વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 8-2

॥સૂત ઉવાચ॥
તુલ્યં યુગસહસ્રસ્ય નૈશં કાલમુપાસ્ય સઃ।
શર્વર્યન્તે પ્રકુરુતે બ્રહ્મત્વં સર્ગકારણાત્

બ્રહ્મા તુ સલિલે તસ્મિન્ વાયુર્ભૂત્વા તદાચરત્।
અન્ધકારે તદા તસ્મિન્ નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

જલેન સમનુવ્યાપ્તે સર્વતઃ પૃથિવીતલે।
અવિભાગેન ભૂતેષુ સમન્તાત્સુસ્થિતેષુ ચ

નિશાયામિવ ખદ્યોતઃ પ્રાવૃટ્‌કાલે તતસ્તતઃ।
તદાકાશે ચરન્ સોઽથ વીક્ષ્યમાણઃ સ્વયમ્ભુવઃ

પ્રતિષ્ઠાયા હ્યપાયન્તુ માર્ગમાણસ્તદા પ્રભુઃ।
તતસ્તુ સલિલે તસ્મિન્ જ્ઞાત્વા હ્યન્તર્ગતાં મહીમ્

અનુમાનાત્તુ સમ્બુદ્ધો ભૂમેરુદ્ધરણં પ્રતિ।
ચકારાન્યાં તનુઞ્ચૈવ પૂર્વકલ્પાદિષુ સ્મૃતામ્

સ તુ રૂપં વરાહસ્ય કૃત્વાઽપઃ પ્રાવિશત્ પ્રભુઃ।
અદ્ભિઃ સઞ્છાદિતામુર્વીં સમીક્ષ્યાથ પ્રજાપતિઃ

ઉદ્ધૃત્યોર્વીમથાદ્ભ્યસ્તુ અપસ્તાસ્તુ સ વિન્યસત્।
સામુદ્રીસ્તુ સમુદ્રેષુ નાદેયીર્નિમ્નગાસ્વપિ।
પાર્થિવીસ્તુ સ વિન્યસ્ય પૃથિવ્યાં સોઽચિનોદ્ગિરીન્

પ્રાક્સર્ગે દહ્યમાને તુ તદા સંવર્ત્તકાગ્નિના।
તેનાગ્નિના પ્રલીનાસ્તે પર્વતા ભુવિ સર્વશઃ

શૈત્યાદેકાર્ણવે તસ્મિન્ વાયુનાપસ્તુ સંહૃતાઃ।
નિષક્તા યત્ર યત્રાસંસ્તત્રતત્રાઽચલોઽભવત્

સ્કન્નાચલત્વાદચલાઃ પર્વભિઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ।
ગિરયોઽદ્ભિર્નિગીર્ણત્વાચ્ચયનાચ્ચ શિલોચ્ચયાઃ

તતસ્તુ તાં સમુદ્ધૃત્ય ક્ષિતિમન્તર્જ્જલાત્ પ્રભુઃ।
સ્વસ્થાને સ્થાપયિત્વા ચ વિભાગમકરોત્ પુનઃ

સપ્ત સપ્ત તુ વર્ષાણિ તસ્યા દ્વીપેષુ સપ્તસુ।
વિષમાણિ સમીકૃત્ય શિલાભિરચિનોદ્ગિરીન્

દ્વીપેષુ તેષુ વર્ષાણિ ચત્વારિંશત્તથૈવ ચ।
તાવન્તઃ પર્વતાશ્ચૈવ વર્ષાન્તે સમવસ્થિતાઃ।
સર્ગાદૌ સન્નિવિષ્ટાસ્તે સ્વભાવેનૈવ નાન્યથા

સપ્ત દ્વીપાઃ સમુદ્રાશ્ચ અન્યોન્યસ્ય તુ મણ્ડલમ્।
સન્નિકૃષ્ટાઃ સ્વભાવેન સમાવૃત્ય પરસ્પરમ્

ભૂરાખ્યાંશ્ચતુરો લોકાંશ્ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહૈઃ સહ।
પૂર્વં તુ નિર્મ્મમે બ્રહ્મા સ્થાનાનીમાનિ સર્વશઃ

કલ્પસ્ય ચાસ્ય બ્રહ્મા વૈ હ્યસૃજત્ સ્થાનિનઃ પુરા।
આપોઽગ્રિઃ પૃથિવી વાયુરન્તરિક્ષં દિવં તથા

સ્વર્ગં દિશઃ સમુદ્રાંશ્ચ નદીઃ સર્વાંશ્ચ પર્વતાન્।
ઓષધીનાં તથાત્માનમાત્માનં વૃક્ષવીરુધામ્

લવાઃ કાષ્ઠાઃ કલાશ્ચૈવ મુહૂર્તં સન્ધિરાત્ર્યહમ્।
અર્દ્ધમાસાંશ્ચ માસાંશ્ચ અયનાબ્દયુગાનિ ચ

સ્થાનાભિમાનિનશ્ચૈવ સ્થાનાનિ ચ પૃથક્ પૃથક્।
સ્થાનાત્માનઃ સ સૃષ્ટ્વા વૈ યુગાવસ્થાં વિનિર્મમે

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિં ચૈવ તથા યુગમ્।
કલ્પસ્યાદૌ કૃતયુગે પ્રથમે સોઽસૃજત્ પ્રજાઃ

પ્રાગુક્તા યા મયા તુભ્યં પૂર્વકાલં પ્રજાસ્તુ તાઃ।
તસ્મિન્ સંવર્ત્તમાને તુ કલ્પે દગ્ધાસ્તદાઽગ્નિના

અપ્રાપ્તા યાસ્તપોલોકં જનલોકં સમાશ્રિતાઃ।
પ્રવર્તન્તિ પુનઃ સર્ગે બીજાર્થં તા ભવન્તિ હિ

બીજાર્થેન સ્થિતાસ્તત્ર પુનઃ સર્ગસ્ય કારણાત્।
તતસ્તાઃ સૃજ્યમાનાસ્તુ સન્તાનાર્થં ભવન્તિ હિ

