Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vayu Purana · Verses 4-2

4-2.1

ṛṣayastu tataḥ śrutvā naimiṣāraṇyavāsinaḥ/
pratyūcuste tataḥ sarve sūtaṃ paryākulekṣaṇāḥ

4-2.2

bhavān vai vaṃśakuśalo vyāsāt pratyakṣadarśavān/
tasmāttvaṃ bhavanaṃ kṛtsnaṃ lokasyāmuṣya varṇaya

4-2.3

yasya yasyānvayā ye ye tāṃstānicchāma veditum/
teṣāṃ pūrvarṣisṛṣṭiṃ ca vicitrāṃ tāṃ prajāpateḥ

4-2.4

asakṛtparipṛṣṭastairmahātmā lomaharṣaṇaḥ/
vistareṇānupūrvyā ca kathayāmāsa sattamaḥ

4-2.5

//lomaharṣaṇa uvāca//
pṛṣṭāṃ caitāṃ kathāṃ divyāṃ ślakṣṇāṃ pāpapraṇāśinīm/
kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutisammatām

4-2.6

yaścemāṃdhārayennityaṃ śrṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ/
śrāvayeccāpi viprebhyo yatibhyaśca viśeṣataḥ

4-2.7

śuciḥ parvasu yuktātmā tīrtheṣvāyataneṣu ca/
dīrghamāyuravāpnoti sa purāṇānukīrttanāt/
svavaṃśadhāraṇaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate

4-2.8

vistārāvayavaṃ teṣāṃ yathāśabdaṃ yathāśrutam/
kīrttyamānaṃ nibodhadhvaṃ sarveṣāṃ kīrttivarddhanam

4-2.9

dhanyaṃ yaśasyaṃ śatrughnaṃ svargyamāyurvivardhanam/
kīrttanaṃ sthirakīrttīnāṃ sarveṣāṃ puṇyakāriṇām

4-2.10

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca/
vaṃśānucaritañceti purāṇaṃ paṃcalakṣaṇam

4-2.11

kalpebhyo'pi hi yaḥ kalpaḥ śucibhyo niyataḥ śuciḥ/
purāṇaṃ sampravakṣyāmi mārutaṃ vedasammitam

4-2.12

prabodhaḥ pralayaścaiva sthitirutpattireva ca/
prakriyā prathamaḥ pādaḥ kathyavastuparigrahaḥ

4-2.13

upodvāto'nuṣaṅgaśca upasaṃhāra eva ca/
dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvapāpapraṇāśanam

4-2.14

evaṃ hi pādāścatvāraḥ samāsāt kīrttitā mayā/
vakṣyāmyetān punastāṃstu vistareṇa yathākramam

4-2.15

tasmai hiraṇyagarbhāya puruṣāyeśvarāya ca/
antāya prathamāyaiva viśiṣṭāya prajātmane/
brahmaṇe lokatantrāya namaskṛtya svayambhuve

4-2.16

mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairupyaṃ salakṣaṇam/
pañcapramāṇaṃ ṣaṭśyetaṃ puruṣādhiṣṭhitaṃ nutam/
asaṃśayāt pravakṣyāmi bhūtasargamanuttamam

4-2.17

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattu nityaṃ sadasadātmakam/
pradhānaṃ prakṛtiṃ caiva yamāhustattva cintakāḥ

4-2.18

gandhavarṇarasairhīnaṃ śabdasparśavivarjjitam/
ajātaṃ dhruvamakṣayyaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam

4-2.19

jagadyoniṃ mahadbhūtaṃ paraṃ brahma sanātanam/
vigrahaṃ sarvabhūtānāmavyaktamabhavat kila

4-2.20

anādyantamajaṃ sūkṣmantriguṇaṃ prabhavāvyayam/
asāmpratamavijñeyaṃ brahmāgre samavarttata

4-2.21

tasyātmanā sarvamidaṃ vyāptamāsīttamomayam/
guṇasāmye tadā tasmin guṇabhāve tamomaye

4-2.22

gargakāle pradhānasya kṣetrajñādhiṣṭhitasya vai/
guṇabhāvādvācyamāno mahān prādurbabhūva ha

4-2.23

sūkṣmeṇa mahatā so'tha avyaktena samāvṛtaḥ/
satvodrikto mahānagre sattvamātraprakāśakam/
mano mahāṃśca vijñeyo manastatkāraṇaṃ smṛtam

4-2.24

liṅgamātrasamutpannaḥ) kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ/
dharmādīnāntu rūpāṇi lokatattvārthahetavaḥ/
mahāṃstu sṛṣṭiṃ kurute nodyamānaḥ sisṛkṣayā

4-2.25

mano mahānmatirbrahmā pūrbuddhiḥ khyātirīśvaraḥ/
prajñā citiḥ smṛtiḥ saṃvit vipuraṃ cocyate budhaiḥ

4-2.26

manute sarvabhūtānāṃ yasmācceṣṭāphalaṃ vibhuḥ/
saukṣmatvena vivṛddhānāṃ tena tanmana ucyate

4-2.27

tattvānāmagrajo yasmānmahāṃśca parimāṇataḥ/
śeṣebhyo'pi guṇebhyo'sau mahāniti tataḥ smṛtaḥ

4-2.28

bibharti mānaṃ manute vibhāgaṃ manyate'pi ca/
puruṣo bhogasambandhāt tena cāsau matiḥ smṛtaḥ

4-2.29

bṛhattvādṛṃhaṇatvācca bhāvānāṃ salilāśrayāt/
yasmād‌bṛṃhayate bhāvān brahmā tena nirucyate

4-2.30

āpūrayitvā yasmācca kṛtsnān dehānanugrahaiḥ/
tattvabhāvāṃśca niyatāṃ stena pūriti cocyate

4-2.31

budhyate puruṣaścātra sarvabhāvān hitāhitān /
yasmādbodhayate caiva tena buddhirnirucyate

4-2.32

khyātiḥ pratyupabhogaśca yasmāt saṃvarttate tataḥ/
bhogaśca jñānaniṣṭhatvāttena khyātiriti smṛtaḥ

4-2.33

khyāyate tadguṇairvāpi nāmādibhiranekaśaḥ/
tasmācca mahataḥ saṃjñā khyātirityabhidhīyate

4-2.34

sākṣāt sarvaṃ vijānāti mahātmā tena ceśvaraḥ/
tasmājjātā grahāścaiva prajñā tena sa ucyate

4-2.35

jñānādīni ca rūpāṇi kratukarmaphalāni ca/
cinoti yasmādbhogārthāntenāsau citirucyate

4-2.36

varttamānānyatītāni tathā cānāgatānyapi/
smarate sarvakāryāṇi tenāsau smṛtirucyate

4-2.37

kṛtsnaṃ ca vindate jñānaṃ tasmānmāhātmyamucyate/
tasmādvidervideścaiva saṃvidityabhidhīyate

4-2.38

vidyate sa ca sarvasmin sarvaṃ tasmiśca vidyate/
tasmātsaṃviditi prokto mahānvai buddhimattaraiḥ

4-2.39

jñānāttu jñānamityāha bhagavān jñānasannidhiḥ/
dvandvānāṃ vipurībhāvādvipuraṃ procyate budhaiḥ

4-2.40

sarveśatvācca lokānāmavaśyaṃ ca tatheśvaraḥ/
bṛhatvācca smṛto brahmā bhūtatvādbhava ucyate

4-2.41

kṣetrakṣetrajñavijñānādekatvācca sa kaḥ smṛtaḥ/
yasmāt puryanuśete ca tasmāt puruṣa ucyate/
notpāditatvāt pūrvatvāt svayambhūriti cocyate

4-2.42

paryāyavācakaiḥ śabdaistattvamādyamanuttamam/
vyākhyātaṃ tattvabhāvajñairevaṃ sadbhāvacintakaiḥ

4-2.43

mahān sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaḥ sisṛkṣayā/
saṅkalpo'dhyavasāyaśca tasya vṛttidvayaṃ smṛtam

4-2.44

dharmādīni ca rūpāṇi lokatattvārthahetavaḥ/
triguṇastu sa vijñeyaḥ sattvarājasatāmasaḥ

4-2.45

triguṇādrajasodriktādahaṅkārastato'bhavat/
mahatā cāvṛtaḥ sargo bhūtādivikṛtastu saḥ

4-2.46

tasmācca tamasodriktādahaṅkārādajāyata/
bhūtatanmātrasargastu bhūtādistāmasastu saḥ

4-2.47

ākāśaṃ śuṣiraṃ tasmādudriktaṃ śabdalakṣaṇam/
ākāśaṃ śabdamātrantu bhūtādiścāvṛṇot punaḥ

4-2.48

śabdamātrantadākāśaṃ sparśamātraṃ sasarja ha/
bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarjja ha

4-2.49

balavān jāyate vāyuḥ sa vai sparśaguṇo mataḥ/
ākāśaṃ śabdamātrantu sparśamātraṃ samāvṛṇot

4-2.50

rasamātrāstu tā hyāpo rūpamātrābhirāvṛṇot/
āpo rasān vikurvantyo gandhamātraṃ sasarjjire

4-2.51

saṅghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇaḥ smṛtaḥ/
rasamātrantu tattoyaṃ gandhamātraṃ samāvṛṇot

4-2.52

tasmiṃstasmiṃstu tanmātrā tena tanmātratā smṛtā/
aviśeṣavācakatvādaviśeṣāstataḥ smṛtāḥ/
aśāntaghoramūḍhatvādaviśeṣāstataḥ punaḥ

4-2.53

bhūtatanmātrasargo'yaṃ vijñeyastu parasparāt/
vaikārikādahaṅkārātsatvodriktāttu sātvikāt/
vaikārikaḥ sa sargastu yugapatsampravarttate

