Vayu Purana · Verses 4-2
ṛṣayastu tataḥ śrutvā naimiṣāraṇyavāsinaḥ/
pratyūcuste tataḥ sarve sūtaṃ paryākulekṣaṇāḥ
bhavān vai vaṃśakuśalo vyāsāt pratyakṣadarśavān/
tasmāttvaṃ bhavanaṃ kṛtsnaṃ lokasyāmuṣya varṇaya
yasya yasyānvayā ye ye tāṃstānicchāma veditum/
teṣāṃ pūrvarṣisṛṣṭiṃ ca vicitrāṃ tāṃ prajāpateḥ
asakṛtparipṛṣṭastairmahātmā lomaharṣaṇaḥ/
vistareṇānupūrvyā ca kathayāmāsa sattamaḥ
//lomaharṣaṇa uvāca//
pṛṣṭāṃ caitāṃ kathāṃ divyāṃ ślakṣṇāṃ pāpapraṇāśinīm/
kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutisammatām
yaścemāṃdhārayennityaṃ śrṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ/
śrāvayeccāpi viprebhyo yatibhyaśca viśeṣataḥ
śuciḥ parvasu yuktātmā tīrtheṣvāyataneṣu ca/
dīrghamāyuravāpnoti sa purāṇānukīrttanāt/
svavaṃśadhāraṇaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate
vistārāvayavaṃ teṣāṃ yathāśabdaṃ yathāśrutam/
kīrttyamānaṃ nibodhadhvaṃ sarveṣāṃ kīrttivarddhanam
dhanyaṃ yaśasyaṃ śatrughnaṃ svargyamāyurvivardhanam/
kīrttanaṃ sthirakīrttīnāṃ sarveṣāṃ puṇyakāriṇām
sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca/
vaṃśānucaritañceti purāṇaṃ paṃcalakṣaṇam
kalpebhyo'pi hi yaḥ kalpaḥ śucibhyo niyataḥ śuciḥ/
purāṇaṃ sampravakṣyāmi mārutaṃ vedasammitam
prabodhaḥ pralayaścaiva sthitirutpattireva ca/
prakriyā prathamaḥ pādaḥ kathyavastuparigrahaḥ
upodvāto'nuṣaṅgaśca upasaṃhāra eva ca/
dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvapāpapraṇāśanam
evaṃ hi pādāścatvāraḥ samāsāt kīrttitā mayā/
vakṣyāmyetān punastāṃstu vistareṇa yathākramam
tasmai hiraṇyagarbhāya puruṣāyeśvarāya ca/
antāya prathamāyaiva viśiṣṭāya prajātmane/
brahmaṇe lokatantrāya namaskṛtya svayambhuve
mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairupyaṃ salakṣaṇam/
pañcapramāṇaṃ ṣaṭśyetaṃ puruṣādhiṣṭhitaṃ nutam/
asaṃśayāt pravakṣyāmi bhūtasargamanuttamam
avyaktaṃ kāraṇaṃ yattu nityaṃ sadasadātmakam/
pradhānaṃ prakṛtiṃ caiva yamāhustattva cintakāḥ
gandhavarṇarasairhīnaṃ śabdasparśavivarjjitam/
ajātaṃ dhruvamakṣayyaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam
jagadyoniṃ mahadbhūtaṃ paraṃ brahma sanātanam/
vigrahaṃ sarvabhūtānāmavyaktamabhavat kila
anādyantamajaṃ sūkṣmantriguṇaṃ prabhavāvyayam/
asāmpratamavijñeyaṃ brahmāgre samavarttata
tasyātmanā sarvamidaṃ vyāptamāsīttamomayam/
guṇasāmye tadā tasmin guṇabhāve tamomaye
gargakāle pradhānasya kṣetrajñādhiṣṭhitasya vai/
guṇabhāvādvācyamāno mahān prādurbabhūva ha
sūkṣmeṇa mahatā so'tha avyaktena samāvṛtaḥ/
satvodrikto mahānagre sattvamātraprakāśakam/
mano mahāṃśca vijñeyo manastatkāraṇaṃ smṛtam
liṅgamātrasamutpannaḥ) kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ/
dharmādīnāntu rūpāṇi lokatattvārthahetavaḥ/
mahāṃstu sṛṣṭiṃ kurute nodyamānaḥ sisṛkṣayā
mano mahānmatirbrahmā pūrbuddhiḥ khyātirīśvaraḥ/
prajñā citiḥ smṛtiḥ saṃvit vipuraṃ cocyate budhaiḥ
manute sarvabhūtānāṃ yasmācceṣṭāphalaṃ vibhuḥ/
saukṣmatvena vivṛddhānāṃ tena tanmana ucyate
tattvānāmagrajo yasmānmahāṃśca parimāṇataḥ/
śeṣebhyo'pi guṇebhyo'sau mahāniti tataḥ smṛtaḥ