ધર્મ્માર્થકામમોક્ષાણામિહ તાઃ સાધકાઃ સ્મૃતાઃ।
દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ ઋષયો મનવસ્તથા

તતસ્તે તપસા યુક્તઃ સ્થાનાન્યાપૂરયન્તિ હિ।
બ્રહ્મણો માનસાસ્તે વૈ સિદ્ધાત્માનો ભવન્તિ હિ

યે સર્ગા દ્વેષયુક્તેન કર્મણા તે દિવં ગતાઃ।
આવર્ત્તમાના ઇહ તે સમ્ભવન્તિ યુગે યુગે

સ્વકર્મફલશેષેણ ખ્યાતાશ્ચૈવ તથાત્મિકાઃ।
સંભવન્તિ જનાલ્લોકાત્ કર્મસંશયબન્ધનાત્

આશયઃ કારણં તત્ર બોદ્ધવ્યં કર્મણાં તુ સઃ।
તૈઃ કર્મભિસ્તુ જાયન્તે જનાલ્લોકાઃ શુભાશુભૈઃ

ગૃહ્ણન્તિ તે શરીરાણિ નાનારૂપાણિ યોનિષુ।
દેવાદ્યસ્થાવરાન્તે ચ ઉત્પદ્યન્તે પરસ્પરમ્

તેષાં યે યાનિ કર્માણિ પ્રાક્ સૃષ્ટેઃ પ્રતિપેદિરે।
તાન્યેતે પ્રતિપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ

હિસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્મે ઋતાનૃતે।
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે

કલ્પેષ્વાસન્ વ્યતીતેષુ રૂપનામાનિ યાનિ ચ।
તાન્યેવાનાગતે કાલે પ્રાયશઃ પ્રતિપેદિરે

તસ્માત્તુ નામરૂપાણિ તાન્યેવ પ્રતિપેદિરે।
પુનઃ પુનસ્તે કલ્પેષુ જાયન્તે નામરૂપતઃ

તતઃ સર્ગે હ્યવષ્ટબ્ધે સિસૃક્ષોર્બ્રહ્મણસ્તુ વૈ।
પ્રજાસ્તા ધ્યાયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા

મિથુનાનાં સહસ્રન્તુ સોઽસૃજદ્વૈ મુખાત્તદા।
જનાસ્તે હ્યુપપદ્યન્તે સત્ત્વોદ્રિક્તાઃ સુચેતસઃ

સહસ્રમન્યદ્વક્ષસ્તો મિથુનાનાં સસર્જ્જ હ।
તે સર્વે રજસોદ્રિક્તાઃ શુષ્મિણશ્ચાપ્યશુષ્મિણઃ

સૃષ્ટ્વા સહસ્રમન્યત્તુ દ્વન્દ્વાનામૂરુતઃ પુનઃ।
રજસ્તમોભ્યામુદ્રિક્તા ઈહાશીલાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ

પદ્ભ્યાં સહસ્રમન્યત્તુ મિથુનાનાં સસર્જ્જ હ।
ઉદ્રિક્તાસ્તમસા સર્વે નિઃશ્રીકા હ્યલ્પતેજસઃ

તતો વૈ હર્ષમાનાસ્તે દ્વન્દ્વોત્પન્નાસ્તુ પ્રાણિનઃ।
અન્યોન્યા હૃચ્છપાવિપ્ટા મૈથુનાયોપચક્રમુઃ

તતઃપ્રભૃતિ કલ્પેઽસ્મિન્ મિથુનોત્પત્તિરુચ્યતે।
માસે માસેર્ત્તવં યદ્યત્તદાજ્ઞાસિદ્ધિ યોષિતાત્

તસ્માત્તદા ન સુષુવુઃ સેવિતૈરપિ મૈથુનૈઃ।
આયુષોઽન્તે પ્રસૂયન્તે મિથુનાન્યેવ તે સકૃત્

કુટકાઃ કુવિકાશ્ચૈવ ઉત્પદ્યન્તે મુમૂર્ષિતાઃ।
તતઃપ્રભૃતિ કલ્પેઽસ્મિન્ મિથુનાનાં હિ સમ્ભવઃ

ધ્યાતે તુ મનસા તાસાં પ્રજાનાં જાયતે સકૃત્।
શબ્દાદિ વિષયઃ શુદ્ધઃ પ્રત્યેકં પઞ્ચલક્ષણઃ

ઇત્યેવં મનસા પૂર્વં પ્રાક્સૃષ્ટિર્યા પ્રજાપતેઃ।
તસ્યાન્વવાયે સમ્ભૂતા યૈરિદં પૂરિતં જગત્

સરિત્સરઃ સમુદ્રાંશ્ચ સેવન્તે પર્વતાનપિ।
તદા નાત્યમ્બુશીતોષ્ણા યુગે તસ્મિન્ ચરન્તિ વૈ

પૃથ્વીરસોદ્ભવં નામ આહારં હ્યાહરન્તિ વૈ।
તાઃ પ્રજાઃ કામચારિણ્યો માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ

ધર્માધર્મૌ ન તાસ્વાસ્તાં નિર્વિશેષાઃ પ્રજાસ્તુ તાઃ।
તુલ્યમાયુઃ સુખં રૂપં તાસાં તસ્મિન્ કૃતે યુગે

ધર્માધર્મૌ ન તાસ્વાસ્તાં કલ્પાદૌ તુ કૃતે યુગે।
સ્વેન સ્વેનાધિકારેણ જજ્ઞિરે તે કૃતે યુગે

ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં દિવ્યસંખ્યયા।
આદ્યં કૃતયુગં પ્રાહુઃ સન્ધ્યાનાન્તુ ચતુઃ શતમ્

તતઃ સહસ્રશસ્તાસુ પ્રજાસુ પ્રથિતાસ્વપિ।
ન તાસાં પ્રતિઘાતોઽસ્તિ ન દ્વન્દ્વન્નાપિ ચ ક્રમઃ

પર્વતોદધિસેવિન્યો હ્યનિકેતાશ્રયાસ્તુ તાઃ।
વિશોકાઃ સત્ત્વબહુલા એકાન્તસુખિતપ્રજાઃ

તા વૈ નિકામચારિણ્યો નિત્યં મુદિતમાનસાઃ।
પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ ન તદાસન્ સરીસૃપાઃ

નોદ્ભિજ્જા નારકાશ્ચૈવ તે હ્યધર્મપ્રસૂતયઃ।
ન મૂલફલપુષ્પઞ્ચ નાર્ત્તવં હ્યૃતવો ન ચ

સર્વકામસુખઃ કાલો નાત્યર્થં હ્યુષ્ણશીતતા।
મનોભિલષિતાઃ કામાસ્તાસાં સર્વત્ર સર્વદા

ઉત્તિષ્ઠન્તિ પૃથિવ્યાં વૈ તાભિર્ધ્યાતા રસોત્થિતાઃ।
બલવર્ણકરી તાસાં સિદ્ધિઃ સા રોગનાશિની

અસંસ્કાર્યૈઃ શરીરૈશ્ચ પ્રજાસ્તાઃ સ્થિરયૌવનાઃ।
તાસાં વિશુદ્ધાત્ સઙ્કલ્પાજ્જાયન્તે મિથુનાઃ પ્રજાઃ

સમં જન્મ ચ રૂપઞ્ચ મ્રિયન્તે ચૈવ તાઃ સમમ્।
તદા સત્યમલોભશ્ચ ક્ષમા તુષ્ટિઃ સુખં દમઃ

નિર્વિશેષાઃ કૃતાઃ સર્વા રૂપાયુઃશીલચેષ્ટિતૈઃ।
અબુદ્ધિપૂર્વકં વૃત્તં પ્રજાનાં જાયતે સ્વયમ્

અપ્રવૃત્તિઃ કૃતયુગે કર્મણોઃ શુભપાપયોઃ।
વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાશ્ચ ન તદાસન્ન સઙ્કરઃ

અનિચ્છાદ્વેષયુક્તાસ્તે વર્ત્તયન્તિ પરસ્પરમ્।
તુલ્યરૂપાયુષઃ સર્વા અધમોત્તમવર્જ્જિતાઃ

સુખપ્રાયા હ્યશોકાશ્ચ ઉત્પદ્યન્તે કૃતે યુગે।
નિત્યપ્રહૃષ્ટમનસો મહાસત્ત્વા મહાબલાઃ

લાભાલાભૌ નાસ્વાસ્તાં મિત્રામિત્રે પ્રિયાપ્રિયે।
મનસા વિષયસ્તાસાન્નિરીહાણાં પ્રવર્ત્તતે।
ન લિપ્સન્તિ હિ તાઽન્યોન્યન્નાનુગૃહ્ણન્તિ ચૈવ હિ

ધ્યાનં પરં કૃતયુગે ત્રેતાયાં જ્ઞાનમુચ્યતે।
પ્રવૃત્તં દ્વાપરે યજ્ઞં દાનં કલિયુગે વરમ્

સત્ત્વં કૃતં રજસ્ત્રેતા દ્વાપરન્તુ રજસ્તમૌ।
કલૌ તમસ્તુ વિજ્ઞેયં યુગવૃત્તવશેન તુ

કાલઃ કૃતે યુગે ત્વેષ તસ્ય સંખ્યાન્નિબોધત।
ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં ત્ત કૃતં યુગમ્

સન્ધ્યાંશૌ તસ્ય દિવ્યાનિ શતાન્યષ્ટૌ ચ સંખ્યયા।
તદા તાસાં બભૂવાયુર્ન્ન ચ ક્લેશવિપત્તયઃ

તતઃ કૃતયુગે તસ્મિન્ સન્ધ્યાંશે હિ ગતે તુ વૈઃ।
પાદાવશિષ્ટો ભવતિ યુગધર્મસ્તુ સર્વશઃ

સન્ધ્યાયામપ્યતીતાયામન્તકાલે યુગસ્ય તુ।
પાદતશ્વાવતિષ્ઠેત્તુ સન્ધ્યાધર્મો યુગસ્ય તુ।
એવં કૃતે તુ નિઃશેષે સિદ્ધિ સ્ત્વન્તર્દધે તદા

તસ્યાઞ્ચ સિદ્ધૌ ભ્રષ્ટાયાં માનસ્યામભવત્તતઃ।
સિદ્ધિરન્યા યુગે તસ્મિસ્ત્રેતાયામન્તરે કૃતાઃ

સર્ગાદૌ યા મયાષ્ટૌ તુ માનસ્યો વૈ પ્રકીર્ત્તિતાઃ।
અષ્ટૌ તાઃ ક્રમયોગેન સિદ્ધયો યાન્તિ સંક્ષયમ્

કલ્પાદૌ માનસી હ્યેષા સિદ્ધિર્ભવતિ સા કૃતે।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ ચતુર્યુગવિભાગશઃ।
વર્ણાશ્રમાચારકૃતઃ કર્મસિદ્ધોદ્ભવઃ સ્મૃતઃ

સન્ધ્યાકૃતસ્ય પાદેન સન્ધ્યાપાદેન ચાંશતઃ।
કૃતસન્ધ્યાંશકા હ્યેતે ત્રીંસ્ત્રીન્ પાદાન્ પરસ્પરાન્।
હ્રસન્તિ યુગધર્મૈસ્તે તપઃ શ્રુતબલાયુષૈઃ

તતઃ કૃતાંશે ક્ષીણે તુ બભૂવ તદનન્તરમ્।
ત્રેતાયાં યુગમન્યન્તુ કૃતાશમૃષિસત્તમાઃ

તસ્મિન્ ક્ષીણે કૃતાંશે તુ તચ્છિષ્ટાસુ પ્રજાસ્વિહ।
કલ્પાદૌ સંપ્રવૃત્તાયાસ્ત્રેતાયાઃ પ્રમુખે તદા

પ્રણશ્યતિ તદા સિદ્ધિઃ કાલયોગેન નાન્યથા।
તસ્યાં સિદ્ધૌ પ્રણષ્ટાયામન્યા સિદ્ધિરવર્ત્તત

અપાં સૌક્ષ્મ્યે પ્રતિગતે તદા મેઘાત્મના તુ તૌ।
મેઘેભ્યસ્તનયિત્નુભ્યઃ પ્રવૃત્તં વૃષ્ટિસર્જ્જનમ્

સકૃદેવ તયા વૃષ્ટ્યા સંયુક્તે પૃથિવીતલે।
પ્રાદુરાસંસ્તદા તાસાં વૃક્ષાસ્તુ ગૃહસંસ્થિતાઃ

સર્વપ્રત્યુપભોગસ્તુ તાસાં તેભ્યઃ પ્રજાયતે।
વર્ત્તયન્તિ હિ તેભ્યસ્તાસ્ત્રેતાયુગમુખે પ્રજાઃ

તતઃ કાલેન મહતા તાસામેવ વિપર્યયાત્।
રાગલોભાત્મકો ભાવસ્તદા હ્યાકસ્મિકોઽભવત્

યત્તદ્ભવતિ નારીણાં જીવિતાન્તે તદાર્ત્તવમ્।
તદા તદ્વૈ ન ભવતિ પુનર્યુગબલેન તુ

તાસાં પુનઃ પ્રવૃત્તં તુ માસે માસે તદાર્ત્તવમ્।
તતસ્તેનૈવ યોગેન વર્ત્તતાં મિથુને તદા ॥૮૨।.
તાસાં તત્કાલભાવિત્વાન્માસિ માસ્યુપગચ્છતામ્।
અકાલે હ્યાર્ત્તવોત્પત્તિર્ગર્ભોત્પત્તિરજાયત

વિપર્યયેણ તાસાં તુ તેન કાલેન ભાવિના।
પ્રણશ્યન્તિ તતઃ સર્વે વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંસ્થિતાઃ

તતસ્તેષુ પ્રણષ્ટેષુ વિભ્રાન્તા વ્યાકુલેન્દ્રિયાઃ।
અભિ ધ્યાયન્તિ તાં સિદ્ધિં સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા

પ્રાદુર્બભૂવુસ્તાસાં ચ વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંસ્થિતાઃ।
વસ્ત્રાણિ ચ પ્રસૂયન્તે ફલાન્યાભરણાનિ ચ

તેષ્વેવ જાયતે તાસાં ગંધવર્ણરસાન્વિતમ્।
અમાક્ષિકં મહાવીર્યં પુટકે પુટકે મધુ

તેન તા વર્તયન્તિ સ્મ મુખે ત્રેતાયુગસ્ય ચ।
હૃષ્ટતુષ્ટાસ્તયા સિદ્ધ્યા પ્રજા વૈ વિગતજ્વરાઃ

પુનઃ કાલાંતરેણૈવ પુનર્લ્લોભાવૃતાસ્તુ તાઃ।
વૃક્ષાંસ્તાન્ પર્યગૃહ્ણન્ત મધુ વા માક્ષિકં બલાત્

તાસાં તેનાપચારેણ પુનર્લ્લોકકૃતેન વૈ।
પ્રણષ્ટા મધુના સાર્દ્ધં કલ્પવૃક્ષાઃ વ્કચિત્ વ્કચિત્

તસ્યામેવાલ્પશિષ્ટાયાં સંધ્યાકાલવશાત્તદા।
પ્રાવર્તંત તદા તાસાં દ્વંદ્વાન્યભ્યુત્થિતાનિ તુ

શીતવાતાતપૈસ્તીવ્રૈસ્તતસ્તા દુઃખિતા ભૃશમ્॥
દ્વંદ્વૈસ્તાઃ પીડ્યમાનાસ્તુ ચક્રુરાવરણાનિ ચ

કૃત્વા દ્વંદ્વ પ્રતીકારં નિકેતાનિ હિ ભોજિરે।
પૂર્વં નિકમિપારાસ્તે અનિકેતાશ્રયા ભૃશમ્

યથાયોગ્યં યથાપ્રીતિ નિકેતેષ્વવસન્ પુનઃ।
મરુધન્વસુ નિમ્નેષુ પર્વતેષુ નદીષુ ચ।
સંશ્રયન્તિ ચ દુર્ગાણિ ધન્વાનં શાશ્વતોદકમ્

યથાયોગં યથાકામં સમેષુ વિષમેષુ ચ।
આરબ્ધાસ્તે નિકેતા વૈ કર્ત્તં શીતોષ્ણ વારણમ્

તતઃ સંસ્થાપયામાસ ખેટાનિ ચ પુરાણિ ચ।
ગ્રામાંશ્ચૈવ યથાભાગં તથૈવાન્તઃ પુરાણિ ચ

તાસામાયામવિષ્કમ્ભાન્ સંનિવેશાન્તરાણિ ચ।
ચક્રુસ્તદા યથાપ્રજ્ઞં પ્રદેશઃ સંજ્ઞિતસ્તુ તૈઃ

અંગુષ્ઠસ્ય પ્રદેશિન્યા વ્યાસઃ પ્રાદેશ ઉચ્યતે।
તાલઃ સ્મૃતો મધ્યમયા ગોકર્ણશ્ચાપ્યનામયા

કનિષ્ઠયા વિતસ્તિસ્તુ દ્વાદશાઙુલ ઉચ્યતે।
રત્નિરઙ્ગુલપર્વ્વાણિ સંખ્યયા ત્વેકવિંશતિઃ

ચતુર્વિંશતિભિશ્ચૈવ હસ્તઃ સ્યાદઙ્ગુલાનિ તુ।
કિષ્કુઃ સ્મૃતો દ્વિરત્નિસ્તુ દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલમ્

ચતુર્હસ્તં ધનુર્દણ્ડો નાલિકાયુગમેવ ચ।
ધનુઃ સહસ્રે દ્વે તત્ર ગવ્યૂતિસ્તૈર્વિભાવ્યતે

અષ્ટૌ ધનુઃસહસ્રાણિ યોજનં તૌર્નિરુચ્યતે।
એતેન યોજનેનૈવ સન્નિવેશસ્તતઃ કૃતઃ

ચતુર્ણામેવ દુર્ગાણાં સ્વસમુત્થાનિ ત્રીણિ તુ।
ચતુર્થં કૃત્રિમં દુર્ગં તસ્ય વક્ષ્યામ્યહં વિધિમ્

સૌધોચ્ચવપ્રપ્રાકારં સર્વતશ્ચાતકાવૃતમ્।
તદેકં સ્વસ્તિકદ્વારં કુમારીપુરમેવ ચ

શ્રોતસીસહ તદ્દ્વારં નિખાતં પુનરેવ ચ।
હસ્તાષ્ટૌ ચ દશ શ્રેષ્ઠા નવાષ્ટૌ વાઽપરે મતાઃ

ખેટાનાં નગરાણાઞ્ચ ગ્રામાણાઞ્ચૈવ સર્વ્વશઃ।
ત્રિવિધાનાઞ્ચ દુર્ગાણાં પર્વ્વ તોદકબન્ધનમ્

ત્રિવિધાનાઞ્ચ દુર્ગાણાં વિષ્કમ્ભાયામમેવ ચ।
યોજનાનાઞ્ચ વિષ્કમ્ભમષ્ટભાગાર્દ્ધમાયતમ્

પરમાર્દ્ધાર્દ્ધમાયામં પ્રગુદક્‌પ્રવરં પુરમ્।
છિન્નકર્ણં વિકર્ણન્તુ વ્યઞ્જનં કૃશસંસ્થિતમ્

વૃત્તં હીનઞ્ચ દીર્ઘઞ્ચ નગરં ન પ્રશસ્યતે।
ચતુરસ્રાર્જવં દિક્સ્થં પ્રશસ્તંવૈ પુરં પરમ્

ચતુર્વિંશતિરાદ્યન્તુ હસ્તાનષ્ટશતં પરમ્।
અત્ર મધ્યં પ્રશંસન્તિ હ્રસ્વોત્કૃષ્ટવિવર્જ્જિતમ્

અથ કિષ્કુશતાન્યષ્ટૌ પ્રાહુર્મુખ્યનિવેશનમ્।
નગરાદર્ધવિષ્કમ્ભં ખેટં ગ્રામં તતો બહિઃ

નગરાદ્યોજનં ખેટં શેટાદ્ગ્રામોઽર્દ્ધયોજનમ્।
દ્વિક્રોશં પરમા સીમા ક્ષેત્રસીમા ચતુર્દ્ધનુઃ

વિંશદ્ધનૂંષિ વિસ્તીર્ણો દિશાં માર્ગસ્તુ તૈઃ કૃતઃ।
વિંશદ્ધનુર્ગ્રામમાર્ગઃ સીમામાર્ગો દશૈવ તુ

ધનૂંષિ દશ વિસ્તીર્ણઃ શ્રીમાન્ રાજપથઃ સ્મૃતઃ।
નૃવાજિરથનાગાનામસમ્બાધઃ સુસઞ્ચરઃ

ધનૂંષિ ચૈવ ચત્વારિ શાખારથ્યાસ્તુ તૈઃ કૃતાઃ।
ગૃહરથ્યોપરથ્યાશ્ચ દ્વિકાશ્ચાપ્યુપરથ્યકાઃ

ઘણ્ટાપથશ્ચતુષ્પાદસ્ત્રિપદઞ્ચ ગૃહાન્તરમ્।
વૃત્તિમાર્ગાસ્ત્વર્દ્ધપદં પ્રાગ્વંશઃ પદિકઃ સ્મૃતઃ

અવસ્કરં પરીવાહં પદમાત્રંસમન્તતઃ।
કૃતેષુ તેષુ સ્થાનેષુ પુનસ્વક્રુર્ગૃહાણિ વૈ

યથા તે પૂર્વમાસન્વૈ વૃક્ષાસ્તુ ગૃહસંસ્થિતાઃ।
તથા કર્તું સમારબ્ધાશ્ચિન્તયિત્વા પુનઃ પુનઃ

વૃક્ષાશ્ચૈવગતાઃ શાખા ન તાશ્ચૈવ પરાગતાઃ।
અત ઊર્દ્ધ્વંગતા શ્ચાન્યા એવં તિર્ય્યગ્ગતાઃ પુરા

બુદ્ધ્વાઽન્વિષ્યસ્તથા ન્યાયો વૃક્ષશાખા યથા ગતાઃ।
તથા કૃતાસ્તુ તૈઃ શાખાસ્તસ્માચ્છાલાસ્તુ તાઃ સ્મૃતાઃ

એવં પ્રસિદ્ધાઃ શાખાભ્યઃ શાલાશ્ચૈવ ગૃહાણિ ચ।
તસ્માત્તા વૈસ્મૃતાઃ શાલાઃ શાલાત્વં ચૈવ તાસુ તત્

પ્રસીદતિ મનસ્તાસુ મનઃ પ્રસાદયન્તિ તાઃ।
તસ્માદ્ગૃહાણિ શાલાશ્ચ પ્રાસાદાશ્ચૈવ સંજ્ઞિતાઃ

કૃત્વા દ્વન્દ્વોપઘાતાંસ્તાન્ વાર્ત્તોપાયમચિન્તયન્।
નષ્ટેષુ મધુના સાર્દ્ધં કલ્પવૃક્ષેષુ વૈ તદા।
વિષાદવ્યાકુલાસ્તાવૈ પ્રજાસ્તૃષ્ણાક્ષુધાત્મિકાઃ

તતઃ પ્રાદુર્બભૌ તાસાં સિદ્ધિસ્ત્રેતાયુગે પુનઃ।
વાર્તાર્થસાધિકાપ્યન્યા વૃત્તિસ્તાસાં હિ કામતઃ

તાસાં વૃષ્ટ્યુદકાનીહ યાનિ નિમ્નૈર્ગતાનિ તુ।
વૃષ્ટ્યા તદભાવત્સ્રોતઃ ખાતાનિ નિમ્નગાઃ સ્મૃતાઃ

એવં નદ્યઃ પ્રવૃત્તાસ્તુ દ્વિતીયે વૃષ્ટિસર્જ્જને।
યે પરસ્તાદપાં સ્તોકા આપન્નાઃ પૄથિવીતલે

અપામ્ભૂમેશ્ચ સંયોગાદોષધ્યસ્તાસુ ચાભવન્।
પુષ્પમૂલફલિન્યસ્તુ ઓષધ્યસ્તાઃ પ્રજજ્ઞિરે

અફાલકૃષ્ટાશ્ચાનુપ્તા ગ્રામ્યાઽરણ્યાશ્ચતુર્દશ।
ઋતુપુષ્પફલાશ્ચૈવ વૃક્ષા ગુલ્માશ્ચ જજ્ઞિરે

પ્રાદુર્ભાવશ્ચ ત્રેતાયાં વાર્ત્તાયામૌષધસ્ય તુ।
તૈનૌષધેન વર્ત્તન્તે પ્રજાસ્ત્રેતાયુગે તદા

તતઃ પુનરભૂત્તાસાં રાગો લોભશ્ચ સર્વશઃ।
અવશ્યમ્ભાવિનાર્થેન ત્રેતાયુગવશેન તુ

તતસ્તાઃ પર્યગૃહ્ણન્ત નદીક્ષેત્રાણિ પર્વતાન્।
વૃક્ષાન્ ગુલર્મૌષધીશ્ચૈવ પ્રસહ્ય તુ યથાબલમ્

સિદ્ધાત્માનસ્તુ યે પૂર્વં વ્યાખ્યાતાઃ પ્રાકૃતે મયા।
બ્રહ્મણા માનવાસ્તે વૈ ઉત્પન્ના યોજનાદિહ

શાન્તાશ્ચ સુષ્મિણશ્ચૈવ કર્મિણો દુઃખિનસ્તદા।
તતઃ પ્રવર્ત્તમાનાસ્તે ત્રેતાયાં જર્જ્ઞિરે પુનઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા દ્રોહિજનાસ્તથા।
ભાવિતાઃ પૂર્વજાતીષુ કર્મભિશ્ચ શુભાશુભૈઃ

ઇતસ્તેભ્યો બલા યે તુ સત્યશીલા હ્યહિંસકાઃ।
વીતલોભા જિતાત્માનો નિવસન્તિ સ્મ તેષુ વૈ

પ્રતિગૃહ્ણન્તિ કુર્વન્તિ તેભ્યશ્ચાન્યેઽલ્પતેજસઃ।
એવં વિપ્રતિપન્નેષુ પ્રપન્નેષુ પરસ્પરમ્

તેન દોષેણ તેષાં તા ઓષધ્યો મિષતાં તદા।
પ્રણષ્ટા હ્રિયમાણા વૈ મુષ્ટિબ્યાં સિકતા યથા

અગ્રસદ્ભૂર્યુગબલાદ્ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ।
ફલં ગૃહ્ણન્તિ પુષ્પૈશ્ચ પુષ્વં પત્રૈશ્ચ યાઃ પુનઃ

તતસ્તાસુ પ્રણષ્ટાસુ વિભ્રાન્તાસ્તાઃ પ્રજાસ્તદા।
સ્વયમ્ભુવં પ્રભું જગ્મુઃ ક્ષુધાવિષ્ટાઃ પ્રજાપતિમ્

વૃત્ત્યર્થમભિ લિપ્સન્ત આદૌ ત્રેતાયુગસ્ય તુ।
બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્ જ્ઞાત્વા તાસાં મનીષિતમ્

યુક્તં પ્રત્યક્ષદૃષ્ટેન દર્શનેન વિચાર્ય ચ।
ગ્રસ્તાઃ પૃથિવ્યા ઓષધ્યો જ્ઞાત્વા પ્રત્યદુહત્પુનઃ

કૃત્વા વત્સં સુમેરું તુ દુદોહ પૃથિવીમિમામ્।
દુગ્ધેયં ગૌસ્તદા તેન બીજાનિ પૃથિવીતલે

જજ્ઞિરે તાનિ બીજાનિ ગ્રામ્યારણ્યાસ્તુ તાઃ પુનઃ।
ઓષધ્યઃ ફલપાકાન્તાઃ સપ્તસપ્તદશાસ્તુ તાઃ

વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ।
પ્રિયઙ્ગવૌ હ્યુદારાશ્ચ કારષાશ્ચ સતીનકાઃ

માષા મુદ્ગા મસૂરાશ્ચ નિષ્પાવાઃ સકુલત્થકાઃ।
આઢક્યશ્વણકાશ્ચૈવ સપ્તસપ્તદશાઃ સ્મૃતાઃ

ઇત્યેતા ઓષધીનાં તુ ગ્રામ્યાણાં જાતયઃ સ્મૃતાઃ।
ઓષધ્યો યજ્ઞિયાશ્ચૈવ ગ્રામ્યારણ્યા શ્ચતુર્દ્દશ

વ્રીહયઃ સયવા માષા ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ।
પ્રિયઙુસપ્તમા હ્યેતે અષ્ટમી તુ કુલત્થિકા

શ્યામાકા સ્ત્વથ નીવારા જર્ત્તિલાઃ સગવેધુકાઃ।
કુરુવિન્દા વેણુયવાસ્તથા મર્કટકાશ્ચ યે

ગ્રામ્યારણ્યાઃ સ્મૃતા હ્યેતા ઓષધ્યસ્તુ ચતુર્દ્દશ।
ઉત્પન્નાઃ પ્રથમા હ્યેતા આદૌ ત્રેતાયુગસ્ય તુ

અફાલકૃષ્ટા ઓષધ્યો ગ્રામ્યારણ્યાસ્તુ સર્વશઃ।
વૃક્ષા ગુલ્મલતાવલ્લીવીરુધસ્તૃણજાતયઃ

મૂલૈઃ ફલૈશ્ચ રોહિણ્યો ગૃહ્ણન્ પુષ્પૈશ્ચ જાયતે।
પૃથ્વી દુગ્ધા તુ બીજાનિ યાનિ પૂર્વં સ્વયમ્ભુવા

ઋતુપુષ્પફલાસ્તા વૈ ઓષધ્યો જજ્ઞિરે ત્વિહ।
યદા પ્રસૃષ્ટા ઓષધ્યો ન પ્રરેહન્તિ તાઃ પુનઃ

તતઃ સ તાસાં વૃત્ત્યર્થં વાર્ત્તોપાયં ચકાર હ।
બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્ભગવાન્ દૃષ્ટ્વા સિદ્ધિં તુ કર્મજામ્

તતઃ પ્રભૃત્યથૌષધ્યઃ કૃષ્ટપચ્યાસ્તુ જજ્ઞિરે।
સંસિદ્ધાયાન્તુ વાર્ત્તાયાન્તતસ્તાસાં સ્વયંભુવઃ।
મર્યાદાઃ સ્થાપયામાસ યથારબ્ધાઃ પરસ્પરમ્

યે વૈ પરિગૃહીતારસ્તાસામાસન્વિધાત્મકાઃ।
ઇતરેષાં કૃતત્રાણાઃ સ્થાપયામાસ ક્ષત્રિયાન્

ઉપતિષ્ઠન્તિ યે તાન્વૈ યાવન્તો નિર્ભયાસ્તથા।
સત્યં બ્રહ્મ યથા ભૂતં યથા ભૂતં બ્રુવન્તો બ્રાહ્મણાશ્ચ તે

યે ચાન્યેપ્યબલાસ્તેષાં વૈશ્યસંકર્મસંસ્થિતાઃ।
કીનાશા નાશયન્તિ સ્મ પૃથિવ્યાં પ્રાગતન્દ્રિતાઃ।
વૈશ્યાનેવ તુ તાનાહુઃ કી નાશાન્ વૃત્તિસાધકાન્

શોચન્તશ્ચ દ્રવન્તશ્ચ પરિચર્યાસુ યે રતાઃ।
નિસ્તેજસોઽલ્પવીર્યાશ્ચ શૂદ્રાસ્તાનબ્રવીત્તુ સઃ

તેષાં કર્માણિ ધર્માશ્ચ બ્રહ્મા તુ વ્યદધાત્ પ્રભુઃ।
સંસ્થિતૌ પ્રાકૃતાયાં તુ ચાતુર્વર્ણસ્ય સર્વશઃ

પુનઃ પ્રજાસ્તુ તા મોહાત્ તાન્ ધર્માંસ્તાનપાલયન્।
વર્ણ ધર્મૈરજીવન્ત્યો વ્યરુધ્યન્ત પરસ્પરમ્

બ્રહ્મા તમર્થં બુદ્ધ્વા તુ યાથાતથ્યેન વૈ પ્રભુઃ।
ક્ષત્રિયાણાં બલં દણ્ડં યુદ્ધમાજીવમાદિશત્

યાજનાધ્યાપનં ચૈવ તૃતીયં ચ પરિગ્રહમ્।
બ્રાહ્મણાનાં વિભુસ્તેષાં કર્માણ્યેતાન્યથાદિશત્

પાશુપાલ્યં ચ વાણિજ્યં કૃષિં ચૈવ વિશાં દદૌ।
શિલ્પાજીવં ભૃતિઞ્ચૈવ શૂદ્રાણાં વ્યદધાત્ પ્રભુઃ

સામાન્યાનિ તુ કર્માણિ બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં પુનઃ।
યજનાધ્યયનં દાનં સામાન્યાનિ તુ તેષુ ચ

કર્માજીવં તતો દત્ત્વા તેભ્યશ્ચૈવ પરસ્પરમ્।
લોકાન્તરેષુ સ્થાનાનિ તેષાં સિદ્ધ્યાઽદદત્ પ્રભુઃ

પ્રાજાપત્યં બ્રાહ્મણાનાં સ્મૃતં સ્થાનં ક્રિયાવતામ્।
સ્થાનમૈન્દ્રં ક્ષત્રિયાણાં સંગ્રામષ્વેપલાયિનામ્

વૈશ્યાનાં મારુતં સ્થાનં સ્વધર્મમુપજીવિનામ્।
ગાન્ધર્વં શૂદ્રજાતીનાં પ્રતિચારેણ તિષ્ઠતામ્

સ્થાનાન્યેતાનિ વર્ણાનાં વ્યત્યાચારવતાં સ્વયમ્।
તતઃ સ્થિતેષુ વર્ણેષુ સ્થાપયામાસ ચાશ્રમાન્

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારિત્વં વાનપ્રસ્થં સભિક્ષુકમ્।
આશ્રમાંશ્ચતુરો હ્યેતાન્ પૂર્વમાસ્થાપયત્ પ્રભુઃ

વર્ણકર્માણિ યે કેચિત્તેષામિહ ન કુર્વતે ।
કુતઃ કર્મા ક્ષિતિં પ્રાહુરાશ્રમસ્થાનવાસિનઃ

બ્રહ્મા તાન્ સ્થાપયામાસ આશ્રમાન્નામનામતઃ।
નિર્દ્દેશાર્થં તતસ્તેષાં બ્રહ્મા ધર્માન્ પ્રભાષત।
પ્રસ્થાનાનિ ચ તેષાં વૈ યમાંશ્ચ નિયમાંશ્ચ હ

ચાતુર્વર્ણાત્મકઃ પૂર્વં ગૃહસ્થશ્ચાશ્રમઃ સ્મૃતઃ।
ત્રયાણામાશ્રમાણાઞ્ચ પ્રતિષ્ઠાયોનિરેવ ચ।
યથાક્રમં પ્રવક્ષ્યામિ યમૈશ્ચ નિયમૈશ્ચ તે

દારાઽગ્નયોઽથાતિથેય ઇજ્યાશ્રાદ્ધક્રિયાઃ પ્રજાઃ।
ઇત્યેષ વૈ ગૃહસ્થસ્ય સમાસાદ્ધર્મસંગ્રહઃ

દણ્ડી ચ મેખલી ચૈવ હ્યધઃ શાયી તથા જટી।
ગુરુશુશ્રૂષણં ભૈક્ષં વિદ્યાદ્વૈ બ્રહ્મચારિણઃ

