedāham etaṃ
puruṣaṃ mahāntam ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastād ityatrāpi tamaḥśabdena saiva prakṛtir ucyate / kevalasya tamaso 'navasthānād eva / rajasaḥ parāke kṣayantam ityanenaikavākyatvāt tamasaḥ parastād vasantaṃ mahāntam ādityavarṇaṃ puruṣam ahaṃ vedety ayam artho 'vagamyate / satyaṃ jñānam anantaṃ brahma / yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman / tadakṣare parame vyomann iti tatsthānam avikārarūpaṃ paramavyomaśabdābhidheyam iti ca gamyate / akṣare parame vyoman nityasya sthānasyākṣaratvaśravaṇāt kṣararūpādityamaṇḍalādayo na paramavyomaśabdābhidheyāḥ / yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ, yatra rṣayaḥ prathamajā ye purāṇā ityādiṣu ca ta eva sūraya ity avagamyate / tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate viṣṇor yatparaṃ padam ityatrāpi viprāso
-- medhāvinaḥ, vipanyavaḥ -- stutiśīlāḥ, jāgṛvāṃsaḥ -- askhalitajñānās ta evāskhalitajñānās tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā stuvantaḥ samindhata ityarthaḥ /

132

eteṣāṃ parijanasthānādīnāṃ sad eva somyedam agra āsīd ityatra jñānabalāiśvaryādikalyāṇaguṇagaṇavatparabrahmasvarūpāntarbhūtatvāt sad evaikam evādvitīyam iti brahmāntarbhāvo 'vagamyate / eṣām api kalyāṇaguṇaikadeśatvād eva sad eva somyedam agra āsīd ity atredam iti śabdasya karmavaśyabhoktṛvargamiśratadbhogyabhūtaprapañcaviṣayatvāc ca sadā paśyanti sūraya iti sadādarśitvena ca teṣāṃ karmavaśyānantarbhāvāt / apahatapāpmetyādy apipāsa ityantena salīlopakaraṇabhūtatriguṇaprakṛtiprākṛtatatsaṃsṛṣṭapuruṣagataṃ heyasvabhāvaṃ sarvaṃ pratiṣidhya satyakāma ityanena svabhogyabhogopakaraṇajātasya sarvasya satyatā pratipāditā / asatyāḥ kāmā yasyāsau satyakāmaḥ / kāmyanta iti kāmāḥ / tena pareṇa brahmaṇā svabhogyatadupakaraṇādayaḥ
svābhimatā ye kāmyante te satyāḥ -- nityā ityarthaḥ / anyasya līlopakaraṇasyāpi vastunaḥ pramāṇasaṃbandhayogyatve saty api vikārāspadatvenāsthiratvād tadviparītaṃ sthiratvam eṣāṃ satyapadenocyate / satyasaṃkalpa ityeteṣu bhogyatadupakaraṇādiṣu nityeṣu niratiśayeṣv ananteṣu satsvapyapūrvāṇām aparimitānām arthānām api saṃkalpamātreṇa siddhiṃ vadati / eṣāṃ ca bhogopakaraṇānāṃ līlopakaraṇānāṃ cetanānām acetanānāṃ sthirāṇām asthirāṇām ca tatsaṃkalpāyattasvarūpasthitipravṛttibhedādi sarvaṃ vāti satyasaṃkalpa iti /

