વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 9-2

॥ સૂત ઉવાચ ॥
તતોઽભિધ્યાયતસ્તસ્ય જજ્ઞિરે માનસીપ્રજાઃ।
તચ્છરીરસમુત્પન્નૈઃ કાર્યૈસ્તૈઃ કારણૈઃ સહ।
ક્ષેત્રજ્ઞાઃ સમવર્ત્તન્ત ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય ધીમતઃ

તતો દેવાસુરપિતૄન્ માનવઞ્ચ ચતુષ્ટયમ્।
સિસૃક્ષુમ્ભાંસ્યેતાંશ્ચ સ્વાત્મના સમયૂયુજત્

યુક્તાત્મનસ્તતસ્તસ્ય તતો માત્રા સ્વયમ્ભુવઃ।
તમભિધ્યાયતઃ સર્ગં પ્રયત્નોઽભુત્ પ્રજાપતેઃ

તતોઽસ્ય જઘનાત્ પૂર્વમસુરા જજ્ઞિરે સુતાઃ।
અસુઃ પ્રાણઃ સ્મૃતો વિપ્રા સ્તજ્જન્માનસ્તતોઽસુરાઃ

યયા સૃષ્ટાઃ સુરાસ્તન્વા તાં તનું સ વ્યપોહત।
સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન સદ્યો રાત્રિરજાયત

સા તમોબહુલા યસ્માત્તતો રાત્રિસ્ત્રિયામિકા।
આવૃતાસ્તમસા રાત્રૌ પ્રજાસ્તસ્માત્ સ્વયમ્ભુવઃ

દૃષ્ટ્વા સુરાંસ્તુ દેવેશસ્તનુમન્યામપદ્યત।
અવ્યક્તાં સત્ત્વબહુલાં તતસ્તાં સોઽભ્યયૂયુજત્।
તતસ્તાં યુઞ્જતસ્તસ્ય પ્રિયમાસીત્ પ્રભોઃ કિલ

તતો મુખે સમુત્પન્ના દીવ્યતસ્તસ્ય દેવતાઃ।
યતોઽસ્ય દીવ્યતો જાતાસ્તેન દેવાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

ધાતુર્દ્દિવીતિ યઃ પ્રોક્તઃ ક્રીડાયાં સ વિભાવ્યતે।
તસ્યાન્તન્વાન્તુ દિવ્યાયાં જજ્ઞિરે તેન દેવતાઃ

દેવાન્ સૃષ્ટ્વાથ દેવેશસ્તનુમન્યામપદ્યત।
સત્ત્વમાત્રાત્મિકાં દેવસ્તતોઽન્યાં સોઽભ્યપદ્યત

પિતૃવન્મન્યમાનસ્તાન્ પુત્રાન્ પ્રાધ્યાયત પ્રભુઃ।
પિતરો હ્યુપપક્ષાભ્યાં રાત્ર્યહ્નોરન્તરાસૃજત્।
તસ્માત્તે પિતરો દેવાઃ પુત્રત્વન્તેન તેષુ તત્

યયા સૃષ્ટાસ્તુ પિતરસ્તાન્તનું સ વ્યપોહત।
સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન સદ્યઃ સન્ધ્યા પ્રજાયત

તસ્માદહસ્તુ દેવાનાં રાત્રિર્યા સાઽસુરી સ્મૃતા।
તયોર્મધ્યે તુ વૈ પૈત્રી યા તનુઃ સા ગરીયસી

તસ્માદ્દેવાસુરાઃ સર્વે ઋષયો મનવસ્તથા।
તે યુક્તાસ્તામુપાસન્તે બ્રહ્મણો મધ્યમાન્તનુમ્

તતોઽન્યાં સ પુનર્બ્રહ્મા તનું વૈ પ્રત્યપદ્યત।
રજોમાત્રાત્મિકાયાન્તુ મનસા સોઽસૃજત્ પ્રભુઃ