ચીરપત્રાજિનાનિ સ્યુર્દ્ધાન્યમૂલફલૌષધમ્।
ઉભે સન્ધ્યેઽવગાહશ્ચ હોમશ્વારણ્ય વાસિનામ્

આસન્નમુસલે ભૈક્ષમસ્તેયં શૌચમેવ ચ।
અપ્રમાદોઽવ્યવાયશ્ચ દયા ભૂતેષુ ચ ક્ષમા

અક્રોધો ગુરુશુશ્રૂષા સત્યઞ્ચ દશમં સ્મૃતમ્।
દશલક્ષણિકો હ્યેષ ધર્મઃ પ્રોક્તઃ સ્વયમ્ભુવા

ભિક્ષોર્વ્રતાનિ પઞ્ચાત્ર પઞ્ચૈવોપવ્રતાનિ ચ।
આચારશુદ્ધિર્નિયમઃ શૌચઞ્ચ પ્રતિકર્મ ચ।
સમ્યગ્દર્શનમિત્યેવં પઞ્ચૈવોપવ્રતાન્યપિ

ધ્યાનં સમાધિર્મનસેન્દ્રિયાણાં સસાગરૈર્ભૈક્ષમથોપગમ્ય।
મૌનં પવિત્રોપચિતૈર્વિમુક્તિઃ પરિવ્રજો ધર્મમિમં વદન્તિ

સર્વે તે શ્રેયસે પ્રોક્તો આશ્રમા બ્રહમણા સ્વયમ્।
સત્યાર્જ્જવન્તપઃ ક્ષાન્તિર્યોગેજ્યા દમપૂર્વિકા

વેદાઃ સાઙ્ગાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ વ્રતાનિ નિયમાશ્ચ યે।
ન સિદ્ધ્યન્તિ પ્રદુષ્ટસ્ય ભાવદોષ ઉપાગતે

બહિઃ કર્માણિ સર્વાણિ પ્રસિદ્ધયન્તિ કદાચન।
અન્તર્ભાવપ્રદુષ્ટસ્ય કુર્વતોઽપિ પરાક્રમાન્

સર્વસ્વમપિ યોદદ્યાત્ કલુષેણાન્તરાત્મના।
ન તેન ધર્મભાક્ સ સ્યાદ્ભાવ એવાત્ર કારણમ્

એવં દેવાઃ સપિતર ઋષયો મનવસ્તથા।
તેષાં સ્થાનમમુષ્મિસ્તુ સંસ્થિતાનાં પ્રચક્ષતે

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ ઋષીણામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્।
સ્મૃતં તુ તેષાં તત્સ્થાનં તદેવ ગુરુવાસિનામ્

સપ્તર્ષીણાન્તુ યત્શ્થાનં સ્મૃતન્તદ્વૈ દિવૌકસામ્।
પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં ન્યાસિનાં બ્રહ્મણઃ ક્ષયઃ।
યોગિનામમૃતં સ્થાનં નાનાધીનાં ન વિદ્યતે

સ્થાનાન્યાશ્રમિણાં તાનિ યે સ્વધર્મે વ્યવસ્થિતાઃ।
ચત્વાર એતે પન્થાનો દેવયાના વિનિર્મિતાઃ

બ્રહ્મણા લોકતન્ત્રેણ આદ્યે મન્વન્તરે ભુવિ।
પન્થાનો દેવયાનાય તેષાં દ્વારં રવિઃ સ્મૃતઃ

તથૈવ પિતૃયાણાનાં ચન્દ્રમાદ્વારમુચ્યતે।
એવં વર્ણાશ્રમાણાં વૈ પ્રવિભાગે કૃતે તદા।
યદાસ્ય ન વ્યવર્ત્તન્ત પ્રજા વર્ણાશ્રમાત્મિકાઃ

તતોઽન્યા માનસીઃ સોઽથ ત્રેતામગધ્યેઽસૃજત્ પ્રજાઃ।
આત્મનઃ સ્વશરીરાચ્ચ તુલ્યાશ્વૈવાત્મના તુ વૈ

તસ્મિસ્ત્રેતાયુગે ત્વાદ્યે મધ્યં પ્રાપ્તે ક્રમેણ તુ।
તતોઽન્યા માનસીસ્તત્ર પ્રજાઃ સ્રષ્ટું પ્રચક્રમે

તતઃ સત્ત્વરજોદ્રિક્તાઃ પ્રજાઃ સોઽથાસૃજત્ પ્રભુઃ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં વાર્ત્તાયાશ્ચૈવ સાધિકાઃ

દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ ઋષયો મનવસ્તથા।
યુગાનુરૂપા ધર્મેણ યૈરિમા વિચિતાઃ પ્રજાઃ

ઉપસ્થિતે તદા તસ્મિન્ પ્રજાધર્મે સ્વયમ્મુવઃ।
અભિદધ્યૌ પ્રજાઃ સર્વા નાનારૂપાસ્તુ માનસીઃ

પૂર્વોક્તા યા મયા તુભ્યઞ્જનલોકં સમાશ્રિતાઃ।
કલ્પેઽતીતે તુ તે હ્યાસન્ દેવાદ્યાસ્તુ પ્રજા ઇહ

ધ્યાયતસ્તસ્ય તાઃ સર્વાઃ સમ્ભૂત્યર્થમુપસ્થિતાઃ।
મન્વન્તરક્રમેણેહ કનિષ્ઠે પ્રથમે મતાઃ

ખ્યાત્યાનુબન્ધૈસ્તૈસ્તૈસ્તુ સર્વાર્થૈરિહ ભાવિતાઃ।
કુશલાકુશલપ્રાયૈઃ કર્મભિસ્તૈઃ સદા પ્રજાઃ।
તત્કર્મફલશેષેણ ઉપષ્ટબ્ધાઃ પ્રજજ્ઞિરે

દેવાસુરપિતૃત્વૈશ્ચ પશુપક્ષિસરીસૃપૈઃ।
વૃક્ષનારકિકીટત્વૈ સ્તૈસ્તૈર્ભાવૈરુપસ્થિતાઃ।
આધીનાંર્થ પ્રજાનાઞ્ચ આત્મનો વૈ વિનિર્મમે

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ચતુરાશ્રમવિભાગો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