133

itihāsapurāṇayor vedopabṛṃhaṇayoś cāyam artha ucyate --
tau te medhāvinau dṛṣṭvā vedeṣu pariniṣṭhitau /
vedopabṛṃhaṇārthāya tāv agrāhayata prabhuḥ //
iti vedopabṛṃhaṇatayā prārabdhe śrīmadrāmāyaṇe --
vyaktam eṣa mahāyogī paramātmā sanātanaḥ /
anādimadhyanidhano mahataḥ paramo mahān //
tamasaḥ paramo dhātā śaṅkhacakragadādharaḥ /
śrīvatsavakṣā nityaśrīr ajayyaḥ śāśvato dhruvaḥ //
śārā nānāvidhāś cāpi dhanur āyatavigraham /
anvagacchanta kākutsthaṃ sarve puruṣavigrahāḥ //
viveśa vaiṣṇavaṃ tejaḥ saśarīraḥ sahānugaḥ //
śrīmadvaiṣṇavapurāṇe --
samastāḥ śaktayaś caitā nṛpa yatra pratiṣṭhitāḥ /
tadviśvairūpyaṃ rūpam antyaddharer mahat //
mūrtaṃ brahma mahābhāga sarvabrahmamayo hariḥ //
nityaivaiṣā jaganmātā viṣṇoḥ śrīr anapāyinī /
yathā sarvagato viṣṇus tathaiveyaṃ dvijottama //
devatve devadeheyaṃ manuṣyatve ca mānuṣī /
viṣṇor dehānurūpāṃ vai karoty eṣātmanas tanum //
ekāntinaḥ sadā brahmadhyāyino yogino hi ye /
teṣāṃ tatparaṃ sthānaṃ yad vai paśyanti sūrayaḥ //
kalāmuhūrtādimayaś ca kālo na yadvibhūteḥ pariṇāmahetuḥ //
mahābhārate ca --
divyaṃ sthānam ajaraṃ cāprameyaṃ durvijñeya, cāgamair gamyamādyam /
gaccha prabho rakṣa cāsmān prapannān kalpe kalpe jāyamānaḥ svamūrtyā //
kālaḥ sa pacate tatra na kālas tatra vai prabhuḥ /
iti / parasya brahmaṇo rūpavattvaṃ sūtrakāraś ca vadati -- antas taddharmopadeśād iti

134

yo 'sāv ādityamaṇḍalāntarvartī taptakārtasvaragirivaraprabhaḥ sahasrāṃśuśatasahasrakiraṇo gambhīrāmbhaḥsamudbhūtasumṛṣṭanālavikaravikasitapuṇḍarīkadalāmalāyatekṣaṇaḥ subhrūlalāṭaḥ sunāsaḥ susmitādharavidrumaḥ surucirakomalagaṇḍaḥ kambugrīvaḥ samunnatāṃsavilambicārurūpadivyakarṇakisalayaḥ pīnavṛttāyatabhujaś cārutarātamrakaratalānuraktāṅgulībhir alaṃkṛtas tanumadhyo viśālavakṣaḥsthalaḥ samavibhaktasarvāṅgo 'nirdeśyadivyarūpasaṃhananaḥ snigdhavarṇaḥ prabuddhapuṇḍarīkacārucaraṇayugalaḥ svānurūpapītāmbaradho 'malakirīṭakuṇḍalahārakaustubhakeyūrakaṭakanūpurodarabandhanādyaparimitāścaryānantadivyabhūṣaṇaḥ śaṅkhacakragadāsiśrīvatsavanamālālaṅkṛto
'navadhikātiśayasaundaryāhṛtāśeṣamanodṛṣṭivṛttir lāvaṇyāmṛtapūritāśeṣacarācarabhūtajāto 'tyadbhutācintyanityayauvanaḥ puṣpahāsasukumāraḥ puṇyagandhavāsitānantadigantarālas trailokyākramaṇapravṛttagambhīrabhāvaḥ karuṇānurāgamadhuralocanāvalokitāśritavargaḥ puruṣavaro darīdṛśyate / sa ca nikhilajagadudayavibhavalayalīlo nirastasamastaheyaḥ samastakalyāṇaguṇagaṇanidhiḥ svetarasamastavastuvilakṣaṇaḥ paramātmā paraṃ brahma nārāyaṇa ity avagamyate / taddharmopadeśāt -- sa eṣa sarveṣāṃ lokānām īṣṭe sarveṣāṃ kāmānām -- sa eṣa sarvebhyaḥ pāpabhya udita ityādidarśanāt / tasyaite guṇāḥ sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ -- apahatapāpmā vijara ityādi satyasaṃkalpa ityantam -- viśvataḥ paramaṃ
nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim / patiṃ viśvasyātmeśvaram ityādivākyapratipāditāḥ /

