Vayu Purana · Chapter 9

//sūta uvāca//
evaṃ prajāsu sṛṣṭāsu kaśyape na mahātmanā/
pratiṣṭhitāsu sarvāsu sthāvarāsu carāsu ca

abhiṣicyādhipatyeṣu teṣāṃ mukhyaḥ prajāpatiḥ/
tataḥ krameṇa rājyāni vyādeṣṭumupacakrame

dvijātīnāṃ vīrudhāñca nakṣatrāṇāṃ grahaiḥ saha/
yajñānāṃ tapasāñcaiva somaṃ rājye'bhyaṣecayata

bṛhaspatiṃ tu viśveṣāṃ dadāvaṅgirasāṃ patim/
bhṛgūṇāmadhipañcaiva kāvyaṃ rājye'bhyaṣecayat

ādityānāṃ punarviṣṇuṃ vasūnāmatha pāvakam /
prajāpatīnāṃ dakṣañca marutāmatha vāsavam

daityānāmatha rājānaṃ prahlādaṃ ditinandanam/
nārāyaṇaṃ tu sādhyānāṃ rudrāṇāṃ vṛṣabhadhvajam

vipracittiñca rājānaṃ dānavānāmathādiśat/
apāṃ tu varuṇaṃ rājye rājñāṃ vaiśravaṇaṃ patim/
yakṣāṇāṃ rākṣasānāñca pārthivānāṃ dhanasya ca

vaivasvataṃ pitṝṇāñca yamaṃ rājye'bhyaṣecayat/
sarvabhūtapiśācānāṃ giriśaṃ śūlapāṇinam

śailānāṃ himavantañca nadīnāmatha sāgaram/
gandharvāṇāmadhipatiṃ cakre citrarathaṃ tadā

uccaiḥśravasamaśvānāṃ rājānañcābhyaṣecayat/
mṛgāṇāmatha śārdūlaṃ govṛṣañca catuṣpadām

pakṣiṇāmatha sarveṣāṃ garuḍaṃ patatāṃ varam/
gandhānāṃ mātulañcaiva bhūtānāmaśarīriṇām

śabdākāśabalānāñca vāyuṃ balavatāṃ varam/
sarveṣāṃ daṃṣṭriṇāṃ śeṣaṃ nāgānāmatha vāsukim

sarīsṛpāṇāṃ sarpāṇāṃ nāgānāñcaiva takṣakam/
sāgarāṇāṃ nadīnāñca meghānāṃ varṣitasya ca/
ādityānāmanyatamaṃ parjanyamabhiṣiktavān

sarvāpsarogaṇānāñca kāmadevaṃ tathaiva ca/
ṛtūnāmatha māsānāmārttavānāṃ tathaiva ca

pakṣāṇāñca vipakṣāṇāṃ muhūrttānāñca parvaṇām/
kalākāṣṭhāpramāṇānāṃ gate rayanayostathā/
gaṇitasyātha yogasya cakre saṃvatsaraṃ prabhum

prajāpatirvai rajasaḥ pūrvasyāndiśi viśrutam/
putraṃ nāmnā sudhāmānaṃ rājānaṃ so'bhyaṣecayat

paścimāyāṃ diśi tathā rajasaḥ putramacyutam/
ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ so'bhyaṣecayat

manuṣyāṇāmadhipatiṃ cakre caiva sutaṃ manum/
tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā /
yathāpradeśamadyāpi dharmeṇa paripālyate

svāyambhuve'ntare pūrvaṃ brahmaṇā te'bhiṣecitāḥ/
nṛpā hyete'bhiṣicyante manavo ye bhavanti vai

manvantareṣvatīteṣu gatā hyeteṣu pārthivāḥ/
evamanye'bhiṣicyante prāpte manvantare punaḥ/
atītānāgatāḥ sarve smṛtā manvantareśvarāḥ

rājasūye'bhiṣiktaśca pṛthurebhirnarottamaiḥ/
vedadṛṣṭena vidhinā kṛto rājā pratāpavān

etānutpādya putrāṃstu prajāsantānakāraṇāt /
punareva mahābhāgaḥ prajānāṃ patirīśvaraḥ

kaśyapo gotrakāmastu cacāra paramaṃ tapaḥ /
putrau gotrakarau mahyaṃ bhavetāmityacintayat

tasya pradhyāyamānasya kaśyapasya mahātmanaḥ/
brahmaṇoṃ'śau sutau paścāt prādurbhūtau mahaujasau

vatsāraścāsitaścaiva tāvubhau brahmavādinau/
vatsārānnidhruvo jajñe raibhyaśca sa mahāyaśāḥ

raibhyasya raibhyā vijñeyā nidhruvasya nibodhata/
cyavanasya sukanyāyāṃ sumedhāḥ samapadyata

nidhruvasya tu yā patnī mātā vai kuṇḍapāyinām/
asitasyaikaparṇāyāṃ brahmiṣṭhaḥ samapadyata

śāṇḍilyānāṃ vacaḥ śrutvā devalaḥ sumahāyaśāḥ/
nidhruvāḥ śāṇḍilyā raibhyāstrayaḥ paścāttu kaśyapāḥ

varaprabhṛtayo devā devalasya prajāstvimāḥ/
caturyuge tvatikrānte manorhyekādaśe prajāḥ/
athāvaśiṣṭe tasmistu dvāpare sampravartate

mānasasya cariṣyantastasya putro damaḥ kila/
mānasastasya dāyādastṛṇabinduriti śrutaḥ

tretāyugamukhe rājā tṛtīye sambabhūva ha/
tasya kanyā tviḍaviḍā rūpeṇāpratimābhavat/
pulastyāya sa rājarṣistāṃ kanyāṃ pratyapādayat

ṛṣiriḍaviḍāyāntu viśravāḥ samapadyata/
tasya patnyaścatasrastu paulastyakulavarddhanāḥ

bṛhaspaterbṛhatkīrttirdevācāryasya kīrttitaḥ /
kanyāṃ tasyopayeme sa nāmnā vai devavarṇinīm

puṣpotkakaṭāñca vākāñca sute mālyavataḥ sthitau/
kaikasīṃ mālinaḥ kanyāṃ tāsāntu śrṛṇuta prajāḥ

jyeṣṭhaṃ vaiśravaṇaṃ tasya suṣuve devavarṇinī/
divyena vidhinā yuktamārṣeṇaiva śrutena ca/
rākṣasena ca rūpeṇa āsureṇa balena ca

tripādaṃ sumahākāyaṃ sthūlaśīrṣaṃ mahātanum/
aṣṭadaṃṣṭraṃ haricchmaśruṃ śaṅkukarṇaṃ vilohitam

hrasva bāhuṃ prabāhuñca piṅgalaṃ suvibhīṣaṇam/
vaivartajñānasampannaṃ sambuddhaṃ jñānasampadā

evaṃvidhaṃ sutaṃ dṛṣṭvā viśvarūpadharaṃ tathā/
pitā dṛṣṭvābravīttatra kubero'yamiti svayam

kutsāyāṃ kvitiśabdo'yaṃ śarīraṃ beramucyate /
kuberaḥ kuśarīratvānnāmnā tena ca so'ṅkitaḥ

yasmādviśravaso'patyaṃ sādṛśyādviśravā iva/
tasmādvaiśravaṇo nāma nāmnā loke bhaviṣyati

ṛddhyāṃ kubero'janayadviśrutaṃ nalakūbaram/
rāvaṇaṃ kumbhakarṇañca kanyāṃ śūrpaṇakhāntathā/
vibhīṣaṇaṃ caturthāṃstānkaikasyajanayetsutān

śaṅkukarṇo daśagrīvaḥ piṅgalo raktamūrddhajaḥ/
catuṣpādviṃśatibujo mahākāyo mahā balaḥ

jātyāñjananibho daṃṣṭro lohitagrīva eva ca/
rājaseno jayayukto rūpeṇa ca balena ca

satyabuddhirdṛḍhatanū rākṣasaireva rāvaṇaḥ /
nisargāddāruṇaḥ krūro rāvaṇādrāvaṇastu saḥ

hiraṇyakaśipustvāsītsa rājā pūrvajanmani/
caturyugāni rājātra trayodaśa sa rākṣasaḥ

tāḥ pañcakoṭyo varṣāṇāmākhyātāḥ saṅkhyayā dvijaiḥ/
niyutānyekaṣaṣṭiśca saṅkhyāvidbhirudāhṛtā

ṣaṣṭiśatasahasrāṇi varṣāṇāntu sa rāvaṇaḥ /
devatānāṃ ṛṣīṇāñca ghoraṃ kṛtvā prajāgaram

tretāyuge caturviṃśe rāvaṇastapasaḥ kṣayāt/
rāmaṃ dāśarathiṃ prāpya sagaṇaḥ kṣayamīyivān

mahodayaḥ prahastaśca mahāpāṃśukharastathā/
puṣpotkaṭāyāḥ putrāste kanyā kumbhīnasī tathā

triśirā dūṣaṇaścaiva vidyujjihvaśca rākṣasaḥ/
kanyā hyasalikā caiva vākāyāḥ prasavāḥ smṛtāḥ

ityete krūrakarmāṇaḥ paulastyā rākṣasā daśa/
dāruṇābijanāḥ sarve devairapi durāsadāḥ

sarve labdhavarāścaiva putrapautrasamanvitāḥ/
yakṣāṇāñcaiva sarveṣāṃ paulastyā ye ca rākṣasāḥ

āgastyavaiśvāmitrāṇāṃ krūrāṇāṃ brahmarakṣasām/
vedādhyayanaśīlānāṃ tapovrataniṣeviṇām

teṣāmaiḍaviḍo rājā paulastyaḥ savyapiṅgalaḥ/
itare vai yajñamukhāstena rakṣogaṇāstrayaḥ

yātu dhānā brahmadhānā vārttāścaiva divācarāḥ /
niśācaragaṇāsteṣāṃ catvāraḥ kavibhiḥ smṛtāḥ

paulastyā naiṛtāścaiva āgatsyāḥ kauśikāstathā/
ityetāḥ sapta teṣāṃ vai jātayo rākṣasāḥ smṛtāḥ

teṣāṃ rūpaṃ pravakṣyāmi svabhāvena vyavasthitam/
vṛttākṣāḥ piṅgalāścaiva mahākāyā mahodarāḥ

aṣṭadaṃṣṭrā śaṅkukarṇā ūrddhvaromāṇa eva ca/
ākarṇadāritāsyāśca muñjadhūmorddhvamūrddhajāḥ

sthūlaśīrṣāḥ sitābhāśca hrasvakāśca pravāhukāḥ/
tāmrāsyā lambajihvauṣṭhā lambabhūsthūlanāsikāḥ

nīlāṅgā lohitagrīvā gambhīrākṣā vibīṣaṇāḥ /
mahāghorasvarāścaiva vikaṭā baddhapiṇḍikāḥ

sthūlāśca tuṅganāsāśca śilāsaṃhananā dṛḍhāḥ/
dāruṇābhijanāḥ krūrāḥ prāyaśaḥ kliṣṭakarmiṇaḥ

sakuṇḍalāṅgadāpīḍā mukuṭoṣṇīṣadhāriṇaḥ/
vicitra vastrābharaṇāścitrasraganulepanāḥ

annādāḥ piśitādāśca puruṣādāśca te smṛtāḥ/
ityetadrūpasādharmyaṃ rākṣasānāṃ budhaiḥ smṛtam/
na samastabalaṃ buddhaṃ yato māyākṛtaṃ hi tat

pulahasya mṛgāḥ putrāḥ sarve vyālāśca daṃṣṭriṇaḥ /
bhūtāḥ piśācāḥ sarpāśca bhramarā hastinastathā

vānarāḥ kinnarāścaiva yamakimpuruṣāstathā/
ye'nye caiva parikrāntā māyākrodhavaśānugāḥ

anapatyaḥ kratustasmin smṛto vaivasvate'ntare/
na tasya putraḥ pautro vā tejaḥ saṃkṣipya vā sthitaḥ // ९.६६/
atrervaṃśaṃ pravakṣyāmi tṛtīyasya prajāpateḥ/
tasya patnyaśca sundaryo daśaivāsanpativratāḥ

bhadrāśvasya ghṛtācyāṃ vai daśāpsarasi sūnavaḥ/
bhadrā śūdrā ca madrā ca śaladā maladā tathā

velā khalā ca saptaitā yā ca gocapalā smṛtā /
tathā mānarasā caiva ratnakṛṭā ca tā daśa

ātreyavaṃśakṛttāsāṃ bharttā nāmnā prabhākaraḥ/
bhadrāyāṃ janayāmāsa somaṃ putraṃ yaśasvinam

svarbhānunā hate sūrye patamāno divo mahīm/
tamo'bhibhūte loke'smin prabhā yena pravarttitā

svasti te'stviti coktaḥ sa patanniha divākaraḥ/
brahmarṣervacanāttasya na papāta divo mahīm

atriśreṣṭhāni gotrāṇi yaścakāra mahātapāḥ /
yajñeṣvatrighanaścaiva surairyaśca pravarttitaḥ

sa tāsvajanayat putrānātmatulyānanāmakān/
daśa tāsveva mahatā tapasā bhāvitaprabhā

svastyātreyā iti khyātā ṛṣayo vedapāragāḥ /
teṣāṃ vikhyātayaśasau brahmiṣṭhau sumahaujasau

dattātreyastasya jyeṣṭho durvāsāstasya cānujaḥ /
yavīyasī sutā tasyā mabalā brahmavādinī/
atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ paurāṇikāḥ purā

atreḥ putraṃ mahātmānaṃ śāntātmānamakalmaṣam/
dattātreyaṃ tanuṃ viṣṇoḥ purāṇajñāḥ pracakṣate

tasya gotrānvaye jātāścatvāraḥ prathitā bhuvi/
śyāmāśca mudgalāścaiva balārakagaviṣṭhirāḥ/
ete nṛṇāntu catvāraḥ smṛtāḥ pakṣā mahaujasām

kaśyapānnāradaścaiva parvato'rundhatī tathā/
jajñire ca tvarundhatyāstānnibodhata sattamāḥ

nāradastu vasiṣṭhāyārundhatīṃ pratyapādayat/
ūrddhvaretā mahātejā vṛkṣaśāpāttu nāradaḥ

purā devāsure tasminsaṃgrāma tārakāmaye/
anāvṛṣṭyā hate loke vyagre śakre suraiḥ saha/
vasiṣṭhastapasā dhīmāndhārayāmāsa vai prajāḥ

atrauṣadhaṃ mūlaphalamoṣadhīśca pravarttayan /
tāstena jīvayāmāsa kāruṇyādoṣadhena tu

arundhatyāṃ vasiṣṭhastu śaktimutpādayaddvijāḥ/
sāgarañjanayacchakteradṛśyantī parāśaram

kālī parāśarājjajñe kṛṣṇadvaipāyanaṃ prabhum/
dvaipāyanādaraṇyāṃ vai śuko jajñe guṇānvitaḥ

utpadyante ca pīvaryāṃ ṣaḍime śukasūnavaḥ/
bhūriśravāḥ prabhuḥ śambhuḥ kṛṣṇo gauraśca pañcamaḥ

kanyā kīrtimatī caiva yogamātā dṛḍhavratā/
jananī brahmadattasya patnī sattvaguhasya ca

śvetāḥ kṛṣṇāśca gaurāśca śyāmā dhūmrāḥ samūlikāḥ/
ūṣmapā dārakāścaiva nīlāścaiva parāśarāḥ/
parāśarāṇāmaṣṭau te pakṣāḥ proktā mahātmanām

ata ūrddhvaṃ nibodhadhvamindrapratimasambhavam/
vasiṣṭhasya kapiñjalyāṃ ghṛtācyāṃ samapadyata/
kuśītiyaḥ samākhyāta indrapratima ucyate

pṛthoḥ sutāyāḥ sambhūtaḥ putrastasyā bhavadvasuḥ/
upamanyuḥ sutastasya yasyeme upamanyavaḥ

mitrāvaruṇayoścaiva kuṇḍino ye pariśrutāḥ/
ekārṣeyāstathaivānye vasiṣṭhā nāma viśrutāḥ/
ete pakṣā vasiṣṭhānāṃ smṛtā ekādaśeva tu

ityete brahmaṇaḥ putrā mānasā hyaṣṭa viśrutāḥ/
bhrātaraḥ sumahābhāgā teṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ

trīṃllokāndhārayantīmāndevarṣigaṇasaṅkulān /
teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo'tha sahasraśaḥ/
yairvyāptā pṛthivī sarvā sūryyasyeva gabhastibhiḥ

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte ṛṣivaṃśānukīrttanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