Vayu Purana · Chapter 5

//ṛṣaya ūcuḥ //
devānāṃ dānavānāñca daityānāñcaiva sarvaśaḥ/
utpattiṃ vistareṇeha brūhi vaivasvate'ntare

//sūta uvāca//
dharmasya tāvadvakṣyāmi nisargaṃ taṃ nibodhata/
arundhatī vasuryāmī lambā bhānurmarutvatī

saṅkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā tathaiva ca/
dharmapatnyo daśatvetā dakṣaḥ prācetaso dadau

sādhyā putrāṃstu dharmasya sādhyān dvādaśa jajñire/
sādhyā nāma mahābhāgāśchandajā yajñabhāginaḥ/
devebhyastān parān devān devajñāḥ paricakṣire

brahmaṇo vai mukhāt sṛṣṭā jayā devāḥ prajepsayā/
sarve mantraśarīrāste smṛtā manvantareṣviha

darśaśca paurṇamāsaśca bṛhadyacca rathantaram /
cittiścaiva vicittiśca ākūtiḥ kūtireva ca

vijñātā caiva vijñāto mano yajñaśca te smṛtāḥ /
nāmānyetāni teṣāṃ vai jayānāṃ prathitāni ca

brahmaśāpena te jātāḥ punaḥ svāyambhuve jitāḥ/
svārociṣe vai tuṣitāḥ satyāścaivottame punaḥ

tāmase harayo nāma vaikuṇṭhā raivatāntare/
sādhyāśca cākṣuṣe nāmnā chandajā jajñire surāḥ

dharmaputrā mahābhāgāḥ sādhyā ye dvādaśāmarāḥ/
pūrvaṃ sma anusūyante cākṣuṣasyāntare manoḥ

svārociṣe'ntare'tītā devā ye vai mahaujasaḥ/
tuṣitā nāma te'nyonyamūcurvai cākṣuṣe'ntare

kiñcicchiṣṭe tadā tasmin devā vai tuṣitā'bhruvan/
itaretaraṃ mahābhāgān vayaṃ sādhyān praviśya vai/
manvantare bhaviṣyāmastannaḥ śreyo bhaviṣyati

evamuktvātu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ/
tasmāddvādaśasambhūtān dharmān svāyambhuvāt punaḥ

naranārāyaṇau tatra jajñāte punareva hi/
vipaścidindro yaścāsīttathā satyo hariśca tau/
svārociṣe'ntare pūrvamāstāntau tuṣitau surau

tuṣitānāntu sādhyatve nāmānyetāni vakṣyate/
mano'numantā prāṇaśca naro yānaśca vīryavān

cittirhayo nayaścaiva haṃso nārāyaṇastathā/
prabhavo'tha vibhuścaiva sādhyā dvādaśa jajñire

svāyambhuve'ntare pūrvaṃ tataḥ svārociṣe punaḥ/
nāmānyāsan punastāni tuṣitānāṃ nibodhata

prāṇo'pānastathodānaḥ samāno vyāna eva ca/
cakṣuḥ śrotraṃ tathā prāṇaḥ sparśo buddhirmanastathā

prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca/
nāmānyetāni pūrvantu tuṣitānāṃ smṛtāni ha

vasostu vasavaḥ putrāḥ sādhyānāmanujāḥ smṛtāḥ /
dharo dhruvaśca somaśca āpaścaivānalo'nilaḥ/
pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo'ṣṭau prakīrttitāḥ

dharasya putro draviṇo hutahavyavahastathā/
dhruvaputro bhavo nāmnā kālo lokaprakālanaḥ

somasya bhagavān varcā budhaśca grahabodhanaḥ/
rohiṇyāṃ tau samutpannau triṣu lokeṣu viśrutau

dhārormikalilāścaiva trayaścandramasaḥ sutāḥ/
āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śamaḥ śāntastathaiva ca

skandaḥ sanatkumāraśca jajñe pādena tejasaḥ/
agniputraḥ kumārastu śarastambe vyajāyata/
tasya śākho viśakhaśca naigameyaśca pṛṣṭhajāḥ

anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putro manojavaḥ/
avijñātagatiścaiva dvau putrāvanilasya ca

pratyūṣasya viduḥ putra ṛṣirnāmnā tu devalaḥ/
dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau

bṛhaspatestu bhaginī varastrī brahmacāriṇī/
yogasiddhā jagatkṛtsnamasaktā vicaratyuta

prabhāsasya tu yā bhāryā vasūnāmaṣṭamasya ha/
viśvakarmā sutastasyā jātaḥ śilpiprajāpatiḥ

sa karttā sarvaśilpānāṃ tridaśānāñca varddhakiḥ/
bhūṣaṇānāñca sarveṣāṃ karttā kārayitā ca saḥ

sarveṣāñca vimānāni daivatānāṃ karoti saḥ/
mānuṣāścopajīvanti yasya śilpāni śilpinaḥ

viśvedevāstu viśvāyā jajñire daśa viśrutāḥ/
kraturdakṣaḥ śravaḥ satyaḥ kālaḥ kāmo dhunistathā

kuruvān prabhavāṃścaiva rocamānaśca te daśa/
dharmaputrāḥ smṛtā hyete viśvāyāṃ jajñire śubhāḥ

marutvatyāṃ marutvanto bhānavo bhānujāḥ smṛtāḥ /
muhūrttāśca muhūrttāyāṃ ghoṣaṃ lambā vyajāyata

saṅkalpāyāntu saṃjajñe vidvān saṅkalpa eva ca/
nāgavīthyastu jāmyāñca pathatrayasamāśritāḥ

pṛthivīviṣayaṃ sarvamarundhatyāṃ vyajāyata/
eṣa sargaḥ samākhyāto vidvān dharmasya śāśvataḥ

muhūrttāścaiva tithyaśca patibhiḥ saha suvratāḥ/
nāmataḥ saṃpravakṣyāmi bruvato me nibodhata

ahorātravibhāgaśca nakṣatrāṇi samāsataḥ/
muhūrttāḥ sarvanakṣatrā ahorātravidastathā

ahorātrakalānāntu ṣaṭ‌śatītyadhikā smṛtā/
ravergativiśeṣeṇa sarveṣu ṛtumicchataḥ

tato vedavidaścaitāṃ tithimicchanti parvasu/
aviśeṣeṣu kāleṣu yojyaḥ sa pitṛdānataḥ

raudraḥ sārvastathā maitraḥ piṇḍyavāsava eva ca/
āpyo'tha vaiśvadevaśca brāhmo madhyāhnasaṃśritaḥ

prājāpatyastathā aindrastathendro niṛtistathā/
vāruṇaśca tathāryamṇo bhāgāścāpi dināśritāḥ

ete dinamuhūrttāśca divākaravinirmitāḥ/
śaṅkucchāyāniśeṣeṇa vodetavyāḥ pramāṇataḥ

ajāstathāhirbudhnyaśca pūṣā hi yamadevatāḥ/
āgneyaścāpi vijñeyaḥ prājāpatyastathaiva ca

brahmasaumyastathādityo bārhaspatyo'tha vaiṣṇavaḥ/
sāvitro'tha tathā tvāṣṭro vāyavyaśceti saṃgrahaḥ

ekarātrimuhūrttāḥ syuḥ kramoktā daśa pañca ca/
indorgatyudayā jñeyā nālikāḥ pādikāstathā/
kālāvasthāsvigāstvete muhūrtā devatāḥ smṛtāḥ

sarvagrahāṇāṃ trīṇyeva sthānāni vihitāni ca/
dakṣiṇottaramadhyāni tāni vidyādyathākramam

sthānaṃ jāradgavaṃ madhye tathairāvatamuttaram/
vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirddiṣṭamiha tattvataḥ

aśvinī kṛttikā yāmyā nāgavīthiriti smṛtā /
puṣyo'śleṣā punarvasū vīthirairāvatī matā/
tisrastu vīthayo hyetā uttare mārga ucyate

pūrvottare phālgunyau ca maghā caivāryamī smṛtā /
hastacitre tathā svātī govīthītyabhiśabdhitā

jyeṣṭhā viśākhānurādhā vīthī jāradgavī smṛtā/
etāstu vīthayastisro madhyame mārga ucyate

mūlañcāṣāḍhe dve cāpi ajavīthyabhiśabditā /
śravaṇañca dhaniṣṭhā ca gārgī śatabhiṣaktathā

vaiśvānarī bhādrapade revatī caiva kīrtitā/
smṛtā vīthyastu tisrastā mārge vai dakṣiṇe budhaiḥ

saptaviṃśattu yāḥ kanyā dakṣaḥ somāya tā dadau/
sarvā nakṣatranāmnyastā jyotiṣe caiva kīrttitāḥ/
tāsāmapatyānyabhavan dīptānyamitatejasā

yāstu śeṣāstadā kanyāḥ pratijagrāha kaśyapaḥ/
caturdaśa mahābhāgāḥ sarvāstā lokamātaraḥ

aditirditirdanuḥ kālā ariṣṭā surasā tathā/
surabhirvinatā caiva tāmrā krodhavaśā irā/
kadrurmuniśca dharmajñaḥ prajāstāsāṃ nibodhata

cāriṣṇave'ntare'tīte ye dvādaśa purogamāḥ/
vaikuṇṭhānāma te sātryā babhūvuścākṣuṣe'ntare

upasthite'ntare hyasmin punarvaivasvatasya ha/
ārādhitā hyadityā te sametyāhuḥ parasparam

etāmeva mahābhāgāmaditiṃ saṃpraviśya vai/
vaivasvate'ntare hyasmin yogādarddhena cetasaḥ

gacchāmaḥ putratāmasyāstannaḥ śreyo bhaviṣyati/
adityāstu prasūtānāmādityatvaṃ bhaviṣyati

evamuktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ/
jajñire dvādaśādityā mārīcāt kaśyapātpunaḥ // ५.६०/
śatakratuśca viṣṇuśca jajñāte punareva hi /
vaivasvate'ntare hyasmin naranārāyaṇau surau

teṣāmapi hi devānāṃ nidhanotpattirucyate/
yathā sūryasya loke'smin udayāstamayāvubhau/
prajāpateśca viṣṇośca bhavasya ca mahātmanaḥ

śreṣṭhānuśravike yasmācchaktāḥ śabdādilakṣaṇe/
aṣṭātmake'ṇimādye ca tasmātte cajñire surāḥ

ityeṣa viṣye rāgaḥ sambhūtyāḥ kāraṇaṃ smṛtam/
brahmaśāpena sambhūtā jayāḥ svāyambhuve jitāḥ

svārociṣe vai tuṣitāḥ satyāścaivottame punaḥ/
tāmase harayo devā jātāścāriṣṇave tu vai/
vaikuṇṭhāścākṣuṣe sādhyā ādityāḥ sāmprate punaḥ

dhātā'ryamā ca mitraśca varuṇoṃ'śo bhagastathā/
indro vivasvān pūṣā ca parjanyo daśamaḥ smṛtaḥ

tatastvaṣṭā tato viṣṇurajaghanyo'jaghanyajaḥ/
ityete dvādaśādityāḥ kaśyapasya sutāḥ smṛtāḥ

surabhī kaśyapādrudrānekādaśa vijajñire/
mahādevaprasādena tapasā bhāvitā satī

aṅgārakaṃ tathā sarpaṃ niṛtiṃ sadasaspatim/
ajaikapādahirbughnyamūrddhvaketuṃ jvaraṃ tathā

bhuvanañceśvaraṃ mṛtyuṃ kapālañcaiva viśrutam/
devānekādaśaitāṃstu rudrāṃstribhuvaneśvarān/
tapasā tena mahatā surabhī tānajījanat

tato duhitarāvanye surabhī dve vyajāyata/
rohiṇī caiva rudrābhā gāndhārī ca yaśasvinī

rohiṇyāṃ jajñire kanyāścatasro lokaviśrutāḥ/
surūpā haṃsakīlā ca bhadrā kāmadughā tathā/
suṣuve kāmadughā tu surūpā tanayadvayam

haṃsakīlā nṛpa mṛṣīn bhadrāyāstu vyajāyata/
viśrutāstu mahābhāgā gandharvā vājinaḥ sutāḥ

uccaiḥśravāstadā jātāḥ khecarāste manojavāḥ/
śvetāḥ śyenāḥ piśaṅgāśca sāraṅgā haritārjunāḥ/
rudrā devopabāhyāste gandharvayonayo hayāḥ

bhūyo jajñe surabhyāstu śrīmān candrābhasuprabhaḥ/
sragvī kakujhī dyutimānamṛtālayasambhavaḥ/
surabhyanumate datto dhvajo māheśvarastu saḥ

ityete kaśyapasutā rudrādityāḥ prakīrttitāḥ/
dharmaputrāḥ smṛtāḥ sādhyā viśve ca vasavastathā

ariṣṭanemipatnīnāmapatyānīha ṣoḍaśa/
bahuputrasya viduṣaścatasro vidyutaḥ smṛtāḥ/
pratyaṅgirasajāḥ śreṣṭhā ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ

kṛśāśvasya tu devarṣerdevapraharaṇāḥ smṛtāḥ /
ete yugasahasrānte jāyante punareva hi

sarve devagaṇā viprāstraya striṃśattu chandajāḥ/
eteṣāmapi devānāṃ nirodhotpattirucyate

yathā sūryasya loke'smin udayāstamayāvubhau/
ete devanikāyāste sambhavanti yuge yuge