135

vākyakāraiś caitatsarvaṃ suspaṣṭam āha -- hiraṇyamayaḥ puruṣo dṛśyata iti prājñaḥ sarvāntaraḥ syāl lokakāmeśopadeśāt tathodayāt pāpmanām ityādinā / tasya ca rūpasyānityatādi vākyakāreṇaiva pratiṣiddham -- syāt tadrūpaṃ kṛtakam anugrahārthaṃ taccetanānām aiśvaryād ity upāsitur anugrahārthaḥ paramapuruṣasya rūpasaṃgraha iti pūrvapakṣaṃ kṛtvā, rūpaṃ vātīndriyam antaḥkaraṇapratyakṣaṃ tannirdeśād iti / yathā jñānādayaḥ parasya brahmaṇaḥ svarūpatayā nirdeśāt svarūpabhūtaguṇās tathedam api rūpaṃ śrutyā svarūpatayā nirdeśāt svarūpabhūtam ityarthaḥ / bhāṣyakāreṇaitad vyākhyātam -- añjasaiva viśvasṛjo rūpaṃ tat tu na cakṣuṣā grāhyaṃ manasā tv akaluṣeṇa sādhanāntaravatā gṛhyate, na cakṣuṣā
gṛhyate nāpi vācā manasā tu viśuddheneti śruteḥ, na hy rūpāyā devatāyā rūpam upadiśyate, yathābhūtavādi hi śāstram, mahārajanaṃ vāsaḥ -- vedāham etaṃ puruṣaṃ mahāntam ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastād iti prakaraṇāntaranirdeśāc ca sākṣiṇa ityādinā hiraṇyamaya iti rūpasāmānyāc candramukhavat, na mayaḍ atra vikāram ādāya prayujyate, anārabhyatvād ātmana iti / yathā jñānādikalyāṇaguṇagaṇānantaryanirdeśād aparimitakalyāṇaguṇagaṇaviśiṣṭaṃ paraṃ brahmety avagamyata evam ādityavarṇaṃ puruṣam ityādinirdeśāt svābhimatasvānurūpakalyāṇatamarūpaḥ parabrahmabhūtaḥ puruṣottamo nārāyaṇa iti jñāyate / tathāsyeśanā jagato viṣṇupatnī -- hrīś ca te lakṣmīś ca patnyau -- sadā paśyanti sūrayaḥ -- tamasaḥ parastāt
-- kṣayantam asya rajasaḥ parāka ityādinā patnīparijanasthānādīnāṃ nirdeśād eva tathaiva santīty avagamyate / yathāha bhāṣyakāra -- yathābhūtavādi hi śāstram iti /

136

etaduktaṃ bhavati -- yathā satyaṃ jñānaṃ anantaṃ brahmeti nirdeśāt paramātmasvarūpaṃ samastaheyapratyanīkānavadhikānantaikatānatayāparicchedyatayā ca sakaletaravilakṣaṇaṃ tathā yaḥ sarvajñaḥ sarvavit -- parāsya śaktir vividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca -- tam eva bhāntam anubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvam idaṃ vibhātītyādinirdeśān niratiśayāsaṃkhyeyāś ca guṇāḥ sakaletaravilakṣaṇāḥ / tathādityavarṇam ityādinirdeśād rūpaparijanasthānādayaś ca sakaletaravilakṣaṇāḥ svāsādhāraṇā anirdeśyasvarūpasvabhāvā iti /

137

vedāḥ pramāṇaṃ ced vidhyarthavādamantragataṃ sarvam apūrvam aviruddham arthajātaṃ yathāvasthitam eva bodhayanti / prāmāṇyaṃ ca vedānām autpattikas tu śabdasyārthena saṃbandha ityuktam / yathāgnijalādīnām auṣṇyādiśaktiyogaḥ svābhāvikaḥ, yathā ca cakṣurādīnām indriyāṇāṃ buddhiviśeṣajanaśaktiḥ svābhāvikī tathā śabdasyāpi bodhanaśaktiḥ svābhāvikī / na ca hastaceṣṭādivat saṃketamūlaṃ śabdasya bodhakatvam iti vaktuṃ śakyam / anādyanusaṃdhānāvicchede 'pi saṃketayitṛpuruṣājñānāt / yāni saṃketamūlāni tāni sarvāṇi sākṣād vā paraṃparayā vā jñāyante / na ca devadattādiśabdavat kalpayituṃ yuktam / teṣu ca sākṣād vā paraṃparayā vā saṃketo jñāyate / gavādiśabdānāṃ tv anādyanusaṃdhānāvicchede 'pi saṃketājñānād
eva bodhakatvaśaktiḥ svābhāvikī / ato 'gnyādīnāṃ dāhakatvādiśaktivad indriyāṇāṃ bodhakatvaśaktivac ca śabdasyāpi bodhakatvaśaktir āśrayaṇīyā //