રજઃપ્રાયાત્ તતઃ સોઽથ માનસાનસૃજત્ સુતાન્।
મનસસ્તુ તતસ્તસ્ય માનસા જજ્ઞિરે પ્રજાઃ

દૃષ્ટ્વા પુનઃ પ્રજાશ્ચાપિ સ્વાન્તનુન્તા મપૌહત।
સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન જ્યોત્સ્ના સદ્યસ્ત્વજાયત

તસ્માદ્ભવન્તિ સંદૃષ્ટા જ્યોત્સ્નાયા ઉદ્ભવે પ્રજાઃ।
ઇત્યેતાસ્તનવસ્તેન વ્યપવિદ્ધા મહાત્મના

સદ્યો રાત્ર્યહની ચૈવ સન્ધ્યા જ્યોત્સ્ના ચ જજ્ઞિરે।
જયોત્સ્ના સન્ધ્યા તથાહશ્ચ સત્ત્વમાત્રાત્મકં સ્વયમ્।
તમોમાત્રાત્મિકા રાત્રિઃ સા વૈ તસ્માત્ર્ત્રિયામિ કા

તસ્માદ્દેવા દિવ્યતત્ત્વાત્ દૃષ્‌ટા સૃષ્ટા મુખાત્તુ વૈ।
યસ્માત્તેષાં દિવા જન્મ બલિનસ્તેન તે દિવા

તન્વા યદસુરાન્ રાત્રૌ જઘનાદસૃ જત્ પ્રભુઃ ॥
પ્રાણેભ્યો રાત્રિજન્માનો હ્યસહ્યા નિશિ તેન તે

એતાન્યેવ ભવિષ્યાણાં દેવાનામસુરૈઃ સહ।
પિતૄણાં માનવાનાઞ્ચ અતીતાનાગતેષુ વૈ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષાં નિમિત્તાનિ ભવન્તિ હિ

જ્યોત્સ્ના રાત્ર્યહની સન્ધ્યા ચત્વાર્યાભાસિતાનિ વૈ।
ભાન્તિ યસ્માત્તતો ભાસિ ભાશબ્દોઽયં મનીષિભિઃ।
વ્યાપ્તિદીપ્ત્યાં નિગદિતઃ પુનશ્ચાહ પ્રજાપતિઃ

સોઽમ્ભાંસ્યેતાનિ દૃષ્ટ્વા તુ દેવદાનવમાનવાન્।
પિતૄંશ્ચ વાસૃજત્સોઽન્યાનાત્મનો વિબુધાન્ પુનઃ

તામુત્કૃત્ય તનું કૃત્સ્નાન્તતોઽન્યામસૃજત્ પ્રભુઃ।
મૂર્તિં રજસ્તમઃપ્રાયાં પુનરેવાભ્યયૂયુજત્

અન્ધકારે ક્ષુધાવિષ્ટ સ્તતોઽન્યાં સૃજતે પુનઃ।
તેન સૃષ્ટાઃ ક્ષુધાત્માનસ્તેઽમ્ભાંસ્યાદાતુમુદ્યતાઃ

અમ્ભાંસ્યેતાનિ રક્ષામ ઉક્તવન્તશ્ચ તેષુ ચ।
રાક્ષસાસ્તે સ્મૃતા લોકે ક્રોધાત્માનો નિશાચરાઃ

યેઽબ્રુવન્ ક્ષિણુમોઽમ્ભાંસિ તેષાં દૃષ્ટાઃ પરસ્પરમ્।
તેન તે કર્મણા યક્ષા ગુહ્યકાઃ ક્રૂરકર્મિણઃ

રક્ષણે પાલને ચાપિ ધાતુરેષ વિભાવ્યતે।
ય એષ ક્ષિતિધાતુર્વૈ ક્ષયણે સન્નિરુચ્યતે

તાન્દૃષ્ટ્વા હ્યપ્રિયેણાસ્ય કેશા અશીર્યંત ધીમતઃ।
શીતોષ્ણાચ્ચોચ્છ્રિતા હ્યૂર્દ્ધ્વં તદારોહન્ત તં પ્રભુમ્

