Vayu Purana · Chapter 10

etacchrutvā vacastasya sutasya viditātmanaḥ/
uttaraṃ paripapracchuḥ sūtaputraṃ dvijātayaḥ

//śāṃśapāyana uvāca//
kathaṃ dvitīyamutpannā bhavānī prāksatī tu yā/
āsīddākṣāyaṇī pūrvamumā kathama jāyata

menāyāṃ pitṛkanyāyāṃ janayāmāsa śailaruṭ/
kecaite pitaraścaiva yeṣāṃ menā tu mānasī

mainākaścaiva dauhitro dauhitrī ca tathā hyumā/
ekaparṇā tathā caiva tathā yā caikapāṭalā

gaṅgā caiva saricchreṣṭhā sarvāsāṃ pūrvajā tathā/
pūrvameva mayoddiṣṭaṃ śrṛṇudhvaṃ mama sarvaśaḥ

aneke pitaraścaiva varttante vka ca vā punaḥ/
śrotumicchāmi bhadrante śrāddhasya ca paraṃ vidhim

putrāśca te smṛtāḥ keṣāṃ kathañca pitarastu te /
pitaraḥ kathamutpannāḥ kasya putrāḥ kimātmakāḥ

svarge tu pitaro'nye ye devānāmapi devatāḥ/
evaṃ vai śrotumicchāmi pitṝṇāṃ sargamuttamam/
yathāvaddattamasmābhiḥ śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn

yadarthaṃ tena dṛśyante tatra kiṃ kāraṇaṃ smṛtam/
svarge hi ke tu varttante pitaro narake tu ke

abhisandhāya pitaraṃ pituśca pitaraṃ tathā/
pituḥ pitāmahañcaiva triṣu piṇḍeṣu nāmataḥ

kāni śrāddhāni deyāni kathaṃ gacchanti vai pitṝn /
kathañca śaktāste dātuṃ narakasthāḥ phalaṃ punaḥ

ke ceha pitaro nāma kān yajāmo vayaṃ punaḥ /
devā api putṝn svarge yajantīti hi naḥ śrutam

etadicchāmi vai śrotuṃ vistareṇa bahuśruta/
spaṣṭābhidhānamarthaṃ vai tadbhavānvaktumarhati

ṛṣīṇāntu vacaḥ śrutvā sūtastattvārthadarśivān/
ācacakṣe yathāpraśraṃ ṛṣīṇāṃ mānasaṃ tataḥ

//sūta uvāca//
atra vo varṇayiṣyāmi yathāprajñaṃ yathāśrutam/
manvantareṣu jāyante pitaro devasūnavaḥ

atītānāgate jyeṣṭhāḥ kaniṣṭhāḥ kramaśastu te/
devaiḥ sārddhaṃ purātītāḥ pitaro ye'ntareṣu vai/
varttante sāmprataṃ ye tu tānvai vakṣyāmi niścayāt

śrāddhañcaiṣāṃ manuṣyāṇāṃ śrāddhameva pravarttate/
devānasṛjan brahmā nāyakṣanniti vai punaḥ /
tamutsṛjya tadātmānamasṛjaṃste phalārthinaḥ

te śaptā brahmaṇā mūḍhā naṣṭasaṃjñā bhaviṣyatha/
na sma kiñcidvijānanti tato loke hyamuhyata

te bhūyaḥ praṇatāḥ sarve yācanti sma pitāmaham/
anugrahāya lokānāṃ punastānabravītprabhuḥ

prāyaścittaṃ caradhvaṃ vai vyabhicāro hi yaḥ kṛtaḥ /
putrānsvānparipṛcchadhvaṃ tato jñānamavāpsyatha

tataste svānsutāṃścaiva prāyaścittajighṛkṣavaḥ/
apṛcchan saṃyatātmāno vidhivacca mitho mithaḥ

tebhyaste niyatātmānaḥ putrāḥ śaṃsuranekadhā/
prāyaścittāni dharmajñā vāṅmanaḥ karmmajāni tu

te putrānabruvanprītā labdhasaṃjñā divaukasaḥ/
yūyaṃ vai pitaro'smākaṃ ye vayaṃ pratibodhitāḥ/
dharmajñānañca kāmaśca ko varo vaḥ pradīyatām

punastānabravīdbrahmā yūyaṃ vai satyavādinaḥ/
tasmādyaduktaṃ yuṣmābhistattathā na tadanyathā

uktañca pitaro'smākamiti vai tanayāḥ svakāḥ/
pitaraste bhaviṣyanti tebhyo'yaṃ dīyatāṃ varaḥ

tenaiva vacasā putrā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ/
putrāḥ pitṛttvamājagmuḥ putratvaṃ pitaraḥ punaḥ

tasmātte pitaraḥ putrāḥ pitṛtve teṣu tatsmṛtam /
evaṃ smṛtvā pitṝn putrānputrāśca pitarastathā/
vyājahāra punarbrahmā pidṝnātmavivṛddhaye

yo hyaniṣṭvā pitṝñchrāddhe kriyāṃ kāñicitkariṣyati/
rākṣasā dānavāścaiva phalaṃ prāpsyanti tasya tat

śrāddhairāpyāyitāścaiva pitaraḥ somamavyayam/
āpyāyyamānā yuṣmābhirvarddhayiṣyanti nityaśaḥ

śrāddhairāpyāyitaḥ somo lokānāpyāyayiṣyati /
kṛtsraṃ saparvatavanaṃ jaṅgamājaṅgamairvṛtam

śrāddhāni puṣṭikāmāśca ye kariṣyanti mānavāḥ/
tebhyaḥ puṣṭiṃ prajāścaiva dāsyanti pitaraḥ sadā

śrāddhe yebhyaḥ pradāsyanti trīn piṇḍān nāmagotrataḥ/
sarvatra varttamānāste pitaraḥ prapitāmaham/
teṣāmāpyāyayiṣyanti śrāddhadānena vai prajāḥ

evamājñā kṛtā pūrvaṃ brahmaṇā parameṣṭhinā/
tenaitatsarvathā siddhaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ

te tu jñānapradātāraḥ pitaro vo na saṃśayaḥ/
ityete pitaro devā devāśca pitaraḥ punaḥ /
anyonyaṃ pitaro hyete devāśca pitaraśca ha

etadbrahmavacaḥ śrutvā sūtasya vihitātmanaḥ /
papracchurmunayo bhūyaḥ sūtaṃ tasmādyaduttaram

//ṛṣaya ūcuḥ //
kiyanto vai pitṛgaṇāḥ kasminkāle ca te gaṇāḥ /
varttante devapravarā devānāṃ somavarddhanāḥ

//sūta uvāca//
etadvo'haṃ pravakṣyāmi pitṛsargamanuttamam/
śaṃyuḥ papraccha yatpūrvaṃ pitaraṃ vai bṛhaspatim

bṛhaspatimupāsīnaṃ sarvajñānārthakovidam/
putraḥ śaṃyurimaṃ praśnaṃ papraccha vinayānvitaḥ

ka ete pitaro nāma kiyantaḥ ke ca nāmataḥ/
samudbhūtāḥ kathañcaite pitṛtvaṃ samupāgatāḥ

kasmācca pitaraṃ pūrvaṃ yajñe yujyanti nityaśaḥ/
kriyāśca sarvā varttante śrāddhapūrvā mahātmanām

kasmai śrāddhāni deyāni kiñca dattaṃ mahāphalam/
keṣu vāpyakṣayaṃ śrāddhaṃ tīrtheṣu ca nadīṣu ca

keṣu vai sarvamāpnoti śrāddhaṃ kṛtvā dvijottamaḥ/
kaśca kālo bhaveccrāddhe vidhiḥ kaścānuvarttate

etadicchāmi bhagavan vistareṇa yathātatham/
vyākhyātumānupūrvyeṇa yatra codāhṛtaṃ mayā

bṛhaspatiridaṃ samyagevaṃ pṛṣṭo mahāmatiḥ/
vyājahārānupūrvyeṇa praśnaṃ praśnavidāṃ varaḥ

//bṛhaspatiruvāca//
kathayiṣyāmi te tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi/
vinayena yathānyāyaṃ gambhīraṃ praśnamuttamam

dyaurantarikṣaṃ pṛthivī nakṣatrāṇi diśastathā/
sūryācandramasau caiva tathāhorātrameva ca

na babhūvustadā tāta tamobhūtamidaṃ jagat/
brahmaiko duścaraṃ tatra cacāra paramaṃ tapaḥ

śaṃyustamabravīdbhūyaḥ pitaraṃ brahmavittamam/
sarvadaiva vratasnātaṃ sarvajñānavidāṃvaram

kīdṛśaṃ sarvabhūte śastapastepe prajāpatiḥ/
evamukto bṛhattejā bṛhaspatiruvāca tam

sarveṣāṃ tapasāṃ yuktistapoyogamanuttamam/
dhyāyaṃstadā tadbhagavāṃstena lokanavāsṛjat

bhūtabhavyāni jñānāni lokānvedāṃśca kṛtsnaśaḥ/
yogamāviśya tatsṛṣṭaṃ brahmaṇā yogacakṣuṣā

lokāḥ sāntānikā nāma yatra tiṣṭhanti bhāsvarāḥ/
te vairājā iti khyātā devānāṃ divi devatāḥ

yogena tapasā yuktaḥ pūrvameva tadā prabhuḥ/
devānasṛjata brahmā yogaṃ yuktvā sanātanam

ādidevā iti khyātā mahāsattvā mahaujasaḥ/
sarvakāmapradāḥ pūjyā devadānavamānavaiḥ

teṣāṃ sapta samākhyātā gaṇāstrailokyapūjitāḥ /
amūrttayastrayasteṣāṃ catvārastu sumūrttayaḥ

upariṣṭātrayasteṣāṃ varttante bhāvamūrttayaḥ/
teṣāmadhastādvarttante catvāraḥ sūkṣamamūrttayaḥ

tato devāstato bhūmireṣā lokaparamparā/
loke varttanti te hyasmiṃstebhyaḥ parjanyasambhavaḥ /
vṛṣṭirbhavati tairvṛṣṭyā lokānāṃ sambhavaḥ punaḥ

āpyāyayanti te yasmātsomañcānnañca yogataḥ/
ūcustānvai pitṝṃstasmāllokānāṃ lokasattamāḥ

manojavāḥ svadhābhakṣāḥ sarvakāmaparicchadāḥ/
lobhamohabhayāpetā niścitāḥ śokavarjitāḥ

ete yogaṃ parityajya prāptā lokānsudarśanān/
divyāḥ puṇyā mahātmāno vipāpmāno bhavantyuta

tato yugasahasrānte jāyante brahmavādinaḥ/
pratilabhya punaryogaṃ mokṣaṃ gacchantyamūrttayaḥ

vyaktāvyaktaṃ parityajya mahāyogabalena vā /
naśyantyulkeva gagane kṣīṇavidyutprabheva ca

utsṛjya dehajātāni mahāyogabalena ca/
nirākhyopākhyatāṃ yānti saritaḥ sāgare yathā

kriyayā gurupūjābhirye ca kurvanti nityaśaḥ/
tābhirāpyāyayantyete pitaro yogavarddhanāḥ

śrāddhe prītāḥ punaḥ somaṃ pitaro yogamāsthitāḥ/
āpyāyayanti yogena trailokyaṃ yena jīvati

tasmācchrāddhāni deyāni yogibhyo yatnataḥ sadā/
pitṝṇāṃ hi balaṃ yogo yogātsomaḥ pravarttate

sahasraśastu viprānvai bhojayedyāvadāgatān //
ekastu yogavitprītaḥ sarvānarhati tacchṛṇu

kalpitānāṃ sahasreṇa snātakānāṃ śatena ca/
yogācāryeṇa yadbhuktaṃ trāyate mahato bhayāt

gṛhasthānāṃ sahasreṇa vānaprasthaśatena ca/
brahmacārisahasreṇa yogī hyeko viśiṣyate

nāstiko vā vikarmā vā saṅkīrṇastaskaro'pi vā/
nānyatra kāraṇaṃ dānaṃ yogeṣvāha prajāpatiḥ

pitarastasya tuṣyanti suvṛṣṭeneva karṣakāḥ/
putro vāpyatha vā pautro dhyāninaṃ bhojayiṣyati

alābhe dhyānibhikṣūṇāṃ bhojayedbrahmacāriṇau /
tadalābhepyudāsīnaṃ gṛhasthamapi bhojayet

yastiṣṭhedekapādena vāyubhakṣaḥ śataṃ samāḥ /
dhyānayogī parastasmāditi brahmānuśāsanam

siddhā hi viprarūpeṇa caranti pṛthivīmimām/
tasmādatithimāyāntamabhigacchetkṛtāñjaliḥ

pūjayeccārghyapātreṇa veśmanā bhojanena ca/
ūrvoḥ sāgaraparyantāṃ devā yogeśvarāḥ sadā/
nānārūpaiścarantyete prajā dharmeṇa pālayan

tasmāddadyācca vai dānaṃ viprāyātithaye naraḥ/
pradānāni pravakṣyāmi phalañcaiṣāṃ tathaiva ca

aśvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca/
puṇḍarīkasahasreṇa yogiṣvāvasatho varam

ādya eṣa gaṇaḥ proktaḥ pitṝṇāmamitaujasām/
bhāvayansaptakālānvai sthita eṣa gaṇastadā

ata ūraddhvaṃ pravakṣyāmi sarvān pitṛgaṇānpunaḥ /
santatiṃ saṃsthitiñcaiva bhāvanāñca yathākramam

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte śrāddhaprakriyārambho nāma daśamo'dhyāyaḥ