138

nanu cen indriyavac chabdasyāpi bodhakatvaṃ svābhāvikaṃ saṃbandhagrahaṇaṃ bodhakatvāya kim ity apekṣate, liṅgādivad iti ucyate -- yathā jñātasaṃbandhaniyamaṃ dhūmādyagnyādivijñānajanakaṃ tathā jñātasaṃbandhaniyamaḥ śabdo 'py arthaviśeṣabuddhijanakaḥ / evaṃ tarhi śabdo 'py arthaviśeṣasya liṅgam ity anumānaṃ syāt -- naivam / śabdārthayoḥ saṃbandho bodhyabodhkabhāva eva dhūmādīnāṃ tu saṃbandhāntara iti tasya saṃbandhasya jñānadvāreṇa buddhijanakatvam iti viśeṣaḥ / evaṃ gṛhītasaṃbandhasya bodhakatvadarśanād anādyanusaṃdhānāvicchede 'pi saṃketājñānād bodhakatvaśaktir eveti niścīyate /

139

evaṃ bodhakānāṃ padasaṃghātānāṃ saṃsargaviśeṣabodhakatvena vākyaśabdābhidheyānām uccāraṇakramo yatra puruṣabuddhipūrvakas te pauruṣeyāḥ śabdā ity ucyante / yatra tu taduccāraṇakramaḥ pūrvapūrvoccaraṇakramajanitasaṃskārapūrvakaḥ sarvadāpauruṣeyās te ca vedā ity+ucyante / etad eva vedānām apauruṣeyatvaṃ nityatvaṃ ca yatpūrvoccāraṇakramajanitasaṃskāreṇa tam eva kramaviśeṣaṃ smṛtvā tenaiva krameṇoccāryamāṇatvam / te cānupūrvīviśeṣeṇa saṃsthitā akṣararāśayo vedā ṛgyajuḥsāmātharvabhedabhinnā anantaśākhā vartante / te ca vidhyarthavādamantrarūpā vedāḥ parabrahmabhūtanārāyaṇasvarūpaṃ tadārādhanaprakārādhitāt phalaviśeṣaṃ ca bodhayanti / paramapuruṣavat
tatsvarūpatadārādhanatatphalajñāpakavedākhyaśabdajātaṃ nityam eva / vedānām anantatvād duravagāhatvāc ca paramapuruṣaniyuktāḥ paramarṣayaḥ kalpe kalpe nikhilajagadupakārārthaṃ vedārthaṃ smṛtvā vidhyarthavādamantramūlāni dharmaśāstrāṇītihāsapurāṇāni ca cakruḥ / laukikāś ca śabdā vedarāśer uddhṛtyaiva tattadarthaviśeṣanāmatayā pūrvavat prayuktāḥ pāraṃparyeṇa prayujyante / nanu ca vaidika eva sarve vācakāḥ śabdāś cec chandasyaivaṃ bhāṣāyām evam iti lakṣaṇabhedaḥ katham upapadyate / ucyate -- teṣām eva śabdānāṃ tasyām evānupūrvyāṃ vartamānāṃ tathaiva prayogaḥ / anyatra prayujyamānānām anyatheti na kaścid doṣaḥ /

140

evam itihāsapurāṇadharmaśāstropabṛṃhitasāṅgavedavedyaḥ parabrahmabhūto nārāyaṇo nikhilaheyapratyanīkaḥ sakaletaravilakṣaṇo 'paricchinnajñānānandaikasvarūpaḥ svābhāvikānavadhikātiśayāsaṃkhyeyakalyāṇaguṇagaṇākaraḥ svasaṃkalpānuvidhāyisvarūpasthitipravṛttibhedacidacidvastujāto 'paricchedyasvarūpasvabhāvānantamahāvibhūtir nānāvidhānantacetanācetanātmakaprapañcalīlopakaraṇa iti pratipāditam / sarvaṃ khalv idaṃ brahma -- aitadātmyam idaṃ sarvaṃ -- tat tvam asi śvetaketo --
enam eke vadanty agniṃ maruto 'nyo prajāpatim /
indram eke pare prāṇam apare brahma śāśvatam //
jyotīṃṣi śuklāni ca yāni loke trayo lokā lokapālās trayī ca /
trayo 'gnayaś cāhutayaś ca pañca sarve deva devakīputra eva //
tvaṃ yajñas tvaṃ vaṣaṭkāras tvam oṃkāraḥ paraṃtapaḥ /
ṛtudhāmā vasuḥ pūrvo vasūnāṃ tvaṃ prajāpatiḥ //
jagatsarvaṃ śarīraṃ te sthairyaṃ te vasudhātalam /
agniḥ kopaḥ prasādas te somaḥ śrīvatsalakṣaṇaḥ //
jyotīṃṣi viṣṇur bhuvanāni viṣṇur vanāni viṣṇur girayo diśaś ca /
nadyaḥ samudrāś ca sa eva sarvaṃ yad asti yan nāsti ca vipravarya //
ityādisāmānādhikaraṇyaprayogeṣu sarvaiḥ śabdaiḥ sarvaśarīratayā sarvaprakāraṃ brahmaivābhidhīyata iti coktam / satyasaṃkalapaṃ paraṃ brahma svayam eva bahuprakāraṃ syām iti saṃkalpyācitsamaṣṭirūpamahābhūtasūkṣmavastu bhoktṛvargasamūhaṃ ca svasmin pralīnaṃ svayam eva vibhajya tasmād bhūtasūkṣmād vāstuno mahābhūtāni sṛṣṭvā teṣu ca bhoktṛvargātmatayā praveśya taiścid adhiṣṭhitair mahābhūtair anyonyasaṃsṛṣṭaiḥ kṛtsnaṃ jagad vidhāya svayam api sarvasyātmatayā praviśya paramātmatvenāvasthitaṃ sarvaśarīraṃ bahuprakāram avatiṣṭhate / yad idaṃ mahābhūtasūkṣmaṃ vastu tad eva prakṛtiśabdenābhidhīyate / bhoktṛvargasamūha eva puruṣaśabdena cocyate / tau ca prakṛtipuruṣau paramātmaśarīratayā paramātmaprakārabhūtau
/ tatprakāraḥ paramātmaiva prakṛtipuruṣaśabdābhideyaḥ / so 'kāmayata bahu syāṃ prajāyeyeti -- tatsṛṣṭvā tad evānupraviśat -- tad anupraviśya sac ca tyac cābhavan niruktaṃ cāniruktaṃ ca nilayanaṃ cānilayanaṃ ca vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca satyam abhavad iti pūrvoktaṃ sarvam anayaiva śrutyā vyaktam /

141

brahmaprāptyupāyaś ca śāstrādhigatatattvajñānapūrvakasvakarmānugṛhītabhaktiniṣṭhāsādhyānavadhikātiśayapriyaviśadatamapratyakṣatāpannānudhyānarūpaparabhaktir evetyuktam / bhaktiśabdaś ca prītiviśeṣe vartate / prītiś ca jñānaviśeṣa eva / nanu ca sukhaṃ prītir ityanarthāntaram / sukhaṃ ca jñānaviśeṣasādhyaṃ padārthāntaram iti hi laukikāḥ / naivam / yena jñānaviśeṣeṇa tatsādhyam ity ucyate sa eva jñānaviśeṣaḥ sukham /

142

etad uktaṃ bhavati -- viṣayajñānāni sukhaduḥkhamadhyasādhāraṇāni / tāni ca viṣayādhīnaviśeṣāṇi tathā bhavanti / yena ca viṣayaviśeṣeṇa viśeṣitaṃ jñānaṃ sukhasya janakam ity abhimataṃ tadviṣayaṃ jñānam eva sukhaṃ, tadatireki padārthāntaraṃ nopalabhyate / tenaiva sukhitvavyavahāropapatteś ca / evaṃvidhasukhasvarūpajñānasya viśeṣakatvaṃ brahmavyatiriktasya vastunaḥ sātiśayam asthiraṃ ca / brahmaṇas tv anavadhikātiśayaṃ sthiraṃ ceti / ānando brahmety ucyate / viṣayāyattatvāj jñānasya sukhasvarūpatayā brahmaiva sukham / tad idam āha -- raso vai saḥ -- rasaṃ he evāyaṃ labdhvānandī bhavatīti brahmaiva sukham iti brahma labdhvā sukhī bhavatītyarthaḥ / paramapuruṣaḥ svenaiva svayam anavadhikātiśayasukhaḥ san parasyāpi sukhaṃ bhavati / sukhasvarūpatvāviśeṣāt
/ brahma yasya jñānaviṣayo bhavati sa sukhī bhavatītyarthaḥ / tad evaṃ parasya brahmaṇo 'navadhikātiśayāsaṃkhyeyakalyāṇaguṇagaṇākarasya niravadyasyānantamahāvibhūter anavadhikātiśayasauśīlyasaundaryavātsalyajaladheḥ sarvaśeṣitvād ātmanaḥ śeṣatvāt pratibaṃdhitayānusaṃdhīyamānam anavadhikātiśayaprītiviṣayaṃ sat paraṃ brahmaivainam ātmānaṃ prāpayatīti /

143

nanu cātyantaśeṣataivātmano 'navadhikātiśayasukham ityuktaṃ bhavati / tad etat sarvalokaviruddham / tathā hi sarveṣām eva cetanānāṃ svātantryam eva iṣṭatamaṃ dṛśyate, pāratantryaṃ duḥkhataram / smṛtiś ca --
sarvaṃ paravaśam duḥkhaṃ sarvam ātmavaśaṃ sukham /
tathā hi --
sevā śvavṛttir ākhyātā tasmāt tāṃ parivarjayet /
iti / tad idam anadhigatadehātiriktātmarūpāṇāṃ śarīrātmābhimānavijṛmbhitam / tathā hi -- śarīraṃ hi manuṣyatvādijātiguṇāśrayapiṇḍabhūtaṃ svatantraṃ pratīyate / tasminn evāham iti saṃsāriṇāṃ pratītiḥ / ātmābhimāno yādṛśas tadanuguṇaiva puruṣārthapratītiḥ / siṃhavyāghravarāhamanuṣyayakṣarakṣaḥpiśācadevadānavastrīpuṃsavyavasthitātmābhimānānāṃ sukhāni vyavasthitāni / tāni ca parasparaviruddhāni / tasmād ātmābhimānānuguṇapuruṣārthavyavasthayā sarvaṃ samāhitam / ātmasvarūpaṃ tu devādidehavilakṣaṇaṃ jñānaikākāram / tac ca paraśeṣataikasvarūpam / yathāvasthitātmābhimāne tadanuguṇaiva puruṣārthapratītiḥ / ātmā jñānamayo 'mala iti smṛter jñānaikākāratā pratipannā / patiṃ viśvasyetyādi
śrutiguṇaiḥ paramātmaśeṣataikākāratā ca pratītā / ataḥ siṃhavyāghrādiśarīrātmābhimānavat svātantryābhimāno 'pi karmakṛtaviparītātmajñānarūpo veditavyaḥ / ataḥ karmakṛtam eva paramapuruṣavyatiriktaviṣayāṇāṃ sukhatvam / ata eva teṣām alpatvam asthiratvaṃ ca paramapuruṣasyaiva svata eva sukhatvam / atas tad eva sthiram anavadhikātiśayaṃ ca -- kaṃ brahma khaṃ brahma -- ānando brahma -- satyaṃ jñānam anantaṃ brahmeti śruteḥ / brahmavyatiriktasya kṛtsnasya vastunaḥ svarūpeṇa sukhatvābhāvaḥ karmakṛtatvena cāsthiratvaṃ bhagavatā parāśareṇoktam --
narakasvargasaṃjñe vai pāpapuṇye dvijottama /
vastv ekam eva duḥkhāya sukhāyerṣyāgamāya ca /
kopāya ca yatas tasmād vastu vastvātmakaṃ kutaḥ //
sukhaduḥkhādyekāntarūpiṇo vastuno vastutvaṃ kutaḥ / tadekāntatā puṇyapāpakṛtetyarthaḥ / evam anekapuruṣāpekṣayā kasyacit sukham eva kasyacid duḥkhaṃ bhavatītyavasthāṃ pratipādya, ekasminn api puruṣe na vyavasthitam ityāha --
tad eva prīyate bhūtvā punarsuḥkhāya jāyate /
tad eva kopāya yataḥ prasādāya ca jāyate //
tasmād duḥkhātmakaṃ nāsti na ca kiṃcit sukhātmakam /
iti sukhaduḥkhātmakatvaṃ sarvasya vastunaḥ karmakṛtaṃ na vastusvarūpakṛtam / ataḥ karmāvasāne tad apaitītyarthaḥ /

Original text: Vedārthasaṃgraha · Data entry Sadanori Ishitobi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc