Vayu Purana · Chapter 4

//ṛṣaya ūcuḥ //
śrutvā pādaṃ dvitīyantu krāntaṃ sūtena dhīmatā/
atastṛtīyaṃ papraccha pādaṃ vai śāṃśapāyanaḥ

pāda krānto dvitīyo'yamanu ṣaṅgeṇa yastvayā/
tṛtīyaṃ vistarātpādaṃ sopodvātaṃ prakīrttaya/
evamukto'bravītsūtaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā

//sūta uvāca//
kīrttayiṣye tṛtīyañca sopodvātaṃ savistaram/
pādaṃ samudayādviprā gadato me nibodhata

manorvaivasvatasyemaṃ sāmpratasya mahātmanaḥ/
vistareṇānupūrvyā ca nisargaṃ śrṛṇuta dvijāḥ

caturyugaikasaptatyā saṅkhyātaḥ pūrvameva tu/
saha devagaṇaiścaiva ṛṣibhirdānavaiḥ saha

pitṛgandharvayakṣaiśca rakṣobhūtagaṇaistathā/
mānuṣaiḥ paśubhiścaiva pakṣibhiḥ sthāvaraiḥ saha

manvādikaṃ bhaviṣyāntamākhyānairbahuvistaram /
vakṣye vaivasvataṃ sargaṃ namaskṛtya vivasvate

ādye manvantare'tītāḥ sargāḥ prāvarttakāśca ye/
svāyambhuve'ntare pūrvaṃ saptāsan ye maharṣayaḥ/
cākṣuṣasyāntare'tīte prāpte vaivasvate punaḥ

dakṣasya ca ṛṣīṇāñca bhṛgvādīnāṃ mahaujasām/
śāpānmaheśvarasyāsīt prādurbhāvo mahātmanām

bhūyaḥ saptarṣayaste ca utpannāḥ sapta mānasāḥ/
putratve kalpitāścaiva svayameva svayambhuvā

prajāsantānakṛdbhistairutpadyadbhirmahātmabhiḥ/
punaḥ pravarttitaḥ sargo yathāpūrvaṃ yathākramam

teṣāṃ prasūtiṃ vakṣyāmi viśuddhajñānakarmaṇām/
samāsavyāsayogābhyāṃ yathāvadanupūrvaśaḥ

yeṣāmanvayasambhūtairloko'yaṃ sacarācaraḥ/
punaḥ sa pūritaḥ sargo graha nakṣatramaṇḍitaḥ

etacchrutvā vacastasya munīnāṃ saṃśayo'bhavat /
tatastaṃ saṃśayāviṣṭāḥ sūtaṃ saṃśayaniścaye/
satkṛtya paripapracchurmunayaḥ śaṃsitavratāḥ

//ṛṣaya ūcuḥ//
kathaṃ saptarṣayaḥ pūrvvamutpannāḥ sapta mānasāḥ/
putratve kalpitāścaiva tanno nigada sattama/
tato'bravīnmahātejāḥ sūta paurāṇikaḥ śubham

kathaṃ saptarṣayaḥ siddhā ye vai svāyambhuve'ntare/
manvantaraṃ samāsādya punarvaivasvataṃ kila

bhavābhiśāpātsaṃviddhā hyaprāptāste tadā tapaḥ/
upapannā jane loke sakṛdāgāminastu te

ūcuḥ sarve tato'nyonyaṃ janaloke maharṣayaḥ/
ūcureva mahābhāgā vāruṇe vitate kratau

sarve vayaṃ prasūyāmaścākṣuṣasyāntare manoḥ/
pitāmahātmajāḥ sarve tataḥ śreyo bhaviṣyati

svāyambhuve'ntare śaptāḥ saptārthaṃ te bhavena tu/
jajñire vai punaste ha janalokāddivaṃ gatā

devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum/
brahmaṇo juhvataḥ śukramagnau pūrvaṃ prajepsayā/
ṛṣayo jajñire pūrvaṃ dvitīyamiti naḥ śrutam

bhṛguraṅgirā marīciḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ/
atriścaiva vasiṣṭhaśca aṣṭau te brahmaṇaḥ sutāḥ

tathāsya vitate yajñe devāḥ sarve samāgatāḥ/
yajñāṅgāni ca sarvāṇi vaṣaṭkāraśca mūrtimān

mūrttimanti ca sāmāni yajūṃṣi ca sahasraśaḥ/
ṛgveda ścābhavattatra padakramavibhūṣitaḥ

yajurvedaśca vṛttāḍhya oṅkāravadanojjvalaḥ/
sthito yajñārthasaṃpṛktasūktabrāhmaṇamantravān

sāmavedaśca vṛttāḍhyaḥ sarvageyapuraḥsaraḥ/
viśvāvasvādibhiḥ sārddhaṃ gandharvaiḥ sambhṛto'bhavat

brahma vedastathā ghoraiḥ kṛtyāvidhibhiranvitaḥ/
pratyaṅgirasayogaiśca dviśarīraśiro'bhavat

lakṣaṇāni svarāḥ stobhā niruktasvarabhaktayaḥ/
āśrayastu vaṣaṭ‌kāro nigrahapragrahāvapi

dīptā dīptirilādevī diśaḥ pradiśagīśvarāḥ /
devakanyāśca patnyaśca tathā mātara eva ca

āyuḥ sarvata evaite devasya yajato mukhe/
mūrttimantaḥ svarūpākhyā varuṇasya vapurbhṛtaḥ

svayambhuvastu tā dṛṣṭvā retaḥ samapatadbhuvi/
brahmarṣerbhāvabhūtasya vidhānācca na saṃśayaḥ

kṛtvā juhāva srugbhyāñca sruveṇa parigṛhya ca/
ājyavajjuhuvāñjakre mantravacca pitāmahaḥ

tataḥ sa janayāmāsa bhūtagrāmaṃ prajāpatiḥ/
tasyārvāk tejasastasya yajñe lokeṣu taijasam/
tamasābhāvavyāpyatvaṃ tathā sattvaṃ tathā rajaḥ

saguṇāttejaso nityamākāśe tamasi sthitam/
tamasastejasatvācca sarvabhūtāni jajñire

yadā tasminnajāyanta kāle putrāstu karmajāḥ/
ājyasthālyāmupādāya svaśukraṃ hutavāṃśca ha

śukre hute'tha tasmiṃstu prādurbhūtā maharṣayaḥ/
jvalanto vapuṣā yuktāḥ sapta vai prasavairguṇaiḥ

hute cāgnau sakṛcchukre jvālāyā niḥsṛtaḥ kaviḥ/
hiraṇyagarbhastaṃ dṛṣṭvā jvālāṃ bhittvā viniḥsṛtam/
bhṛgustvamiti hovāca yasmāttasmātsa vai bhṛguḥ

mahādevastathodbhūtaṃ dṛṣṭvā brāhmaṇamabravīt/
mamaiṣa putrakāmasya dīkṣitasya tvayaṃ prabho/
vijajñe'tha bhṛgurddevo mama putro bhavatvayam

tathoti samanujñāto mahādevaḥ svayambhuvā/
putratve kalpayāmāsa mahādevastathā bhṛgum/
vāruṇā bhṛgavastasmāttadapatyañca sa prabhuḥ

dvitīyantu tataḥ śukramaṅgāreṣvapatatprabhuḥ/
aṅgāreṣvaṅgiro'ṅgāni saṃhitāni tato'ṅgirāḥ

sambhūtiṃ tasya tāṃ dṛṣṭvā vahnirbrahmāṇamabravīt/
retodhāstubhyamevāhaṃ dvitīyo'yaṃ mamāstviti

evamastviti so'pyukto brahmaṇā sadasaspatiḥ/
tasmādaṅgirasaścāpi āgneyā iti naḥ śrutam

ṣaṭ‌kṛtyastu punaḥ śukre brahmaṇā lokakāriṇā/
hute samabhavaṃstatra ṣaḍbrahmāṇa iti śrutiḥ

marīciḥ prathamastatra marīcibhyaḥ samutthitaḥ/
kratau tasmin suto jajñe yatastasmātsa vai kratuḥ

ahaṃ tṛtīya ityarthastasmādatriḥ sa kīrttyate/
keśaiśca niśitairbhūtaḥ pulastyastena sa smṛtaḥ

keśairlambaiḥ samudbhūtastasmāttu pulahaḥ smṛtaḥ /
vasumadhyātsamutpanno vasumān vasudhāśrayaḥ

vasiṣṭha iti tattvajñaiḥ procyate vrahmavādibhiḥ /
ityete brahmaṇaḥ putrā mānasāḥ ṣaṇmaharṣayaḥ

lokasya santānakarāstairimā varddhitāḥ prajāḥ/
prajāpataya ityevaṃ paṭhyante brahmaṇaḥ sutāḥ

apare pitaro nāma etaireva maharṣibhiḥ/
utpāditā ṛṣigaṇāḥ sapta lokeṣu viśrutāḥ

mārīcā bhārgavāścaiva tathaivāṅgiraso'pare/
paulastyāḥ paulahāścaiva vāsiṣṭhāścaiva viśrutāḥ/
ātreyāśca gaṇāḥ proktāḥ pitṝṇāṃ lokaviśrutāḥ

ete samāsatastāta puraiva tu guṇāstrayaḥ/
apūrvaśca prakāśāśca jyotiṣmantaśca viśrutāḥ

teṣāṃ rājā yamo devo yamairvihitakalmaṣāḥ/
apare prajānāṃ patayastāñchṛṇudhvamatandritāḥ

karddamaḥ kaśyapaḥ śeṣo vikrāntaḥ suśruvāstathā/
bahuputraḥ kumāraśca vivasvān sa śuciśravāḥ

pracetaso'riṣṭanemirbahulasva prajāpatiḥ/
ityevamādayo'nye'pi bahavaśca prajeśvarāḥ

kuśoccayā vālakhilyāḥ sambhūtāḥ paramarṣayaḥ/
manojavāḥ sarvagatāḥ sārvabhaumāśca te'bhavan

jātā bhasmavyapohinyāṃ brahmarṣigaṇasammatāḥ/
vaikhānasā munigaṇāstapaḥśrutaparāyaṇāḥ

srotobhyastasya cotpannāvaśvinau rūpasammitau/
vidurjanmākṣarajaso vimalā netrasambhavāḥ ४.५७ //
jyeṣṭhāḥ prajānāṃ patayaḥ srotobhyastasya jajñire/
ṛṣayo romakūpebhyastathā svedamalodbhavāḥ

dāruṇā hi rute māsā niryāsāḥ pakṣasandhayaḥ/
vatsarā ye tvahorātrāḥ pitraṃ jyotiśca dāruṇam

raudraṃ lohitamityāhurlohitaṃ kanakaṃ smṛtam/
tanmaitramiti vijñeyaṃ dhūmaśca paśavaḥ smṛtāḥ

ye'rcciṣastasya te rudrāstathādityāḥ samudbhavāḥ/
aṅgārebhyaḥ samutpannā jyotiṣo divyamānuṣāḥ

ādimānasya lokasya brahmā brahmasamudbhavaḥ/
sarvakāmadamityāhustatra kanyāmudāharan

brahmā suragurustatra tridaśaiḥ saṃprasīdati/
ime vai janayiṣyanti prajāḥ sarvāḥ prajeśvarāḥ

sve prajānāṃ patayaḥ sarve cāpi tapasvinaḥ/
tatprasādādimām̐llokāndhārayeyurimāḥ kriyāḥ

dvandvaṃ saṃvarddhayāmāsa tava tejovivarddhanam/
deveṣu vedavidvāṃsaḥ sarve rājarṣayastathā

vedamantra parāḥ sarve prajāpatiguṇodbhavāḥ/
anantaṃ brahma satyañca tapaśca paramaṃ bhuvi

sarve hi vayamete ca tavaiva prasavaḥ prabho/
brahma ca brāhmaṇāścaiva lokāścaiva carācarāḥ

marīcimāditaḥ kṛtvā devāśca ṛṣibhiḥ saha/
apatyānīha sañcintya te'patyaṅkāmayāmahe

tasmin yajñe mahābhāgā devāśca ṛṣibhiḥ saha/
etadvaṃśasamudbhūtāḥ sthānakālābhimāninaḥ

na ca tenaiva rūpeṇa sthāpayeyurimāḥ prajāḥ/
yugādinidhanāccaiva sthāpayeyurimāḥ prajāḥ

tato'bravīllokaguruḥ paramityavicārayan /
evaṃ devā viniścitya mayā sṛṣṭā na saṃśayaḥ/
bhavatāṃ vaṃśasambhūtāḥ punarete maharṣayaḥ

teṣāṃ bhṛghoḥ kīrtayiṣye vaṃśaṃ pūrvamahātmanaḥ/
vistareṇānupūrvyā ca prathamasya prajāpateḥ

bhāryā bhṛgorapratime uttame'bhijane śubhe/
hiraṇyakaśipoḥ kanyā divyā nāma pariśrutā/
pulomnaścāpi paulomī duhitā vara varṇinī

bhṛgostvajanayaddivyā kāvyaṃ vedavidāṃ varam/
devāsurāṇāmācāryaṃ śukraṅkavisutaṃ graham

sa śukraścośanā khyātaḥ smṛtaḥ kāvyo'pi nāmataḥ/
pitṝṇāṃ mānasī kanyā somapānāṃ yaśasvinī/
śukrasya bhāryāṅgī nāma vijajñe caturaḥ sutān

brāhmeṇa tejasā yuktaḥ sa cāto brahmavittamaḥ/
tasyāmeva tu catvāraḥ putrāḥ śukrasya jajñire

tvaṣṭā varūtrī dvāvetau śaṇḍāmarkau ca tāvubhau/
te tadādityasaṅkāśā brahma kalpāḥ prabhāvataḥ

rañjanaḥ pṛthuraśmiśca vidvānyaśca bṛhadgirāḥ/
varūtriṇaḥ sutā hyete brahmiṣṭhāḥ surayājakāḥ

ijyādharmavināśārthaṃ manumetyābhyayojayan/
nirasyamānaṃ vai dharmaṃ dṛṣṭvendro manumabravīt

etaireva tu kāmaṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yājanam/
śrutvendrasya tu tadvākyaṃ tasmād deśādapākraman

tirobhūteṣu teṣvindro dharmapatnīñca cetanām/
graheṇa mocayitvā tu tataḥ so'nusasāra tām

tata indravināśāya yatamānān yatīṃstu tān /
tatrāgatān punardṛṣṭvā duṣṭānindraḥ prahanyatu/
suṣvāpa devadevasya vedyāṃ vai dakṣiṇe tataḥ

teṣāntu bhakṣyamāṇānāṃ tatra śālāvṛkaiḥ saha/
śīrṣāṇi nyapataṃstāni kharjūrāṇyabhavaṃstataḥ

evaṃ varūtriṇaḥ putrā indreṇa nihatāḥ purā/
yajanyāṃ devayānī ca śukrasya duhitā'bhavat

triśirā viśvarūpastu tvaṣṭuḥ putro'bhavanmahān/
viśvarūpānujaścāpi viśvakarmā yamaḥ smṛtaḥ

bhṛgostu bhṛgavo devā jajñire dvādaśātmajāḥ/
devyāṃ tānsuṣuve sarvānkāvyaścaivātmajānprabhuḥ

bhuvano bhāvanaścaiva anyaścānyāyatastathā/
kratuḥśravāśca mūrddhā ca vyajayo vyaśruṣaśca yaḥ/
prasava ścāpyajaścaiva dvādaśo'dhipatiḥ smṛtaḥ

ityete bhṛgavo devāḥ smṛtā dvādaśa yājñikāḥ /
paulomyajanayatputraṃ brahmiṣṭhaṃ vaśinaṃ vibhum

vyādhitaḥ so'ṣṭame māsi garbhakrūreṇa karmaṇā/
cyavanāccyavanāso'tha cetanastu pracetasaḥ/
prācetasāccyavanakrodhādadhvānaṃ puruṣādajaḥ

janayāmāsa putrau dvau sukanyāyāñca bhārgavaḥ/
ātmavānaṃ dadhīcañca tāvubhau sādhusaṃmatau

sārasvataḥ sarasvatyāṃ dadhīcāccopapadyate/
rucī patnī mahābhāgā ātmavānasya nāhuṣī

tasya ūrvoṛṣirjajñe ūrū bhittvā mahāyaśāḥ /
aurvaścāsīdṛcīkastu dīptāgnisadṛśaprabhaḥ

jamadagniṛcīkasya satyavatyāṃ vyajāyata/
bhṛgośca ruciparyāye raudravaiṣṇavayostathā

jamanādvaiṣṇavasyāgnerjamadagnirajāyata/
reṇukā jamadagnestu śakratulyaparākramam/
brahmakṣatramayaṃ rāmaṃ suṣuve'mitatejasam

aurvasyāsītputraśataṃ jamadagnipurāgemam /
teṣāṃ putrasahasrāṇi bhārgavāṇāṃ parasparāt

ṛṣyantareṣu vai bāhyā bahavo bhārgavāḥ smṛtāḥ /
vatso viśvo'śviṣeṇaśca pāṇḍaḥ pathyaḥ saśaunakaḥ/
gotreṇa saptamā hyete pakṣā jñeyāstu bhārgavāḥ

śrṛṇutāṅgiraso vaṃśamagneḥ putrasya dhīmataḥ/
yasyānvavāye sambhūtā bhāradvājāḥ sagautamāḥ/
devāścāṅgiraso mukhyāstviṣumanto mahaujasaḥ

surūpā caiva mārīcī kārddamī ca tathā svarāṭ/
pathyā ca mānavī kanyā tisro bhāryāstvatharvaṇaḥ/
ityetāṅgirasaḥ patnyastāsu vakṣyāmi santatim

atharvaṇastu dāyādāstāsu jātāḥ kulodvahāḥ/
utpannā mahatā caiva tapasā bhāvitātmanām

bṛhaspatiḥ surūpāyāṃ gautamaḥ suṣuve svarāṭ/
avandhyaṃ vāmadevañca utathyamuśijantathā

dhiṣṇuḥ putrastu pathyāyāṃ saṃvartaścaiva mānasaḥ/
vicittaśca tathāyasyaḥ śaradvāṃścāpyutathyajaḥ

aśijo dīrghatamā bṛhaduttho vāmadevajaḥ/
dhiṣṇuḥ putrāḥ sudhanvāna ṛṣabhaśca sudhanvanaḥ//४.१०२
rathakārāḥ smṛtā devā ṛṣayo ye pariśrutāḥ/
bṛhaspaterbharadvājo viśrutaḥ sumahāyaśāḥ

aṅgirasastu saṃvartto devānaṅgirasaḥ śrṛṇu/
bṛhaspateryavīyāṃso devā hyaṅgirasaḥ smṛtāḥ

aurasāṅgirasaḥ putrāḥ surūpāyāṃ vijajñire/
audāryāyurdanurdakṣo darbhaḥ prāṇastathaiva ca/
haviṣmāṃśca haviṣṇuśca kratuḥ satyaśca te daśa

ayasyastu utathyaśca vāmadevastathośijaḥ/
bhāradvājāḥ śāṃkṛtikā gārgyakāṇvarathītarāḥ

mudgalā viṣṇuvṛddhāśca haritā vāyavastathā/
tathā bhākṣā bharadvājā ārṣabhāḥ kimbhayāstathā

ete hyaṅgirasaḥ pakṣā vijñeyā daśa pañca ca/
ṛṣyantareṣu vai bāhyā bahavo'ṅgirasaḥ smṛtāḥ

mārīcaṃ parivakṣyāmi vaṃśamuttamapūruṣam/
yasyānvavāye sambhūtaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

marīcirāpaścakame tābhidhyāyanprajepsayā/
putraḥ sarvaguṇopetaḥ prajāvān surucirditiḥ/
saṃpūjyate praśastāyāṃ manasā bhāvitā prabhuḥ

āhūtāśca tataḥ sarvā āpaḥ samavasatprabhuḥ/
tāsu praṇihitātmānamekaḥ so'janayatprabhuḥ

putramapratimannāmnāriṣṭanemiḥ prajāpatiḥ/
putraṃ marīcaṃ sūryābhaṃ vadhauveśo vyajījanat

pradhyāyan hi satāṃ vācaṃ putrārthī salile sthitaḥ/
saptavarṣasahasrāṇi tataḥ so'pratimo'bhavat

kaśyapaḥ saviturvidvāṃstena sa brahmaṇaḥ samaḥ /
manvantareṣu sarveṣu brāhmaṇāṃśena jāyate

kanyānimitamityukte dakṣeṇa kupitāḥ prajāḥ /
apibatsa tadā kaśyaṃ kaśyaṃ madyamihocyate

hāścekasā hi vijñeyā brahmaṇaḥ kaśya ucyate/
kaśyaṃ madyaṃ smṛtaṃ vipraiḥ kaśyapānāttu kaśyapaḥ

karoti nāma yadvāco vācaṃ krūramudāhṛtam/
dakṣābhiśaptaḥ kupitaḥ kaśyapastena so'bhavat

tasmācca kaśyapenokto brahmaṇā parameṣṭhinā/
tasmāddakṣaḥ kaśyapāya kanyāstāḥ pratyapadyata/
sarvāśca brahmavādinyaḥ sarvāstā lokamātaraḥ

ityetamṛṣisargantu puṇyaṃ yo veda vāruṇam/
āyuṣmān puṇyavān śuddhaḥ sukhamāpnotyanuttamam/
dhāraṇāt śravaṇāccaiva sarvapāpaiḥ pramucyate

athābruvan punaḥ sarve munayo romaharṣaṇam/
vinivṛtte prajāsarge ṣaṣṭhe vai cākṣuṣasya ha /
nisargaḥ sampravṛtto'yaṃ manorvaiva svatasya ha

//sūta uvāca//
prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ svayaṃ dakṣaḥ svayambhuvā/
sasarja dakṣo bhūtāni gatimanti dhruvāṇi ca /
upasthite'ntare hyasmin manorvaivasvatasya ha

tataḥ pravṛtto dakṣastuprajāḥ sraṣṭuñcaturvidhāḥ/
jarāyujā aṇḍajāśca udbhijjāḥ svedajāstathā

daśavarṣa sahasrāṇi taptvā ghoraṃ mahattapaḥ/
sambhāvito yogabalairaṇimādyairviśeṣataḥ

ātmānaṃ vyabhajan śrīmān manuṣyoragarākṣasān/
devāsurasagandharvān divyasaṃhananaprajān /
īśvarānātmanastulyān rūpadraviṇatejasā

tathaivānyāni mudito gatimanti dhruvāṇi ca/
mānasānyeva bhūtāni sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ

ṛṣīn devān sagandharvān manuṣyoragarākṣasān/
yakṣabhūtapiśācāṃśca vayaḥpaśumṛgāṃstathā

yadāsya manasā sṛṣṭā na vyavarddhanta tāḥ prajāḥ/
apadhyātā bhagavatā mahādevena dhīmatā

maithunena ca bhāvena sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ/
asikrīṃ cāvahat patnīṃ vīraṇasya prajāpateḥ

sutāṃ sumahatā yuktāṃ tapasā lokadhāriṇīm/
yayā dhṛtamidaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam

atrāpyudā harantīmau ślokau prācetasaṃ prati/
dakṣasyodvahato bhāryāmasiknīṃ vīriṇīṃ parām

kūpānāṃ niyutaṃ dakṣaḥ sarpiṇāṃ sābhimāninām/
nadīgiriṣu sarjjaṃstāḥ pṛṣṭhato'nuyayau prabhuḥ

taṃ dṛṣṭvā ṛṣibhiḥ proktaṃ pratiṣṭhāsyati vai prajāḥ/
prathamātra dvitīyā tu dakṣasyeha prajāpateḥ

tathāgacchadyathākālaṃ kūpānāṃ niyute tu saḥ/
asiknīṃ vairiṇīṃ yatra dakṣaḥ prācetaso'vahat

atha putrasahasraṃ sa vairiṇyāmamitaujasā/
asivanyāṃ janayāmāsa dakṣaḥ prācetasaḥ prabhuḥ

tāṃstu dṛṣṭvā mahātejāḥ sa vivarddhayiṣūn prajāḥ.
devarṣiḥ priyasaṃvādo nārado brahmaṇaḥ sutaḥ/
nāśāya vacanaṃ teṣāṃ śāpāyaivātmano'bravīt

yaḥ sa vai procyatevipraḥ kaśyapasyeti kṛtrimaḥ/
dakṣaśāpabhayādbhīto brahmārṣistena karmaṇā

yaḥ kaśyapasutasyātha parameṣṭhī vyajāyata/
mānasaḥ kaśyapasyeha dakṣaśāpabhayāt punaḥ

tasmāt sa kaśyapasyātha dvitīyaṃ mānaso'bhavat/
sa hi pūrvasamutpanno nāradaḥ parameṣṭhinaḥ

yena dakṣasya putrāste haryaśvā iti viśrutāḥ /
nindārthaṃ nāśitāḥ sarve vinaṣṭāśca na saṃśayaḥ

tasyodyatastadā dakṣaḥ kruddho nāśāya vai prabhuḥ /
brahmarṣīn vai puraskṛtya yācitaḥ parameṣṭhinā

tato'bhisandhitaṃ cakre dakṣastu parameṣṭhinā/
kanyāyāṃ nārado mahyaṃ tava putro bhavatviti

tato dakṣaḥ sutāṃ prādāt priyāṃ vai parameṣṭhine /
tasmāt sa nārado jajñe bhūyaḥ śānto bhayādṛṣiḥ

tadupaśrutya viprāste jātakautūhalāḥ punaḥ /
apṛcchan vadatāṃ śreṣṭhaṃ sūtaṃ tattvārthadarśinam

//ṛṣaya ūcuḥ //
kathaṃ vināśitāḥ putrā nāradena mahātmanā/
prajāpatisutāste vai prajāḥ prācetasātmajāḥ

sa tathyaṃ vacanaṃ śrutvā jijñāsāsambhavaṃ śubham /
provāca madhuraṃ vākyaṃ teṣāṃ sarvaguṇānvitam

dakṣaputrāśca haryaśvā vivarddhayiṣavaḥ prajāḥ/
samāgatā mahāvīryā nāradastānuvāca ha

bāliśā bala yūyaṃ vai na prajānītha bhūtalam/
antamūrddhvamadhaścaiva kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ

kiṃ pramāṇantu medinyāḥ sraṣṭavyāni tathaiva ca/
avijñāyeha sraṣṭavyamanyathā kiṃ nu srakṣyatha/
alpaṃ vāpi bahurvāpi tatra doṣastu dṛśyate

te tu tadvacanaṃ śrutvā prayātāḥ sarvatodiśam/
vāyuntu samanuprāpya gatāste vai parābhavam

adyāpi na nivarttante bhramanto vāyumiśritāḥ /
evaṃ vāyupathaṃ prāpya bhramante te maharṣayaḥ

sveṣu putreṣu naṣṭeṣu dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ/
vairimyāmeva putrāṇāṃ sahasramasṛjat prabhuḥ

prajā vivarddhayiṣavaḥ śabalāśvāḥ punastu te/
pūrvamuktaṃ vacastatra śrāvitā nāradena ha

tacchratvā vacanaṃ sarve kumārāste mahaujasaḥ/
anyo'nyamūcuste sarve samyagāha mahānṛṣiḥ/
bhrātṝṇāṃ padavī caiva gantavyā nātra saṃśayaḥ

jñātvā pramāṇaṃ pṛtvyāśca sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ/
te'pi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvatodiśam/
adyāpi na nivarttante samudrebhya ivāpagāḥ

tataḥ prabhṛti vai bhrātā bhrāturanveṣaṇe rataḥ/
prayāto naśyati tathā tanna kāryaṃ vijānatā

naṣṭeṣu śabalāśveṣu dakṣaḥ kruddho'bhavadvibhuḥ/
nāradaṃ nāśamehīti garbhavāsaṃ vaseti ca

tathā teṣvapi naṣṭeṣu mahātmasu purā kila/
ṣaṣṭikanyā'sṛjaddakṣo vairiṇyāmeva viśrutāḥ

tāstadā pratijagrāha patnyarthe kaśyapaḥ prabhuḥ/
dharmaḥ somastu bhagavāṃstathaivānye maharṣayaḥ

imā visṛṣṭiṃ dakṣasya kṛtsnāṃ yo veda tattvataḥ/
āyuṣmān kīrttimān dhanyaḥ prajānāṃśca bhavatyuta

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte prajāpativaṃśānukīrttanaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