bibharti mānaṃ manute vibhāgaṃ manyate'pi ca/
puruṣo bhogasambandhāt tena cāsau matiḥ smṛtaḥ
bṛhattvādṛṃhaṇatvācca bhāvānāṃ salilāśrayāt/
yasmādbṛṃhayate bhāvān brahmā tena nirucyate
āpūrayitvā yasmācca kṛtsnān dehānanugrahaiḥ/
tattvabhāvāṃśca niyatāṃ stena pūriti cocyate
budhyate puruṣaścātra sarvabhāvān hitāhitān /
yasmādbodhayate caiva tena buddhirnirucyate
khyātiḥ pratyupabhogaśca yasmāt saṃvarttate tataḥ/
bhogaśca jñānaniṣṭhatvāttena khyātiriti smṛtaḥ
khyāyate tadguṇairvāpi nāmādibhiranekaśaḥ/
tasmācca mahataḥ saṃjñā khyātirityabhidhīyate
sākṣāt sarvaṃ vijānāti mahātmā tena ceśvaraḥ/
tasmājjātā grahāścaiva prajñā tena sa ucyate
jñānādīni ca rūpāṇi kratukarmaphalāni ca/
cinoti yasmādbhogārthāntenāsau citirucyate
varttamānānyatītāni tathā cānāgatānyapi/
smarate sarvakāryāṇi tenāsau smṛtirucyate
kṛtsnaṃ ca vindate jñānaṃ tasmānmāhātmyamucyate/
tasmādvidervideścaiva saṃvidityabhidhīyate
vidyate sa ca sarvasmin sarvaṃ tasmiśca vidyate/
tasmātsaṃviditi prokto mahānvai buddhimattaraiḥ
jñānāttu jñānamityāha bhagavān jñānasannidhiḥ/
dvandvānāṃ vipurībhāvādvipuraṃ procyate budhaiḥ
sarveśatvācca lokānāmavaśyaṃ ca tatheśvaraḥ/
bṛhatvācca smṛto brahmā bhūtatvādbhava ucyate
kṣetrakṣetrajñavijñānādekatvācca sa kaḥ smṛtaḥ/
yasmāt puryanuśete ca tasmāt puruṣa ucyate/
notpāditatvāt pūrvatvāt svayambhūriti cocyate
paryāyavācakaiḥ śabdaistattvamādyamanuttamam/
vyākhyātaṃ tattvabhāvajñairevaṃ sadbhāvacintakaiḥ
mahān sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaḥ sisṛkṣayā/
saṅkalpo'dhyavasāyaśca tasya vṛttidvayaṃ smṛtam
dharmādīni ca rūpāṇi lokatattvārthahetavaḥ/
triguṇastu sa vijñeyaḥ sattvarājasatāmasaḥ
triguṇādrajasodriktādahaṅkārastato'bhavat/
mahatā cāvṛtaḥ sargo bhūtādivikṛtastu saḥ
tasmācca tamasodriktādahaṅkārādajāyata/
bhūtatanmātrasargastu bhūtādistāmasastu saḥ
ākāśaṃ śuṣiraṃ tasmādudriktaṃ śabdalakṣaṇam/
ākāśaṃ śabdamātrantu bhūtādiścāvṛṇot punaḥ
śabdamātrantadākāśaṃ sparśamātraṃ sasarja ha/
bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarjja ha
balavān jāyate vāyuḥ sa vai sparśaguṇo mataḥ/
ākāśaṃ śabdamātrantu sparśamātraṃ samāvṛṇot
rasamātrāstu tā hyāpo rūpamātrābhirāvṛṇot/
āpo rasān vikurvantyo gandhamātraṃ sasarjjire
saṅghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇaḥ smṛtaḥ/
rasamātrantu tattoyaṃ gandhamātraṃ samāvṛṇot
tasmiṃstasmiṃstu tanmātrā tena tanmātratā smṛtā/
aviśeṣavācakatvādaviśeṣāstataḥ smṛtāḥ/
aśāntaghoramūḍhatvādaviśeṣāstataḥ punaḥ
bhūtatanmātrasargo'yaṃ vijñeyastu parasparāt/
vaikārikādahaṅkārātsatvodriktāttu sātvikāt/
vaikārikaḥ sa sargastu yugapatsampravarttate
buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇyapi/
sādhakānīndriyāṇi syurddevā vaikārikā daśa/
ekādaśaṃ manastatra devā vaikārikāḥ smṛtā
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī/
śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhiyuktāni vakṣyate
pādau pāyurupasthañca hastau vāgdaśamī bhavet/
gatirvisargo hyānandaḥ śilpaṃ vāsyañca karma ca
ākāśaṃ śabdamātrañca sparśamātraṃ samāviśet/
dviguṇastu tato vāyuḥ śabda sparśātmako'bhavat
rūpantathaiva viśataḥ śabdasparśaguṇāvubhau/
triguṇastu tataścāgniḥ sa śabdasparśarūpavān
saśabdasparśarūpañca rasamātraṃ samāviśat/
tasmāccaturguṇā hyāpo vijñeyāstā rasātmikāḥ
saśabdasparśarūpeṣu gandhasteṣu samāviśat/
saṃyuktā gandhamātreṇa ācinvanti mahīmimām/
tasmātpañcaguṇā bhūmiḥ sthūlabhūteṣu dṛśyate
śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ/
parasparānupraveśāddhārayanti parasparam
bhūmerantastivadaṃ sarvaṃ lokālokaghanāvṛtam/
viśeṣā indriyagrāhyā niyatatvācca te smṛtāḥ
guṇaṃ pūrvasya pūrvasya prāpnuvantyuttarottaram/
teṣāṃ yāvacca yadyacca tattattāvadguṇaṃ smṛtam
upalabhya śucergandhaṃ kecidvāyoranaipuṇāt/
pṛthivyāmeva tadvidyādeṣāṃ vāyośca saṃśrayāt
ete sapta mahāvīryā nānābhūtāḥ pṛthak pṛthak/
nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ/
te sametya mahātmāno hyayonyasyaiva saṃśrayāt
puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca/
mahadādyā viśeṣāntā aṇḍamutpādayanti te
ekakālaṃ samutpannaṃ jalabudbudavacca tat/
viśeṣebhyo'ṇḍamabhavad bṛhattadudakaṃ ca yat/
tattasmin kāryakaraṇaṃ saṃsiddhaṃ brahmaṇastadā
prākṛte'ṇḍe vibuddhe san kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ/
sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate
ādikarttā ca bhūtānāṃ brahmā'gre samavarttata/
hiraṇyagarbhaḥ so'gro'smin prādurbhūtaścaturmukhaḥ/
sarge ca prati sarge ca kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ
karaṇaiḥ saha sṛjyante pratyāhāre tyajanti ca/
bhajante ca punardehānasamāhārasandhiṣu
hiraṇmayastu yo merustasyolbaṃ tanmahātmanaḥ/
garbhodakaṃ samudrāśca jarādyasthīni parvatāḥ
tasminnaṇḍe tvime lokā antarbhūtāstu sapta vai/
saptadvīpā ca pṛthvīyaṃ samudraiḥ saha saptabhiḥ
parvataiḥ sumahadbhiśca nadībhiśca sahasraśaḥ/
antastasmiṃstvime lokā antarviśvamidaṃ jagat
candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā/
lokālokaṃ ca yat kiṃciccāṇḍe tasmin samarpitam
adbhirdaśaguṇābhistu bāhyato'ṇḍaṃ samāvṛtam/
āpo daśaguṇā hyevantejasā bāhyato vṛtāḥ
tejaudaśaguṇenaiva bāhyato vāyunā vṛtam/
vāyorddaśaguṇenaiva bāhyato nabhasā vṛtam
ākāśena vṛto vāyuḥ khaṃ ca bhūtādinā vṛtam/
bhūtādirmahatā cāpi avyaktena vṛto mahān/
etairāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam
etāsvāvṛtya cānyonyamaṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ/
prasargakāle sthitvā ca grasantyetāḥ parasparam
evaṃ parasparotpannā dhārayanti parasparam/
ādhārādheyabhāvena vikārasya vikāriṣu
avyaktaṃ kṣetramuddiṣṭaṃ brahmā kṣetrajña ucyate/
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ/
abuddhipūrvaṃ prāgāsīt prādurbhūtā taḍidyathā
etaddhiraṇyagarbhasya janma yo veda tattvataḥ/
āyuṣmān kīrtimān dhanyaḥ prajāvāṃśca bhavatyuta
nivṛttikāmo'pi naraḥ śuddhātmā labhate gatim/
purāṇaśravaṇānnityaṃ sukhaṃ ca kṣemamāpnuyāt
iti mahāpurāṇe vāyuprokte sṛṣṭiprakaraṇaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ
Original text: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0