Vayu Purana · Verses 9-2

// sūta uvāca //
tato'bhidhyāyatastasya jajñire mānasīprajāḥ/
taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha/
kṣetrajñāḥ samavarttanta gātrebhyastasya dhīmataḥ

tato devāsurapitṝn mānavañca catuṣṭayam/
sisṛkṣumbhāṃsyetāṃśca svātmanā samayūyujat

yuktātmanastatastasya tato mātrā svayambhuvaḥ/
tamabhidhyāyataḥ sargaṃ prayatno'bhut prajāpateḥ

tato'sya jaghanāt pūrvamasurā jajñire sutāḥ/
asuḥ prāṇaḥ smṛto viprā stajjanmānastato'surāḥ

yayā sṛṣṭāḥ surāstanvā tāṃ tanuṃ sa vyapohata/
sāpaviddhā tanustena sadyo rātrirajāyata

sā tamobahulā yasmāttato rātristriyāmikā/
āvṛtāstamasā rātrau prajāstasmāt svayambhuvaḥ

dṛṣṭvā surāṃstu deveśastanumanyāmapadyata/
avyaktāṃ sattvabahulāṃ tatastāṃ so'bhyayūyujat/
tatastāṃ yuñjatastasya priyamāsīt prabhoḥ kila

tato mukhe samutpannā dīvyatastasya devatāḥ/
yato'sya dīvyato jātāstena devāḥ prakīrttitāḥ

dhāturddivīti yaḥ proktaḥ krīḍāyāṃ sa vibhāvyate/
tasyāntanvāntu divyāyāṃ jajñire tena devatāḥ

devān sṛṣṭvātha deveśastanumanyāmapadyata/
sattvamātrātmikāṃ devastato'nyāṃ so'bhyapadyata

pitṛvanmanyamānastān putrān prādhyāyata prabhuḥ/
pitaro hyupapakṣābhyāṃ rātryahnorantarāsṛjat/
tasmātte pitaro devāḥ putratvantena teṣu tat

yayā sṛṣṭāstu pitarastāntanuṃ sa vyapohata/
sāpaviddhā tanustena sadyaḥ sandhyā prajāyata

tasmādahastu devānāṃ rātriryā sā'surī smṛtā/
tayormadhye tu vai paitrī yā tanuḥ sā garīyasī

tasmāddevāsurāḥ sarve ṛṣayo manavastathā/
te yuktāstāmupāsante brahmaṇo madhyamāntanum

tato'nyāṃ sa punarbrahmā tanuṃ vai pratyapadyata/
rajomātrātmikāyāntu manasā so'sṛjat prabhuḥ

rajaḥprāyāt tataḥ so'tha mānasānasṛjat sutān/
manasastu tatastasya mānasā jajñire prajāḥ

dṛṣṭvā punaḥ prajāścāpi svāntanuntā mapauhata/
sāpaviddhā tanustena jyotsnā sadyastvajāyata

tasmādbhavanti saṃdṛṣṭā jyotsnāyā udbhave prajāḥ/
ityetāstanavastena vyapaviddhā mahātmanā

sadyo rātryahanī caiva sandhyā jyotsnā ca jajñire/
jayotsnā sandhyā tathāhaśca sattvamātrātmakaṃ svayam/
tamomātrātmikā rātriḥ sā vai tasmātrtriyāmi kā

tasmāddevā divyatattvāt dṛṣ‌ṭā sṛṣṭā mukhāttu vai/
yasmātteṣāṃ divā janma balinastena te divā

tanvā yadasurān rātrau jaghanādasṛ jat prabhuḥ //
prāṇebhyo rātrijanmāno hyasahyā niśi tena te

etānyeva bhaviṣyāṇāṃ devānāmasuraiḥ saha/
pitṝṇāṃ mānavānāñca atītānāgateṣu vai/
manvantareṣu sarveṣāṃ nimittāni bhavanti hi

jyotsnā rātryahanī sandhyā catvāryābhāsitāni vai/
bhānti yasmāttato bhāsi bhāśabdo'yaṃ manīṣibhiḥ/
vyāptidīptyāṃ nigaditaḥ punaścāha prajāpatiḥ

so'mbhāṃsyetāni dṛṣṭvā tu devadānavamānavān/
pitṝṃśca vāsṛjatso'nyānātmano vibudhān punaḥ

tāmutkṛtya tanuṃ kṛtsnāntato'nyāmasṛjat prabhuḥ/
mūrtiṃ rajastamaḥprāyāṃ punarevābhyayūyujat

andhakāre kṣudhāviṣṭa stato'nyāṃ sṛjate punaḥ/
tena sṛṣṭāḥ kṣudhātmānaste'mbhāṃsyādātumudyatāḥ

ambhāṃsyetāni rakṣāma uktavantaśca teṣu ca/
rākṣasāste smṛtā loke krodhātmāno niśācarāḥ

ye'bruvan kṣiṇumo'mbhāṃsi teṣāṃ dṛṣṭāḥ parasparam/
tena te karmaṇā yakṣā guhyakāḥ krūrakarmiṇaḥ

rakṣaṇe pālane cāpi dhātureṣa vibhāvyate/
ya eṣa kṣitidhāturvai kṣayaṇe sannirucyate

tāndṛṣṭvā hyapriyeṇāsya keśā aśīryaṃta dhīmataḥ/
śītoṣṇāccocchritā hyūrddhvaṃ tadārohanta taṃ prabhum

hīnā macchiraso vyālā yasmāccaivāpasarpitāḥ/
vyālātmānaḥ smṛtā vyālāddhīnatvādahayaḥ smṛtāḥ

pannatvātpannagāścaiva sarpāścaivāpasarpiṇaḥ/
teṣāṃ pṛthivyāṃ nilayāḥ sūryācandramasoradhaḥ

tasya krodhodbhavo yo'sāvagnigarbhassudāruṇaḥ/
sa tu sarpasahotpannānāviveśa viṣātmikān

sarpān dṛṣṭvā tataḥ krodhāt krodhātmāno vinirmame/
varṇena kapiśenogrāste bhūtāḥ piśitāśanāḥ

bhūtatvātte smṛtā bhūtāḥ piśācāḥ piśitāśanāt/
vayato gāstatastasya gandharvo jajñire tadā

dhyāyatītyeṣa dhāturvai yātrārthe paripaṭhyate/
pibato jajñire gāstu gaṃdharvāstena te smṛtāḥ /.३६//
aṣṭāsvetāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ/
tataḥ svacchandato'nyāni vayāṃsi vaya so'sṛjat

chādyatastāni chandāṃsi vayaso'pi vayāṃsyapi/
śūnyān dṛṣṭvā tu devo vai'sṛjatpakṣigaṇānapi

mukhato'jān sasarjjātha vakṣasaścavayo'sṛjat/
gāścaivāthodarādbrahmā pārśvābhyāñca vinirmame

padbhyāñcāścān samātaṅgān śarabhān gavayān mṛgān/
uṣṭrānaścatarāṃścaiva tāśvānyāścaiva jātayaḥ

oṣadhyaḥ phalamūlāni romatastasya jajñire/
evaṃ paśvoṣadhīḥ sṛṣṭvā nyayuñjatso'dhvare prabhuḥ

tasmādādau tu kalpasya tretāyugamukhe tadā/
gaurajaḥ puruṣo meṣo hyaśvo'śvataragarddabhau/
etān grāmyān paśūnāhurāraṇyāṃśca nibodhata

śvāpadā dvikhuro hastī vānaraḥ pakṣipañcamāḥ/
undakāḥ paśavaḥ sṛṣṭāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ

gāyatraṃ varuṇañcaiva trivṛtsaumyaṃ rathantaram/
agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt

chandāṃsi traiṣṭubhaṅkarma stomaṃ pañcadaśantathā/
bṛhatsāmamathokthañca dakṣiṇātso'sṛjanmukhāt

sāmāni jagatī cchandastomaṃ pañcadaśantathā/
vairūpyamatirātrañca paścimādasṛjanmukhāt

ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca/
anuṣṭubhaṃ savairājamuttarādasṛjanmukhāt

vidyuto'śanimeghāṃśca rohitendradhanūṃṣi ca/
vayāṃsi ca sasarjjādau kalpasya bhagavān prabhuḥ

uccāvacāni bhūtāni gātrebyastasya jajñire/
brahmaṇastu prajāsargaṃ sṛjato hi prajāpateḥ

sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvaṃ devāsurapitṝn prajāḥ/
tataḥ sṛjati bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

yakṣān piśācān gandharvān tathaivāpsarasāṅgaṇān/
narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān

avyayañca vyayaṃ caiva yadidaṃ sthāṇu jaṅgamam/
teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire/
tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte/
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate

mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrttiṣu/
viniyogañca bhūtānāṃ dhātaiva vyadadhāt svayam

kecit puruṣakārantu prāhuḥ karma ca mānavāḥ/
daivamityapare viprāḥ svabhāvaṃ daivacintakāḥ

pauruṣaṃ karma daivañca phalavṛttisvabhāvataḥ/
na caikaṃ na pṛthagbhāvamadhikaṃ na tayorviduḥ/
etadevañca naikañca na cobhe na ca vāpyubhe

karmasthān viṣayān brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ/
nāmarūpañca bhūtānāṃ kṛtānāñca prapañcanam/
vedaśabdhebhya evādau nirmame sa maheśvaraḥ

ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yāśca deveṣu dṛṣṭayaḥ/
śarvaryante prasūtānāṃ tānyevāsya dadhāti saḥ

yatharttāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye/
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu

evaṃvidhāsu sṛṣṭāsu brahmaṇā'vyaktajanmanā/
śarvaryante pradṛśyante siddhimāśritya mānasīm

evaṃbhūtāni sṛṣṭāni carāṇi sthāvarāṇi ca/
yadāsya tāḥ prajāḥ sṛṣṭā na vyavardhanta dhīmataḥ

athānyānmānasān putrān sadṛśānātmano'sṛjat/
bhṛguṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratumāṅgirasantathā

marīciṃ dakṣamatriṃ ca vasiṣṭhaṃ caiva mānasam/
nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ /
teṣāṃ brahmātmakānāṃ vai sarveṣāṃ brahmavādinām

tato'sṛjatpunarbrahmā rudraṃ roṣātmasaṃbhavam/
saṃkalpaṃ caiva dharmaṃ ca pūrveṣāmapi pūrvajaḥ

agre sasarjja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān/
sanandanaṃ sasanakaṃ vidvāṃsaṃ ca sanātanam

sanatkumāraṃ ca vibhuṃ sanakaṃ ca sanandanam/
na te lokeṣu sarjjante nirapekṣāḥ sanātanāḥ

sarve te hyāgatajñānā vītarāgā vimatsarāḥ/
teṣvevaṃ nirapekṣyeṣu lokavṛttānukāraṇāt

hiraṇyagarbho bhagavān parameṣṭhī hyacintayat/
tasya roṣātsamutpannaḥ puruṣo'rkkasamadyutiḥ/
arddhanārīnaravapustejasā jvalanopamaḥ

sarvaṃ tejomayaṃ jātamādityasamatejasam/
vibhajātmānamityuktvā tatraivāntaradhīyata

evamuktvā dvidhābhūtaḥ pṛthak strī puruṣaḥ pṛthak/
sa caikādaśadhā jajñe arddhamātmānamīśvaraḥ

tenoktāste mahātmānaḥ sarva eva mahātmanā/
jagato bahulībhāvamadhikṛtya hitaiṣiṇaḥ

lokavṛttāntahetorhi prayatadhvamatandritāḥ/
viśvaṃ viśvasya lokasya sthāpanāya hitāya ca

evamuktāstu rurudurdudruvuśca samantataḥ/
rodanāddrāvaṇāccaiva rudrā nāmnetiviśrutāḥ

yairhi vyāptamidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram/
teṣāmanucarā loke sarvalokaparāyaṇāḥ

naikanāgā yutabalā vikrāntāśacava gaṇeśvarāḥ/
tatra yā sā mahābhāgā śaṃkarasyārddhakāyinī

prāguktā tu mayā tubhyaṃ strī svayaṃbhormukhodgatā/
kāyārddhaṃ dakṣiṇantasyāḥ śuklaṃ vāmaṃ tathā'sitam

ātmānaṃ vibhajasveti soktā devī svayaṃbhuvā/
sā tu proktā dvidhābhūtā śūklā kṛṣṇā ca vai dvijāḥ/
tasyā nāmāni vakṣyāmi śrṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ

svāhā svadhā mahāvidyā medhā lakṣmīḥ sarasvatī/
aparṇā caikaparṇā ca tathā syādeva pāṭalā

umā haimavatī ṣaṣṭhī kalyāṇī caiva nāmataḥ/
khyātiḥ prajñā mahābhāgā loke gaurīti viśrutā

viśvarūpamathāryāyāḥ pṛthagdehavibhāvanāt/
śrṛṇu saṃkṣepatastasyā yathāvadanupūrvaśaḥ

prakṛtirniyatā raudrī durgā bhadrā pramāthinī/
kālarātrirmahāmāyā revatī bhutanāyikā

dvāparāntavikāreṣu devyā nāmāni me śrṛṇu/
gautamī kauśikī āryā caṇḍī kātyāyanī satī

kumārī yādavī devī varadā kṛṣṇapiṅgalā/
barhirdhvajā śūladharā paramabrahmacāriṇī

māhendrī cendrabhaginī vṛṣakanyaikavāsasī/
aparājitā bahubhujā pragalbhā siṃhavāhinī

ekānasā daityahanī māyā mahiṣamarddinī/
amoghā vindhyanilayā vikrāntā gaṇanāyikā

devīnāmavikārāṇi ityetāni yathākramam/
bhadrakālyāstavoktāni devyā nāmāni tattvataḥ

ye paṭhanti narāsteṣāṃ vidyate na parābhavaḥ/
araṇye prāntare vāpi pure vāpi gṛhe'pi vā

rakṣāmetāṃ prayuñjīta jale vāpi sthale'pi vā/
vyādhrakumbhīracaurebhyo bhūtasthāne viśeṣataḥ/
ādhiṣvapi ca sarvāsu devyā nāmāni kīrttayet

arbhakagrahabhūtaiśca pūtanāmātṛbhiḥ sadā/
abhyarditānāṃ bālānāṃ rakṣāmetāṃ prayojayet

mahādevī kule dve tu prajñā śrīśca prakīrttyate/
ābhyāṃ devīsahasrāṇi yairvyāptamakhilaṃ jagat

sā'sṛjad vyavasāyantu dharmaṃ bhūtasukhāvaham/
saṅkalpañcaiva kalpādau jajñire'vyaktayonitaḥ

mānasaśca rucirnnāma vijñeyo brahmaṇaḥ sutaḥ/
prāṇāt svādasṛjaddakṣañcakṣurbhyāñca marīcikam

bhṛgustu hṛdayājjajñe ṛṣiḥ salilajanmanaḥ/
śiraso'ṅgirasañcaiva śrotrādatrintathaiva ca //९३/
pulastyañca tathodānādyvānācca pulahaṃ punaḥ/
samānajaṃ vasiṣṭhantu apānānnirmame kratum

abhimānātmakaṃ bhadraṃ nirmame nīlalohitam/
ityete brahmaṇaḥ putrāḥ prāṇajā dvādaśa smṛtāḥ

ityete mānasāḥ putrā vijñeyā brahmaṇaḥ sutāḥ/
bhṛgvādayastu ye sṛṣṭā nā caite brahmavādinaḥ

gṛhamedhinaḥ purāṇāste dharmastaiḥ prāk pravārttitaḥ/
dvādaśaite pravarttante saha rudreṇa vaiprajāḥ

ṛbhuḥ sanatkumārastu dvāvetāvūrddhvaretasau/
pūrvotpannau purā tebhyaḥ sarveṣāmapi pūrvajau

vyatīte prathame kalpe purāṇe lokasādhakau/
vairāje tāvubhau loke tejaḥ saṃkṣipya cāsthitau

tāvubhau yogadharmāṇāvāropyātmānamātmani/
prajādharmañca kāmañca varttayetāṃ mahaujasā

yathotpannastathaiveha kumāra iti cocyate/
tasmātsanatkumāroyamiti nāmāsya kīrtitam

teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devaguṇānvitāḥ/
kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṃkṛtāḥ

ityeṣa karaṇodbhūto lokān sraṣṭuṃ svayaṃbhuvaḥ/
mahadādiviśeṣānto vikāraḥ prakṛteḥ svayam

candrasūryaprabhāloko grahanakṣatramaṇḍitaḥ/
nadībhiśca samudraiśca parvataiśca samāvṛtaḥ

puraiśca vividhākāraiḥ prītairjjanapadaistathā/
tasmin brahmavane'vyakte brahmā carati śarvarīm

avyaktabījaprabhavastasyaivānugrahotthitaḥ/
buddhiskandhamayaścaiva indriyāṅkurakoṭaraḥ

mahābhūtapraśākhaśca viśeṣaiḥ patravāṃstathā/
dharmādharmasupuṣpastu sukhaduḥkhaphalodayaḥ

ājīvaḥ sarvabhūtānāmayaṃ vṛkṣaḥ sanātanaḥ/
etadbrahmabalaṃ caiva brahmavṛkṣasya tasya ha

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam/
ityeṣo'nugrahaḥ sargo brahmaṇaḥ prākṛtastu yaḥ

mukhyādayastu ṣaṭ‌sargā vaikṛtā buddhipūrvakāḥ/
traikāle samavartanta brahmaṇaste'bhimāninaḥ

sargāḥ parasparasyātha kāraṇaṃ te budhaiḥ smṛtāḥ/
divyau suparṇau sayujau saśākhau paṭavidrumau //
ekastu yodrumaṃ vetti nānyaḥ sarvātmanastataḥ

dyaurmūrddhānaṃ yasya viprāstuvanti khannābhiṃ vai candrasūryau ca netre/
diśaḥ śrotre caraṇau cāsya bhūmiḥ so'cintyātmā sarvabhūta prasūtiḥ

vakrādyasya brāhmaṇāḥ saṃprasūtā yadvakṣastaḥ kṣatriyāḥ pūrvabhāge/
vaiśyāśvororyasya padbhayāṃ ca śūdrāḥ sarve varṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ

maheśvaraḥ paro'vyaktādaṇḍamavyaktasaṃbhavam/
aṇḍājjajñe punarbrahmā yena lokāḥ kṛtāstvime

iti śrīmahāpuraṇe vāyuprokte devādisṛṣṭivarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