4-2.54

buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇyapi/
sādhakānīndriyāṇi syurddevā vaikārikā daśa/
ekādaśaṃ manastatra devā vaikārikāḥ smṛtā

4-2.55

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī/
śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhiyuktāni vakṣyate

4-2.56

pādau pāyurupasthañca hastau vāgdaśamī bhavet/
gatirvisargo hyānandaḥ śilpaṃ vāsyañca karma ca

4-2.57

ākāśaṃ śabdamātrañca sparśamātraṃ samāviśet/
dviguṇastu tato vāyuḥ śabda sparśātmako'bhavat

4-2.58

rūpantathaiva viśataḥ śabdasparśaguṇāvubhau/
triguṇastu tataścāgniḥ sa śabdasparśarūpavān

4-2.59

saśabdasparśarūpañca rasamātraṃ samāviśat/
tasmāccaturguṇā hyāpo vijñeyāstā rasātmikāḥ

4-2.60

saśabdasparśarūpeṣu gandhasteṣu samāviśat/
saṃyuktā gandhamātreṇa ācinvanti mahīmimām/
tasmātpañcaguṇā bhūmiḥ sthūlabhūteṣu dṛśyate

4-2.61

śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ/
parasparānupraveśāddhārayanti parasparam

4-2.62

bhūmerantastivadaṃ sarvaṃ lokālokaghanāvṛtam/
viśeṣā indriyagrāhyā niyatatvācca te smṛtāḥ

4-2.63

guṇaṃ pūrvasya pūrvasya prāpnuvantyuttarottaram/
teṣāṃ yāvacca yadyacca tattattāvadguṇaṃ smṛtam

4-2.64

upalabhya śucergandhaṃ kecidvāyoranaipuṇāt/
pṛthivyāmeva tadvidyādeṣāṃ vāyośca saṃśrayāt

4-2.65

ete sapta mahāvīryā nānābhūtāḥ pṛthak pṛthak/
nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ/
te sametya mahātmāno hyayonyasyaiva saṃśrayāt

4-2.66

puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca/
mahadādyā viśeṣāntā aṇḍamutpādayanti te

4-2.67

ekakālaṃ samutpannaṃ jalabud‌budavacca tat/
viśeṣebhyo'ṇḍamabhavad bṛhattadudakaṃ ca yat/
tattasmin kāryakaraṇaṃ saṃsiddhaṃ brahmaṇastadā

4-2.68

prākṛte'ṇḍe vibuddhe san kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ/
sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate

4-2.69

ādikarttā ca bhūtānāṃ brahmā'gre samavarttata/
hiraṇyagarbhaḥ so'gro'smin prādurbhūtaścaturmukhaḥ/
sarge ca prati sarge ca kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ

4-2.70

karaṇaiḥ saha sṛjyante pratyāhāre tyajanti ca/
bhajante ca punardehānasamāhārasandhiṣu

4-2.71

hiraṇmayastu yo merustasyolbaṃ tanmahātmanaḥ/
garbhodakaṃ samudrāśca jarādyasthīni parvatāḥ

4-2.72

tasminnaṇḍe tvime lokā antarbhūtāstu sapta vai/
saptadvīpā ca pṛthvīyaṃ samudraiḥ saha saptabhiḥ

4-2.73

parvataiḥ sumahadbhiśca nadībhiśca sahasraśaḥ/
antastasmiṃstvime lokā antarviśvamidaṃ jagat

4-2.74

candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā/
lokālokaṃ ca yat kiṃciccāṇḍe tasmin samarpitam

4-2.75

adbhirdaśaguṇābhistu bāhyato'ṇḍaṃ samāvṛtam/
āpo daśaguṇā hyevantejasā bāhyato vṛtāḥ

4-2.76

tejaudaśaguṇenaiva bāhyato vāyunā vṛtam/
vāyorddaśaguṇenaiva bāhyato nabhasā vṛtam

4-2.77

ākāśena vṛto vāyuḥ khaṃ ca bhūtādinā vṛtam/
bhūtādirmahatā cāpi avyaktena vṛto mahān/
etairāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam

4-2.78

etāsvāvṛtya cānyonyamaṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ/
prasargakāle sthitvā ca grasantyetāḥ parasparam

4-2.79

evaṃ parasparotpannā dhārayanti parasparam/
ādhārādheyabhāvena vikārasya vikāriṣu

4-2.80

avyaktaṃ kṣetramuddiṣṭaṃ brahmā kṣetrajña ucyate/
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ/
abuddhipūrvaṃ prāgāsīt prādurbhūtā taḍidyathā

4-2.81

etaddhiraṇyagarbhasya janma yo veda tattvataḥ/
āyuṣmān kīrtimān dhanyaḥ prajāvāṃśca bhavatyuta

4-2.82

nivṛttikāmo'pi naraḥ śuddhātmā labhate gatim/
purāṇaśravaṇānnityaṃ sukhaṃ ca kṣemamāpnuyāt

4-2.4

iti mahāpurāṇe vāyuprokte sṛṣṭiprakaraṇaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc