Vayu Purana · Verses 8-2

//sūta uvāca//
tulyaṃ yugasahasrasya naiśaṃ kālamupāsya saḥ/
śarvaryante prakurute brahmatvaṃ sargakāraṇāt

brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā tadācarat/
andhakāre tadā tasmin naṣṭe sthāvarajaṅgame

jalena samanuvyāpte sarvataḥ pṛthivītale/
avibhāgena bhūteṣu samantātsusthiteṣu ca

niśāyāmiva khadyotaḥ prāvṛṭ‌kāle tatastataḥ/
tadākāśe caran so'tha vīkṣyamāṇaḥ svayambhuvaḥ

pratiṣṭhāyā hyapāyantu mārgamāṇastadā prabhuḥ/
tatastu salile tasmin jñātvā hyantargatāṃ mahīm

anumānāttu sambuddho bhūmeruddharaṇaṃ prati/
cakārānyāṃ tanuñcaiva pūrvakalpādiṣu smṛtām

sa tu rūpaṃ varāhasya kṛtvā'paḥ prāviśat prabhuḥ/
adbhiḥ sañchāditāmurvīṃ samīkṣyātha prajāpatiḥ

uddhṛtyorvīmathādbhyastu apastāstu sa vinyasat/
sāmudrīstu samudreṣu nādeyīrnimnagāsvapi/
pārthivīstu sa vinyasya pṛthivyāṃ so'cinodgirīn

prāksarge dahyamāne tu tadā saṃvarttakāgninā/
tenāgninā pralīnāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ

śaityādekārṇave tasmin vāyunāpastu saṃhṛtāḥ/
niṣaktā yatra yatrāsaṃstatratatrā'calo'bhavat

skannācalatvādacalāḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ/
girayo'dbhirnigīrṇatvāccayanācca śiloccayāḥ

tatastu tāṃ samuddhṛtya kṣitimantarjjalāt prabhuḥ/
svasthāne sthāpayitvā ca vibhāgamakarot punaḥ

sapta sapta tu varṣāṇi tasyā dvīpeṣu saptasu/
viṣamāṇi samīkṛtya śilābhiracinodgirīn

dvīpeṣu teṣu varṣāṇi catvāriṃśattathaiva ca/
tāvantaḥ parvatāścaiva varṣānte samavasthitāḥ/
sargādau sanniviṣṭāste svabhāvenaiva nānyathā

sapta dvīpāḥ samudrāśca anyonyasya tu maṇḍalam/
sannikṛṣṭāḥ svabhāvena samāvṛtya parasparam

bhūrākhyāṃścaturo lokāṃścandrādityau grahaiḥ saha/
pūrvaṃ tu nirmmame brahmā sthānānīmāni sarvaśaḥ

kalpasya cāsya brahmā vai hyasṛjat sthāninaḥ purā/
āpo'griḥ pṛthivī vāyurantarikṣaṃ divaṃ tathā

svargaṃ diśaḥ samudrāṃśca nadīḥ sarvāṃśca parvatān/
oṣadhīnāṃ tathātmānamātmānaṃ vṛkṣavīrudhām

lavāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrtaṃ sandhirātryaham/
arddhamāsāṃśca māsāṃśca ayanābdayugāni ca

sthānābhimāninaścaiva sthānāni ca pṛthak pṛthak/
sthānātmānaḥ sa sṛṣṭvā vai yugāvasthāṃ vinirmame

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliṃ caiva tathā yugam/
kalpasyādau kṛtayuge prathame so'sṛjat prajāḥ

prāguktā yā mayā tubhyaṃ pūrvakālaṃ prajāstu tāḥ/
tasmin saṃvarttamāne tu kalpe dagdhāstadā'gninā

aprāptā yāstapolokaṃ janalokaṃ samāśritāḥ/
pravartanti punaḥ sarge bījārthaṃ tā bhavanti hi

bījārthena sthitāstatra punaḥ sargasya kāraṇāt/
tatastāḥ sṛjyamānāstu santānārthaṃ bhavanti hi

dharmmārthakāmamokṣāṇāmiha tāḥ sādhakāḥ smṛtāḥ/
devāśca pitaraścaiva ṛṣayo manavastathā

tataste tapasā yuktaḥ sthānānyāpūrayanti hi/
brahmaṇo mānasāste vai siddhātmāno bhavanti hi

ye sargā dveṣayuktena karmaṇā te divaṃ gatāḥ/
āvarttamānā iha te sambhavanti yuge yuge

svakarmaphalaśeṣeṇa khyātāścaiva tathātmikāḥ/
saṃbhavanti janāllokāt karmasaṃśayabandhanāt

āśayaḥ kāraṇaṃ tatra boddhavyaṃ karmaṇāṃ tu saḥ/
taiḥ karmabhistu jāyante janāllokāḥ śubhāśubhaiḥ

gṛhṇanti te śarīrāṇi nānārūpāṇi yoniṣu/
devādyasthāvarānte ca utpadyante parasparam

teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāk sṛṣṭeḥ pratipedire/
tānyete pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ

hisrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharme ṛtānṛte/
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate

kalpeṣvāsan vyatīteṣu rūpanāmāni yāni ca/
tānyevānāgate kāle prāyaśaḥ pratipedire

tasmāttu nāmarūpāṇi tānyeva pratipedire/
punaḥ punaste kalpeṣu jāyante nāmarūpataḥ

tataḥ sarge hyavaṣṭabdhe sisṛkṣorbrahmaṇastu vai/
prajāstā dhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā

mithunānāṃ sahasrantu so'sṛjadvai mukhāttadā/
janāste hyupapadyante sattvodriktāḥ sucetasaḥ

sahasramanyadvakṣasto mithunānāṃ sasarjja ha/
te sarve rajasodriktāḥ śuṣmiṇaścāpyaśuṣmiṇaḥ

sṛṣṭvā sahasramanyattu dvandvānāmūrutaḥ punaḥ/
rajastamobhyāmudriktā īhāśīlāstu te smṛtāḥ

padbhyāṃ sahasramanyattu mithunānāṃ sasarjja ha/
udriktāstamasā sarve niḥśrīkā hyalpatejasaḥ

tato vai harṣamānāste dvandvotpannāstu prāṇinaḥ/
anyonyā hṛcchapāvipṭā maithunāyopacakramuḥ

tataḥprabhṛti kalpe'smin mithunotpattirucyate/
māse māserttavaṃ yadyattadājñāsiddhi yoṣitāt

tasmāttadā na suṣuvuḥ sevitairapi maithunaiḥ/
āyuṣo'nte prasūyante mithunānyeva te sakṛt

kuṭakāḥ kuvikāścaiva utpadyante mumūrṣitāḥ/
tataḥprabhṛti kalpe'smin mithunānāṃ hi sambhavaḥ

dhyāte tu manasā tāsāṃ prajānāṃ jāyate sakṛt/
śabdādi viṣayaḥ śuddhaḥ pratyekaṃ pañcalakṣaṇaḥ

ityevaṃ manasā pūrvaṃ prāksṛṣṭiryā prajāpateḥ/
tasyānvavāye sambhūtā yairidaṃ pūritaṃ jagat

saritsaraḥ samudrāṃśca sevante parvatānapi/
tadā nātyambuśītoṣṇā yuge tasmin caranti vai

pṛthvīrasodbhavaṃ nāma āhāraṃ hyāharanti vai/
tāḥ prajāḥ kāmacāriṇyo mānasīṃ siddhimāsthitāḥ

dharmādharmau na tāsvāstāṃ nirviśeṣāḥ prajāstu tāḥ/
tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāṃ tasmin kṛte yuge

dharmādharmau na tāsvāstāṃ kalpādau tu kṛte yuge/
svena svenādhikāreṇa jajñire te kṛte yuge

catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ divyasaṃkhyayā/
ādyaṃ kṛtayugaṃ prāhuḥ sandhyānāntu catuḥ śatam

tataḥ sahasraśastāsu prajāsu prathitāsvapi/
na tāsāṃ pratighāto'sti na dvandvannāpi ca kramaḥ

parvatodadhisevinyo hyaniketāśrayāstu tāḥ/
viśokāḥ sattvabahulā ekāntasukhitaprajāḥ

tā vai nikāmacāriṇyo nityaṃ muditamānasāḥ/
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva na tadāsan sarīsṛpāḥ

nodbhijjā nārakāścaiva te hyadharmaprasūtayaḥ/
na mūlaphalapuṣpañca nārttavaṃ hyṛtavo na ca

sarvakāmasukhaḥ kālo nātyarthaṃ hyuṣṇaśītatā/
manobhilaṣitāḥ kāmāstāsāṃ sarvatra sarvadā

uttiṣṭhanti pṛthivyāṃ vai tābhirdhyātā rasotthitāḥ/
balavarṇakarī tāsāṃ siddhiḥ sā roganāśinī

asaṃskāryaiḥ śarīraiśca prajāstāḥ sthirayauvanāḥ/
tāsāṃ viśuddhāt saṅkalpājjāyante mithunāḥ prajāḥ

samaṃ janma ca rūpañca mriyante caiva tāḥ samam/
tadā satyamalobhaśca kṣamā tuṣṭiḥ sukhaṃ damaḥ

nirviśeṣāḥ kṛtāḥ sarvā rūpāyuḥśīlaceṣṭitaiḥ/
abuddhipūrvakaṃ vṛttaṃ prajānāṃ jāyate svayam

apravṛttiḥ kṛtayuge karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ/
varṇāśramavyavasthāśca na tadāsanna saṅkaraḥ

anicchādveṣayuktāste varttayanti parasparam/
tulyarūpāyuṣaḥ sarvā adhamottamavarjjitāḥ

sukhaprāyā hyaśokāśca utpadyante kṛte yuge/
nityaprahṛṣṭamanaso mahāsattvā mahābalāḥ

lābhālābhau nāsvāstāṃ mitrāmitre priyāpriye/
manasā viṣayastāsānnirīhāṇāṃ pravarttate/
na lipsanti hi tā'nyonyannānugṛhṇanti caiva hi

dhyānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānamucyate/
pravṛttaṃ dvāpare yajñaṃ dānaṃ kaliyuge varam

sattvaṃ kṛtaṃ rajastretā dvāparantu rajastamau/
kalau tamastu vijñeyaṃ yugavṛttavaśena tu

kālaḥ kṛte yuge tveṣa tasya saṃkhyānnibodhata/
catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ tta kṛtaṃ yugam

sandhyāṃśau tasya divyāni śatānyaṣṭau ca saṃkhyayā/
tadā tāsāṃ babhūvāyurnna ca kleśavipattayaḥ

tataḥ kṛtayuge tasmin sandhyāṃśe hi gate tu vaiḥ/
pādāvaśiṣṭo bhavati yugadharmastu sarvaśaḥ

sandhyāyāmapyatītāyāmantakāle yugasya tu/
pādataśvāvatiṣṭhettu sandhyādharmo yugasya tu/
evaṃ kṛte tu niḥśeṣe siddhi stvantardadhe tadā

tasyāñca siddhau bhraṣṭāyāṃ mānasyāmabhavattataḥ/
siddhiranyā yuge tasmistretāyāmantare kṛtāḥ

sargādau yā mayāṣṭau tu mānasyo vai prakīrttitāḥ/
aṣṭau tāḥ kramayogena siddhayo yānti saṃkṣayam

kalpādau mānasī hyeṣā siddhirbhavati sā kṛte/
manvantareṣu sarveṣu caturyugavibhāgaśaḥ/
varṇāśramācārakṛtaḥ karmasiddhodbhavaḥ smṛtaḥ

sandhyākṛtasya pādena sandhyāpādena cāṃśataḥ/
kṛtasandhyāṃśakā hyete trīṃstrīn pādān parasparān/
hrasanti yugadharmaiste tapaḥ śrutabalāyuṣaiḥ

tataḥ kṛtāṃśe kṣīṇe tu babhūva tadanantaram/
tretāyāṃ yugamanyantu kṛtāśamṛṣisattamāḥ

tasmin kṣīṇe kṛtāṃśe tu tacchiṣṭāsu prajāsviha/
kalpādau saṃpravṛttāyāstretāyāḥ pramukhe tadā

praṇaśyati tadā siddhiḥ kālayogena nānyathā/
tasyāṃ siddhau praṇaṣṭāyāmanyā siddhiravarttata

apāṃ saukṣmye pratigate tadā meghātmanā tu tau/
meghebhyastanayitnubhyaḥ pravṛttaṃ vṛṣṭisarjjanam

sakṛdeva tayā vṛṣṭyā saṃyukte pṛthivītale/
prādurāsaṃstadā tāsāṃ vṛkṣāstu gṛhasaṃsthitāḥ

sarvapratyupabhogastu tāsāṃ tebhyaḥ prajāyate/
varttayanti hi tebhyastāstretāyugamukhe prajāḥ

tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyayāt/
rāgalobhātmako bhāvastadā hyākasmiko'bhavat

yattadbhavati nārīṇāṃ jīvitānte tadārttavam/
tadā tadvai na bhavati punaryugabalena tu

tāsāṃ punaḥ pravṛttaṃ tu māse māse tadārttavam/
tatastenaiva yogena varttatāṃ mithune tadā //८२/.
tāsāṃ tatkālabhāvitvānmāsi māsyupagacchatām/
akāle hyārttavotpattirgarbhotpattirajāyata

viparyayeṇa tāsāṃ tu tena kālena bhāvinā/
praṇaśyanti tataḥ sarve vṛkṣāste gṛhasaṃsthitāḥ

tatasteṣu praṇaṣṭeṣu vibhrāntā vyākulendriyāḥ/
abhi dhyāyanti tāṃ siddhiṃ satyābhidhyāyinastadā

prādurbabhūvustāsāṃ ca vṛkṣāste gṛhasaṃsthitāḥ/
vastrāṇi ca prasūyante phalānyābharaṇāni ca

teṣveva jāyate tāsāṃ gaṃdhavarṇarasānvitam/
amākṣikaṃ mahāvīryaṃ puṭake puṭake madhu

tena tā vartayanti sma mukhe tretāyugasya ca/
hṛṣṭatuṣṭāstayā siddhyā prajā vai vigatajvarāḥ

punaḥ kālāṃtareṇaiva punarllobhāvṛtāstu tāḥ/
vṛkṣāṃstān paryagṛhṇanta madhu vā mākṣikaṃ balāt

tāsāṃ tenāpacāreṇa punarllokakṛtena vai/
praṇaṣṭā madhunā sārddhaṃ kalpavṛkṣāḥ vkacit vkacit

tasyāmevālpaśiṣṭāyāṃ saṃdhyākālavaśāttadā/
prāvartaṃta tadā tāsāṃ dvaṃdvānyabhyutthitāni tu

śītavātātapaistīvraistatastā duḥkhitā bhṛśam//
dvaṃdvaistāḥ pīḍyamānāstu cakrurāvaraṇāni ca

kṛtvā dvaṃdva pratīkāraṃ niketāni hi bhojire/
pūrvaṃ nikamipārāste aniketāśrayā bhṛśam

yathāyogyaṃ yathāprīti niketeṣvavasan punaḥ/
marudhanvasu nimneṣu parvateṣu nadīṣu ca/
saṃśrayanti ca durgāṇi dhanvānaṃ śāśvatodakam

yathāyogaṃ yathākāmaṃ sameṣu viṣameṣu ca/
ārabdhāste niketā vai karttaṃ śītoṣṇa vāraṇam

tataḥ saṃsthāpayāmāsa kheṭāni ca purāṇi ca/
grāmāṃścaiva yathābhāgaṃ tathaivāntaḥ purāṇi ca

tāsāmāyāmaviṣkambhān saṃniveśāntarāṇi ca/
cakrustadā yathāprajñaṃ pradeśaḥ saṃjñitastu taiḥ

aṃguṣṭhasya pradeśinyā vyāsaḥ prādeśa ucyate/
tālaḥ smṛto madhyamayā gokarṇaścāpyanāmayā

kaniṣṭhayā vitastistu dvādaśāṅula ucyate/
ratniraṅgulaparvvāṇi saṃkhyayā tvekaviṃśatiḥ

caturviṃśatibhiścaiva hastaḥ syādaṅgulāni tu/
kiṣkuḥ smṛto dviratnistu dvicatvāriṃśadaṅgulam

caturhastaṃ dhanurdaṇḍo nālikāyugameva ca/
dhanuḥ sahasre dve tatra gavyūtistairvibhāvyate

aṣṭau dhanuḥsahasrāṇi yojanaṃ taurnirucyate/
etena yojanenaiva sanniveśastataḥ kṛtaḥ

caturṇāmeva durgāṇāṃ svasamutthāni trīṇi tu/
caturthaṃ kṛtrimaṃ durgaṃ tasya vakṣyāmyahaṃ vidhim

saudhoccavapraprākāraṃ sarvataścātakāvṛtam/
tadekaṃ svastikadvāraṃ kumārīpurameva ca

śrotasīsaha taddvāraṃ nikhātaṃ punareva ca/
hastāṣṭau ca daśa śreṣṭhā navāṣṭau vā'pare matāḥ

kheṭānāṃ nagarāṇāñca grāmāṇāñcaiva sarvvaśaḥ/
trividhānāñca durgāṇāṃ parvva todakabandhanam

trividhānāñca durgāṇāṃ viṣkambhāyāmameva ca/
yojanānāñca viṣkambhamaṣṭabhāgārddhamāyatam

paramārddhārddhamāyāmaṃ pragudak‌pravaraṃ puram/
chinnakarṇaṃ vikarṇantu vyañjanaṃ kṛśasaṃsthitam

vṛttaṃ hīnañca dīrghañca nagaraṃ na praśasyate/
caturasrārjavaṃ diksthaṃ praśastaṃvai puraṃ param

caturviṃśatirādyantu hastānaṣṭaśataṃ param/
atra madhyaṃ praśaṃsanti hrasvotkṛṣṭavivarjjitam

atha kiṣkuśatānyaṣṭau prāhurmukhyaniveśanam/
nagarādardhaviṣkambhaṃ kheṭaṃ grāmaṃ tato bahiḥ

nagarādyojanaṃ kheṭaṃ śeṭādgrāmo'rddhayojanam/
dvikrośaṃ paramā sīmā kṣetrasīmā caturddhanuḥ

viṃśaddhanūṃṣi vistīrṇo diśāṃ mārgastu taiḥ kṛtaḥ/
viṃśaddhanurgrāmamārgaḥ sīmāmārgo daśaiva tu

dhanūṃṣi daśa vistīrṇaḥ śrīmān rājapathaḥ smṛtaḥ/
nṛvājirathanāgānāmasambādhaḥ susañcaraḥ

dhanūṃṣi caiva catvāri śākhārathyāstu taiḥ kṛtāḥ/
gṛharathyoparathyāśca dvikāścāpyuparathyakāḥ

ghaṇṭāpathaścatuṣpādastripadañca gṛhāntaram/
vṛttimārgāstvarddhapadaṃ prāgvaṃśaḥ padikaḥ smṛtaḥ

avaskaraṃ parīvāhaṃ padamātraṃsamantataḥ/
kṛteṣu teṣu sthāneṣu punasvakrurgṛhāṇi vai

yathā te pūrvamāsanvai vṛkṣāstu gṛhasaṃsthitāḥ/
tathā kartuṃ samārabdhāścintayitvā punaḥ punaḥ

vṛkṣāścaivagatāḥ śākhā na tāścaiva parāgatāḥ/
ata ūrddhvaṃgatā ścānyā evaṃ tiryyaggatāḥ purā

buddhvā'nviṣyastathā nyāyo vṛkṣaśākhā yathā gatāḥ/
tathā kṛtāstu taiḥ śākhāstasmācchālāstu tāḥ smṛtāḥ

evaṃ prasiddhāḥ śākhābhyaḥ śālāścaiva gṛhāṇi ca/
tasmāttā vaismṛtāḥ śālāḥ śālātvaṃ caiva tāsu tat

prasīdati manastāsu manaḥ prasādayanti tāḥ/
tasmādgṛhāṇi śālāśca prāsādāścaiva saṃjñitāḥ

kṛtvā dvandvopaghātāṃstān vārttopāyamacintayan/
naṣṭeṣu madhunā sārddhaṃ kalpavṛkṣeṣu vai tadā/
viṣādavyākulāstāvai prajāstṛṣṇākṣudhātmikāḥ

tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāyuge punaḥ/
vārtārthasādhikāpyanyā vṛttistāsāṃ hi kāmataḥ

tāsāṃ vṛṣṭyudakānīha yāni nimnairgatāni tu/
vṛṣṭyā tadabhāvatsrotaḥ khātāni nimnagāḥ smṛtāḥ

evaṃ nadyaḥ pravṛttāstu dvitīye vṛṣṭisarjjane/
ye parastādapāṃ stokā āpannāḥ pṝthivītale

apāmbhūmeśca saṃyogādoṣadhyastāsu cābhavan/
puṣpamūlaphalinyastu oṣadhyastāḥ prajajñire

aphālakṛṣṭāścānuptā grāmyā'raṇyāścaturdaśa/
ṛtupuṣpaphalāścaiva vṛkṣā gulmāśca jajñire

prādurbhāvaśca tretāyāṃ vārttāyāmauṣadhasya tu/
tainauṣadhena varttante prajāstretāyuge tadā

tataḥ punarabhūttāsāṃ rāgo lobhaśca sarvaśaḥ/
avaśyambhāvinārthena tretāyugavaśena tu

tatastāḥ paryagṛhṇanta nadīkṣetrāṇi parvatān/
vṛkṣān gularmauṣadhīścaiva prasahya tu yathābalam

siddhātmānastu ye pūrvaṃ vyākhyātāḥ prākṛte mayā/
brahmaṇā mānavāste vai utpannā yojanādiha

śāntāśca suṣmiṇaścaiva karmiṇo duḥkhinastadā/
tataḥ pravarttamānāste tretāyāṃ jarjñire punaḥ

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā drohijanāstathā/
bhāvitāḥ pūrvajātīṣu karmabhiśca śubhāśubhaiḥ

itastebhyo balā ye tu satyaśīlā hyahiṃsakāḥ/
vītalobhā jitātmāno nivasanti sma teṣu vai

pratigṛhṇanti kurvanti tebhyaścānye'lpatejasaḥ/
evaṃ vipratipanneṣu prapanneṣu parasparam

tena doṣeṇa teṣāṃ tā oṣadhyo miṣatāṃ tadā/
praṇaṣṭā hriyamāṇā vai muṣṭibyāṃ sikatā yathā

agrasadbhūryugabalādgrāmyāraṇyāścaturdaśa/
phalaṃ gṛhṇanti puṣpaiśca puṣvaṃ patraiśca yāḥ punaḥ

tatastāsu praṇaṣṭāsu vibhrāntāstāḥ prajāstadā/
svayambhuvaṃ prabhuṃ jagmuḥ kṣudhāviṣṭāḥ prajāpatim

vṛttyarthamabhi lipsanta ādau tretāyugasya tu/
brahmā svayambhūrbhagavān jñātvā tāsāṃ manīṣitam

yuktaṃ pratyakṣadṛṣṭena darśanena vicārya ca/
grastāḥ pṛthivyā oṣadhyo jñātvā pratyaduhatpunaḥ

kṛtvā vatsaṃ sumeruṃ tu dudoha pṛthivīmimām/
dugdheyaṃ gaustadā tena bījāni pṛthivītale

jajñire tāni bījāni grāmyāraṇyāstu tāḥ punaḥ/
oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ saptasaptadaśāstu tāḥ

vrīhayaśca yavāścaiva godhūmā aṇavastilāḥ/
priyaṅgavau hyudārāśca kāraṣāśca satīnakāḥ

māṣā mudgā masūrāśca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ/
āḍhakyaśvaṇakāścaiva saptasaptadaśāḥ smṛtāḥ

ityetā oṣadhīnāṃ tu grāmyāṇāṃ jātayaḥ smṛtāḥ/
oṣadhyo yajñiyāścaiva grāmyāraṇyā ścaturddaśa

vrīhayaḥ sayavā māṣā godhūmā aṇavastilāḥ/
priyaṅusaptamā hyete aṣṭamī tu kulatthikā

śyāmākā stvatha nīvārā jarttilāḥ sagavedhukāḥ/
kuruvindā veṇuyavāstathā markaṭakāśca ye

grāmyāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyastu caturddaśa/
utpannāḥ prathamā hyetā ādau tretāyugasya tu

aphālakṛṣṭā oṣadhyo grāmyāraṇyāstu sarvaśaḥ/
vṛkṣā gulmalatāvallīvīrudhastṛṇajātayaḥ

mūlaiḥ phalaiśca rohiṇyo gṛhṇan puṣpaiśca jāyate/
pṛthvī dugdhā tu bījāni yāni pūrvaṃ svayambhuvā

ṛtupuṣpaphalāstā vai oṣadhyo jajñire tviha/
yadā prasṛṣṭā oṣadhyo na prarehanti tāḥ punaḥ

tataḥ sa tāsāṃ vṛttyarthaṃ vārttopāyaṃ cakāra ha/
brahmā svayaṃbhūrbhagavān dṛṣṭvā siddhiṃ tu karmajām

tataḥ prabhṛtyathauṣadhyaḥ kṛṣṭapacyāstu jajñire/
saṃsiddhāyāntu vārttāyāntatastāsāṃ svayaṃbhuvaḥ/
maryādāḥ sthāpayāmāsa yathārabdhāḥ parasparam

ye vai parigṛhītārastāsāmāsanvidhātmakāḥ/
itareṣāṃ kṛtatrāṇāḥ sthāpayāmāsa kṣatriyān

upatiṣṭhanti ye tānvai yāvanto nirbhayāstathā/
satyaṃ brahma yathā bhūtaṃ yathā bhūtaṃ bruvanto brāhmaṇāśca te

ye cānyepyabalāsteṣāṃ vaiśyasaṃkarmasaṃsthitāḥ/
kīnāśā nāśayanti sma pṛthivyāṃ prāgatandritāḥ/
vaiśyāneva tu tānāhuḥ kī nāśān vṛttisādhakān

śocantaśca dravantaśca paricaryāsu ye ratāḥ/
nistejaso'lpavīryāśca śūdrāstānabravīttu saḥ

teṣāṃ karmāṇi dharmāśca brahmā tu vyadadhāt prabhuḥ/
saṃsthitau prākṛtāyāṃ tu cāturvarṇasya sarvaśaḥ

punaḥ prajāstu tā mohāt tān dharmāṃstānapālayan/
varṇa dharmairajīvantyo vyarudhyanta parasparam

brahmā tamarthaṃ buddhvā tu yāthātathyena vai prabhuḥ/
kṣatriyāṇāṃ balaṃ daṇḍaṃ yuddhamājīvamādiśat

yājanādhyāpanaṃ caiva tṛtīyaṃ ca parigraham/
brāhmaṇānāṃ vibhusteṣāṃ karmāṇyetānyathādiśat

pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ kṛṣiṃ caiva viśāṃ dadau/
śilpājīvaṃ bhṛtiñcaiva śūdrāṇāṃ vyadadhāt prabhuḥ

sāmānyāni tu karmāṇi brahmakṣatraviśāṃ punaḥ/
yajanādhyayanaṃ dānaṃ sāmānyāni tu teṣu ca

karmājīvaṃ tato dattvā tebhyaścaiva parasparam/
lokāntareṣu sthānāni teṣāṃ siddhyā'dadat prabhuḥ

prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām/
sthānamaindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmaṣvepalāyinām

vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmamupajīvinām/
gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ praticāreṇa tiṣṭhatām

sthānānyetāni varṇānāṃ vyatyācāravatāṃ svayam/
tataḥ sthiteṣu varṇeṣu sthāpayāmāsa cāśramān

gṛhastho brahmacāritvaṃ vānaprasthaṃ sabhikṣukam/
āśramāṃścaturo hyetān pūrvamāsthāpayat prabhuḥ

varṇakarmāṇi ye kecitteṣāmiha na kurvate /
kutaḥ karmā kṣitiṃ prāhurāśramasthānavāsinaḥ

brahmā tān sthāpayāmāsa āśramānnāmanāmataḥ/
nirddeśārthaṃ tatasteṣāṃ brahmā dharmān prabhāṣata/
prasthānāni ca teṣāṃ vai yamāṃśca niyamāṃśca ha

cāturvarṇātmakaḥ pūrvaṃ gṛhasthaścāśramaḥ smṛtaḥ/
trayāṇāmāśramāṇāñca pratiṣṭhāyonireva ca/
yathākramaṃ pravakṣyāmi yamaiśca niyamaiśca te

dārā'gnayo'thātitheya ijyāśrāddhakriyāḥ prajāḥ/
ityeṣa vai gṛhasthasya samāsāddharmasaṃgrahaḥ

daṇḍī ca mekhalī caiva hyadhaḥ śāyī tathā jaṭī/
guruśuśrūṣaṇaṃ bhaikṣaṃ vidyādvai brahmacāriṇaḥ

cīrapatrājināni syurddhānyamūlaphalauṣadham/
ubhe sandhye'vagāhaśca homaśvāraṇya vāsinām

āsannamusale bhaikṣamasteyaṃ śaucameva ca/
apramādo'vyavāyaśca dayā bhūteṣu ca kṣamā

akrodho guruśuśrūṣā satyañca daśamaṃ smṛtam/
daśalakṣaṇiko hyeṣa dharmaḥ proktaḥ svayambhuvā

bhikṣorvratāni pañcātra pañcaivopavratāni ca/
ācāraśuddhirniyamaḥ śaucañca pratikarma ca/
samyagdarśanamityevaṃ pañcaivopavratānyapi

dhyānaṃ samādhirmanasendriyāṇāṃ sasāgarairbhaikṣamathopagamya/
maunaṃ pavitropacitairvimuktiḥ parivrajo dharmamimaṃ vadanti

sarve te śreyase prokto āśramā brahamaṇā svayam/
satyārjjavantapaḥ kṣāntiryogejyā damapūrvikā

vedāḥ sāṅgāśca yajñāśca vratāni niyamāśca ye/
na siddhyanti praduṣṭasya bhāvadoṣa upāgate

bahiḥ karmāṇi sarvāṇi prasiddhayanti kadācana/
antarbhāvapraduṣṭasya kurvato'pi parākramān

sarvasvamapi yodadyāt kaluṣeṇāntarātmanā/
na tena dharmabhāk sa syādbhāva evātra kāraṇam

evaṃ devāḥ sapitara ṛṣayo manavastathā/
teṣāṃ sthānamamuṣmistu saṃsthitānāṃ pracakṣate

aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrddhvaretasām/
smṛtaṃ tu teṣāṃ tatsthānaṃ tadeva guruvāsinām

saptarṣīṇāntu yatśthānaṃ smṛtantadvai divaukasām/
prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ nyāsināṃ brahmaṇaḥ kṣayaḥ/
yogināmamṛtaṃ sthānaṃ nānādhīnāṃ na vidyate

sthānānyāśramiṇāṃ tāni ye svadharme vyavasthitāḥ/
catvāra ete panthāno devayānā vinirmitāḥ

brahmaṇā lokatantreṇa ādye manvantare bhuvi/
panthāno devayānāya teṣāṃ dvāraṃ raviḥ smṛtaḥ

tathaiva pitṛyāṇānāṃ candramādvāramucyate/
evaṃ varṇāśramāṇāṃ vai pravibhāge kṛte tadā/
yadāsya na vyavarttanta prajā varṇāśramātmikāḥ

tato'nyā mānasīḥ so'tha tretāmagadhye'sṛjat prajāḥ/
ātmanaḥ svaśarīrācca tulyāśvaivātmanā tu vai

tasmistretāyuge tvādye madhyaṃ prāpte krameṇa tu/
tato'nyā mānasīstatra prajāḥ sraṣṭuṃ pracakrame

tataḥ sattvarajodriktāḥ prajāḥ so'thāsṛjat prabhuḥ/
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ vārttāyāścaiva sādhikāḥ

devāśca pitaraścaiva ṛṣayo manavastathā/
yugānurūpā dharmeṇa yairimā vicitāḥ prajāḥ

upasthite tadā tasmin prajādharme svayammuvaḥ/
abhidadhyau prajāḥ sarvā nānārūpāstu mānasīḥ

pūrvoktā yā mayā tubhyañjanalokaṃ samāśritāḥ/
kalpe'tīte tu te hyāsan devādyāstu prajā iha

dhyāyatastasya tāḥ sarvāḥ sambhūtyarthamupasthitāḥ/
manvantarakrameṇeha kaniṣṭhe prathame matāḥ

khyātyānubandhaistaistaistu sarvārthairiha bhāvitāḥ/
kuśalākuśalaprāyaiḥ karmabhistaiḥ sadā prajāḥ/
tatkarmaphalaśeṣeṇa upaṣṭabdhāḥ prajajñire

devāsurapitṛtvaiśca paśupakṣisarīsṛpaiḥ/
vṛkṣanārakikīṭatvai staistairbhāvairupasthitāḥ/
ādhīnāṃrtha prajānāñca ātmano vai vinirmame

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte caturāśramavibhāgo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