હીના મચ્છિરસો વ્યાલા યસ્માચ્ચૈવાપસર્પિતાઃ।
વ્યાલાત્માનઃ સ્મૃતા વ્યાલાદ્ધીનત્વાદહયઃ સ્મૃતાઃ

પન્નત્વાત્પન્નગાશ્ચૈવ સર્પાશ્ચૈવાપસર્પિણઃ।
તેષાં પૃથિવ્યાં નિલયાઃ સૂર્યાચન્દ્રમસોરધઃ

તસ્ય ક્રોધોદ્ભવો યોઽસાવગ્નિગર્ભસ્સુદારુણઃ।
સ તુ સર્પસહોત્પન્નાનાવિવેશ વિષાત્મિકાન્

સર્પાન્ દૃષ્ટ્વા તતઃ ક્રોધાત્ ક્રોધાત્માનો વિનિર્મમે।
વર્ણેન કપિશેનોગ્રાસ્તે ભૂતાઃ પિશિતાશનાઃ

ભૂતત્વાત્તે સ્મૃતા ભૂતાઃ પિશાચાઃ પિશિતાશનાત્।
વયતો ગાસ્તતસ્તસ્ય ગન્ધર્વો જજ્ઞિરે તદા

ધ્યાયતીત્યેષ ધાતુર્વૈ યાત્રાર્થે પરિપઠ્યતે।
પિબતો જજ્ઞિરે ગાસ્તુ ગંધર્વાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ ।.૩૬॥
અષ્ટાસ્વેતાસુ સૃષ્ટાસુ દેવયોનિષુ સ પ્રભુઃ।
તતઃ સ્વચ્છન્દતોઽન્યાનિ વયાંસિ વય સોઽસૃજત્

છાદ્યતસ્તાનિ છન્દાંસિ વયસોઽપિ વયાંસ્યપિ।
શૂન્યાન્ દૃષ્ટ્વા તુ દેવો વૈઽસૃજત્પક્ષિગણાનપિ

મુખતોઽજાન્ સસર્જ્જાથ વક્ષસશ્ચવયોઽસૃજત્।
ગાશ્ચૈવાથોદરાદ્બ્રહ્મા પાર્શ્વાભ્યાઞ્ચ વિનિર્મમે

પદ્ભ્યાઞ્ચાશ્ચાન્ સમાતઙ્ગાન્ શરભાન્ ગવયાન્ મૃગાન્।
ઉષ્ટ્રાનશ્ચતરાંશ્ચૈવ તાશ્વાન્યાશ્ચૈવ જાતયઃ

ઓષધ્યઃ ફલમૂલાનિ રોમતસ્તસ્ય જજ્ઞિરે।
એવં પશ્વોષધીઃ સૃષ્ટ્વા ન્યયુઞ્જત્સોઽધ્વરે પ્રભુઃ

તસ્માદાદૌ તુ કલ્પસ્ય ત્રેતાયુગમુખે તદા।
ગૌરજઃ પુરુષો મેષો હ્યશ્વોઽશ્વતરગર્દ્દભૌ।
એતાન્ ગ્રામ્યાન્ પશૂનાહુરારણ્યાંશ્ચ નિબોધત

શ્વાપદા દ્વિખુરો હસ્તી વાનરઃ પક્ષિપઞ્ચમાઃ।
ઉન્દકાઃ પશવઃ સૃષ્ટાઃ સપ્તમાસ્તુ સરીસૃપાઃ

ગાયત્રં વરુણઞ્ચૈવ ત્રિવૃત્સૌમ્યં રથન્તરમ્।
અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્મુખાત્

છન્દાંસિ ત્રૈષ્ટુભઙ્કર્મ સ્તોમં પઞ્ચદશન્તથા।
બૃહત્સામમથોક્થઞ્ચ દક્ષિણાત્સોઽસૃજન્મુખાત્

સામાનિ જગતી ચ્છન્દસ્તોમં પઞ્ચદશન્તથા।
વૈરૂપ્યમતિરાત્રઞ્ચ પશ્ચિમાદસૃજન્મુખાત્

એકવિંશમથર્વાણમાપ્તોર્યામાણમેવ ચ।
અનુષ્ટુભં સવૈરાજમુત્તરાદસૃજન્મુખાત્

વિદ્યુતોઽશનિમેઘાંશ્ચ રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ।
વયાંસિ ચ સસર્જ્જાદૌ કલ્પસ્ય ભગવાન્ પ્રભુઃ

ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેબ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે।
બ્રહ્મણસ્તુ પ્રજાસર્ગં સૃજતો હિ પ્રજાપતેઃ

સૃષ્ટ્વા ચતુષ્ટયં પૂર્વં દેવાસુરપિતૄન્ પ્રજાઃ।
તતઃ સૃજતિ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

યક્ષાન્ પિશાચાન્ ગન્ધર્વાન્ તથૈવાપ્સરસાઙ્ગણાન્।
નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃ પશુમૃગોરગાન્

અવ્યયઞ્ચ વ્યયં ચૈવ યદિદં સ્થાણુ જઙ્ગમમ્।
તેષાં યે યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટ્યાં પ્રતિપેદિરે।
તાન્યેવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ

હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે।
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે

મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિન્દ્રિયાર્થેષુ મૂર્ત્તિષુ।
વિનિયોગઞ્ચ ભૂતાનાં ધાતૈવ વ્યદધાત્ સ્વયમ્

કેચિત્ પુરુષકારન્તુ પ્રાહુઃ કર્મ ચ માનવાઃ।
દૈવમિત્યપરે વિપ્રાઃ સ્વભાવં દૈવચિન્તકાઃ

પૌરુષં કર્મ દૈવઞ્ચ ફલવૃત્તિસ્વભાવતઃ।
ન ચૈકં ન પૃથગ્ભાવમધિકં ન તયોર્વિદુઃ।
એતદેવઞ્ચ નૈકઞ્ચ ન ચોભે ન ચ વાપ્યુભે

કર્મસ્થાન્ વિષયાન્ બ્રૂયુઃ સત્ત્વસ્થાઃ સમદર્શિનઃ।
નામરૂપઞ્ચ ભૂતાનાં કૃતાનાઞ્ચ પ્રપઞ્ચનમ્।
વેદશબ્ધેભ્ય એવાદૌ નિર્મમે સ મહેશ્વરઃ

ઋષીણાં નામધેયાનિ યાશ્ચ દેવેષુ દૃષ્ટયઃ।
શર્વર્યન્તે પ્રસૂતાનાં તાન્યેવાસ્ય દધાતિ સઃ

યથર્ત્તાવૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે।
દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ

એવંવિધાસુ સૃષ્ટાસુ બ્રહ્મણાઽવ્યક્તજન્મના।
શર્વર્યન્તે પ્રદૃશ્યન્તે સિદ્ધિમાશ્રિત્ય માનસીમ્

એવંભૂતાનિ સૃષ્ટાનિ ચરાણિ સ્થાવરાણિ ચ।
યદાસ્ય તાઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટા ન વ્યવર્ધન્ત ધીમતઃ

અથાન્યાન્માનસાન્ પુત્રાન્ સદૃશાનાત્મનોઽસૃજત્।
ભૃગું પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમાઙ્ગિરસન્તથા

મરીચિં દક્ષમત્રિં ચ વસિષ્ઠં ચૈવ માનસમ્।
નવ બ્રહ્માણ ઇત્યેતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ ।
તેષાં બ્રહ્માત્મકાનાં વૈ સર્વેષાં બ્રહ્મવાદિનામ્

તતોઽસૃજત્પુનર્બ્રહ્મા રુદ્રં રોષાત્મસંભવમ્।
સંકલ્પં ચૈવ ધર્મં ચ પૂર્વેષામપિ પૂર્વજઃ

અગ્રે સસર્જ્જ વૈ બ્રહ્મા માનસાનાત્મનઃ સમાન્।
સનન્દનં સસનકં વિદ્વાંસં ચ સનાતનમ્

સનત્કુમારં ચ વિભું સનકં ચ સનન્દનમ્।
ન તે લોકેષુ સર્જ્જન્તે નિરપેક્ષાઃ સનાતનાઃ

સર્વે તે હ્યાગતજ્ઞાના વીતરાગા વિમત્સરાઃ।
તેષ્વેવં નિરપેક્ષ્યેષુ લોકવૃત્તાનુકારણાત્

હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્ પરમેષ્ઠી હ્યચિન્તયત્।
તસ્ય રોષાત્સમુત્પન્નઃ પુરુષોઽર્ક્કસમદ્યુતિઃ।
અર્દ્ધનારીનરવપુસ્તેજસા જ્વલનોપમઃ

સર્વં તેજોમયં જાતમાદિત્યસમતેજસમ્।
વિભજાત્માનમિત્યુક્ત્વા તત્રૈવાન્તરધીયત

એવમુક્ત્વા દ્વિધાભૂતઃ પૃથક્ સ્ત્રી પુરુષઃ પૃથક્।
સ ચૈકાદશધા જજ્ઞે અર્દ્ધમાત્માનમીશ્વરઃ

તેનોક્તાસ્તે મહાત્માનઃ સર્વ એવ મહાત્મના।
જગતો બહુલીભાવમધિકૃત્ય હિતૈષિણઃ

લોકવૃત્તાન્તહેતોર્હિ પ્રયતધ્વમતન્દ્રિતાઃ।
વિશ્વં વિશ્વસ્ય લોકસ્ય સ્થાપનાય હિતાય ચ

એવમુક્તાસ્તુ રુરુદુર્દુદ્રુવુશ્ચ સમન્તતઃ।
રોદનાદ્દ્રાવણાચ્ચૈવ રુદ્રા નામ્નેતિવિશ્રુતાઃ

યૈર્હિ વ્યાપ્તમિદં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્।
તેષામનુચરા લોકે સર્વલોકપરાયણાઃ

નૈકનાગા યુતબલા વિક્રાન્તાશચવ ગણેશ્વરાઃ।
તત્ર યા સા મહાભાગા શંકરસ્યાર્દ્ધકાયિની

પ્રાગુક્તા તુ મયા તુભ્યં સ્ત્રી સ્વયંભોર્મુખોદ્ગતા।
કાયાર્દ્ધં દક્ષિણન્તસ્યાઃ શુક્લં વામં તથાઽસિતમ્

આત્માનં વિભજસ્વેતિ સોક્તા દેવી સ્વયંભુવા।
સા તુ પ્રોક્તા દ્વિધાભૂતા શૂક્લા કૃષ્ણા ચ વૈ દ્વિજાઃ।
તસ્યા નામાનિ વક્ષ્યામિ શ્રૃણુધ્વં સુસમાહિતાઃ

સ્વાહા સ્વધા મહાવિદ્યા મેધા લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી।
અપર્ણા ચૈકપર્ણા ચ તથા સ્યાદેવ પાટલા

ઉમા હૈમવતી ષષ્ઠી કલ્યાણી ચૈવ નામતઃ।
ખ્યાતિઃ પ્રજ્ઞા મહાભાગા લોકે ગૌરીતિ વિશ્રુતા

વિશ્વરૂપમથાર્યાયાઃ પૃથગ્દેહવિભાવનાત્।
શ્રૃણુ સંક્ષેપતસ્તસ્યા યથાવદનુપૂર્વશઃ

પ્રકૃતિર્નિયતા રૌદ્રી દુર્ગા ભદ્રા પ્રમાથિની।
કાલરાત્રિર્મહામાયા રેવતી ભુતનાયિકા

દ્વાપરાન્તવિકારેષુ દેવ્યા નામાનિ મે શ્રૃણુ।
ગૌતમી કૌશિકી આર્યા ચણ્ડી કાત્યાયની સતી

કુમારી યાદવી દેવી વરદા કૃષ્ણપિઙ્ગલા।
બર્હિર્ધ્વજા શૂલધરા પરમબ્રહ્મચારિણી

માહેન્દ્રી ચેન્દ્રભગિની વૃષકન્યૈકવાસસી।
અપરાજિતા બહુભુજા પ્રગલ્ભા સિંહવાહિની

એકાનસા દૈત્યહની માયા મહિષમર્દ્દિની।
અમોઘા વિન્ધ્યનિલયા વિક્રાન્તા ગણનાયિકા

દેવીનામવિકારાણિ ઇત્યેતાનિ યથાક્રમમ્।
ભદ્રકાલ્યાસ્તવોક્તાનિ દેવ્યા નામાનિ તત્ત્વતઃ

યે પઠન્તિ નરાસ્તેષાં વિદ્યતે ન પરાભવઃ।
અરણ્યે પ્રાન્તરે વાપિ પુરે વાપિ ગૃહેઽપિ વા

રક્ષામેતાં પ્રયુઞ્જીત જલે વાપિ સ્થલેઽપિ વા।
વ્યાધ્રકુમ્ભીરચૌરેભ્યો ભૂતસ્થાને વિશેષતઃ।
આધિષ્વપિ ચ સર્વાસુ દેવ્યા નામાનિ કીર્ત્તયેત્

અર્ભકગ્રહભૂતૈશ્ચ પૂતનામાતૃભિઃ સદા।
અભ્યર્દિતાનાં બાલાનાં રક્ષામેતાં પ્રયોજયેત્

મહાદેવી કુલે દ્વે તુ પ્રજ્ઞા શ્રીશ્ચ પ્રકીર્ત્ત્યતે।
આભ્યાં દેવીસહસ્રાણિ યૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્

સાઽસૃજદ્ વ્યવસાયન્તુ ધર્મં ભૂતસુખાવહમ્।
સઙ્કલ્પઞ્ચૈવ કલ્પાદૌ જજ્ઞિરેઽવ્યક્તયોનિતઃ

માનસશ્ચ રુચિર્ન્નામ વિજ્ઞેયો બ્રહ્મણઃ સુતઃ।
પ્રાણાત્ સ્વાદસૃજદ્દક્ષઞ્ચક્ષુર્ભ્યાઞ્ચ મરીચિકમ્

ભૃગુસ્તુ હૃદયાજ્જજ્ઞે ઋષિઃ સલિલજન્મનઃ।
શિરસોઽઙ્ગિરસઞ્ચૈવ શ્રોત્રાદત્રિન્તથૈવ ચ ॥૯૩।
પુલસ્ત્યઞ્ચ તથોદાનાદ્ય્વાનાચ્ચ પુલહં પુનઃ।
સમાનજં વસિષ્ઠન્તુ અપાનાન્નિર્મમે ક્રતુમ્

અભિમાનાત્મકં ભદ્રં નિર્મમે નીલલોહિતમ્।
ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રાઃ પ્રાણજા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

ઇત્યેતે માનસાઃ પુત્રા વિજ્ઞેયા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ।
ભૃગ્વાદયસ્તુ યે સૃષ્ટા ના ચૈતે બ્રહ્મવાદિનઃ

ગૃહમેધિનઃ પુરાણાસ્તે ધર્મસ્તૈઃ પ્રાક્ પ્રવાર્ત્તિતઃ।
દ્વાદશૈતે પ્રવર્ત્તન્તે સહ રુદ્રેણ વૈપ્રજાઃ

ઋભુઃ સનત્કુમારસ્તુ દ્વાવેતાવૂર્દ્ધ્વરેતસૌ।
પૂર્વોત્પન્નૌ પુરા તેભ્યઃ સર્વેષામપિ પૂર્વજૌ

વ્યતીતે પ્રથમે કલ્પે પુરાણે લોકસાધકૌ।
વૈરાજે તાવુભૌ લોકે તેજઃ સંક્ષિપ્ય ચાસ્થિતૌ

તાવુભૌ યોગધર્માણાવારોપ્યાત્માનમાત્મનિ।
પ્રજાધર્મઞ્ચ કામઞ્ચ વર્ત્તયેતાં મહૌજસા

યથોત્પન્નસ્તથૈવેહ કુમાર ઇતિ ચોચ્યતે।
તસ્માત્સનત્કુમારોયમિતિ નામાસ્ય કીર્તિતમ્

તેષાં દ્વાદશ તે વંશા દિવ્યા દેવગુણાન્વિતાઃ।
ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તો મહર્ષિભિરલંકૃતાઃ

ઇત્યેષ કરણોદ્ભૂતો લોકાન્ સ્રષ્ટું સ્વયંભુવઃ।
મહદાદિવિશેષાન્તો વિકારઃ પ્રકૃતેઃ સ્વયમ્

ચન્દ્રસૂર્યપ્રભાલોકો ગ્રહનક્ષત્રમણ્ડિતઃ।
નદીભિશ્ચ સમુદ્રૈશ્ચ પર્વતૈશ્ચ સમાવૃતઃ

પુરૈશ્ચ વિવિધાકારૈઃ પ્રીતૈર્જ્જનપદૈસ્તથા।
તસ્મિન્ બ્રહ્મવનેઽવ્યક્તે બ્રહ્મા ચરતિ શર્વરીમ્

અવ્યક્તબીજપ્રભવસ્તસ્યૈવાનુગ્રહોત્થિતઃ।
બુદ્ધિસ્કન્ધમયશ્ચૈવ ઇન્દ્રિયાઙ્કુરકોટરઃ

મહાભૂતપ્રશાખશ્ચ વિશેષૈઃ પત્રવાંસ્તથા।
ધર્માધર્મસુપુષ્પસ્તુ સુખદુઃખફલોદયઃ

આજીવઃ સર્વભૂતાનામયં વૃક્ષઃ સનાતનઃ।
એતદ્બ્રહ્મબલં ચૈવ બ્રહ્મવૃક્ષસ્ય તસ્ય હ

અવ્યક્તં કારણં યત્તન્નિત્યં સદસદાત્મકમ્।
ઇત્યેષોઽનુગ્રહઃ સર્ગો બ્રહ્મણઃ પ્રાકૃતસ્તુ યઃ

મુખ્યાદયસ્તુ ષટ્‌સર્ગા વૈકૃતા બુદ્ધિપૂર્વકાઃ।
ત્રૈકાલે સમવર્તન્ત બ્રહ્મણસ્તેઽભિમાનિનઃ

સર્ગાઃ પરસ્પરસ્યાથ કારણં તે બુધૈઃ સ્મૃતાઃ।
દિવ્યૌ સુપર્ણૌ સયુજૌ સશાખૌ પટવિદ્રુમૌ ॥
એકસ્તુ યોદ્રુમં વેત્તિ નાન્યઃ સર્વાત્મનસ્તતઃ

દ્યૌર્મૂર્દ્ધાનં યસ્ય વિપ્રાસ્તુવન્તિ ખન્નાભિં વૈ ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ નેત્રે।
દિશઃ શ્રોત્રે ચરણૌ ચાસ્ય ભૂમિઃ સોઽચિન્ત્યાત્મા સર્વભૂત પ્રસૂતિઃ

વક્રાદ્યસ્ય બ્રાહ્મણાઃ સંપ્રસૂતા યદ્વક્ષસ્તઃ ક્ષત્રિયાઃ પૂર્વભાગે।
વૈશ્યાશ્વોરોર્યસ્ય પદ્ભયાં ચ શૂદ્રાઃ સર્વે વર્ણા ગાત્રતઃ સંપ્રસૂતાઃ

મહેશ્વરઃ પરોઽવ્યક્તાદણ્ડમવ્યક્તસંભવમ્।
અણ્ડાજ્જજ્ઞે પુનર્બ્રહ્મા યેન લોકાઃ કૃતાસ્ત્વિમે

ઇતિ શ્રીમહાપુરણે વાયુપ્રોક્તે દેવાદિસૃષ્ટિવર્ણનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