//ṛṣaya ūcuḥ//
sādhyāśca vasavo viśve rudrādityāstathaiva ca/
abhijātyā prabhāvaiśca karmabhiścaiva viśrutāḥ

prajāpateśca viṣṇośca bhavasya ca mahātmanaḥ/
antaraṃ jñātumicchāmo yaśca yasmādviśiṣyate

yaśca yasmāt prabhavati yaśca yasmin pratiṣṭhitaḥ/
jyāyānyo madhyamaścaiva kanīyān yaśca teṣu vai

pradhānabhūto yasteṣāṃ guṇabhūtaśca teṣu yaḥ/
karmabhiścābhijātyā ca prabhāveṇa ca yo mahān/
etat prabhrūhi naḥ sarvaṃ tvaṃ hi vettha yathāyatham

//sūta uvāca//
atra vo varṇayiṣyehamantaranteṣu yat smṛtam/
yadbrahmaviṣṇurudrāṇāṃ śrṛṇudhvaṃ me vivakṣataḥ

rājasī tāmasī caiva sāttvikī caiva tāḥ smṛtāḥ /
tanvaḥ svayambhuvaḥ proktāḥ kāle kāle bhavanti yāḥ

etāsāmantaraṃ vaktuṃ naiva śakyaṃ dvijottamāḥ/
guṇavṛddhinibandhatvād dvidhānugrahabandhataḥ

pravṛttiñca nivṛttiñca guṇavṛddhimiha dvijāḥ/
yathāśakti pravakṣyāmi tanūnāṃ tannibodhata

ekā tu kurute tāsāṃ rājasī sarvataḥ prajāḥ/
ekā caivārṇavasthā tu sānugṛhṇāti sāttvikī/
ekā sā kṣipate kāle tāmasī grasate prajāḥ

rajasā tu samudrikto brahmā sambhavate yadā/
puruṣākhyā tadā tasya sāttvikī vinivarttate

yadā bhavati kālātmā udrekāttamasastu saḥ/
brahmākhyā sā tadā tvasya rājasī vinivarttate

sattvodrekāttu puruṣo yadā bhavati sa prabhuḥ/
kālākhyā sā tadā tasya punarnabhavatīti vai

kramāttasya nivarttante rūpaṃ nāma ca karma ca/
trailokye varttamānasya sarvānugrahanigrahaiḥ

yadā bhavati brahmā ca tadā cāntaramucyate/
yadā ca puruṣo brahmā na caiva puruṣastu saḥ

maṇirvibhajate varṇān vicitrān sphaṭike yathā/
vaimalyādāśrayavaśāttadvarṇaḥ syāttadañjanaḥ

tadā guṇavaśāttasya svayambhoranurañjanam/
ekatve ca pṛthaktve ca proktametannidarghanam

eko bhūtvā yathā meghaḥ pṛthaktvenāvatiṣṭhate/
rūpato varṇataścaiva tathā guṇavaśāttu saḥ

bhavatyeko dvidhā caiva tridhā mūrtivināśanāt/
eko brahmāntakṛccaiva puruṣaśceti te trayaḥ

ekasyaitāḥ smṛtāstisrastanavastu svayambhuvaḥ/
brāhmī ca pauruṣī caiva antakārī ca te trayaḥ

tatra yā rājasī tasya tanuḥ sā vai prajākarī/
yā tāmasī tu kālākhyā prajākṣayakarī tu sā/
sāttvikī pauruṣī yā tu sānugrahakarī smṛtā

rājasyā brahmaṇoṃ'śena marīciḥ kaśyapo'bhavat/
tāmasī cāntakṛdyā tu tadaṃśenābhavadbhavaḥ

sāttvikī pauruṣī yā sā tasyāḥ śociṣṇurucyate/
trailokye tāḥ smṛtāstisrastanavastu svayambhuvaḥ

nānāprayojanārthāṃ hi kālo'vasthāṃ karoti yaḥ/
brahmatvena prajāḥ sṛṣṭhvā viṣṇutvenānugṛhya ca/
vaiṣṇavyānugṛhītā stā raudyānugrasate punaḥ

ekaḥ svayambhuvaḥ kālastribhistrīn vai karoti saḥ/
sṛjate cānugṛhṇāti prajāḥ saṃharate tathā

ityetāḥ kathitā stisrastanavastu svayambhuvaḥ/
prajāpatyā ca raudrī ca vaiṣṇavī caiva tāḥ smṛtāḥ

ekā tanuḥ smṛtā vede dharmaśāstre purātane/
sāṅkhyayogapare vīraiḥ pṛthaktvaikatvadarśibhiḥ/
abhijātaprabhāvajñaiṛṣibhistattvadarśibhiḥ

ekatve ca pṛthaktve ca tāsu bhinnāḥ prajāstviha /
idaṃ paramidaṃ neti bruvato bhinnadarśanāḥ

brahmāṇaṃ kāraṇaṃ kecit kecit prāhuḥ prajāpatim/
kecicchivaṃ paratvena prāhurviṣṇuṃ tathā'pare/
avijñānena saṃsaktāḥ saktā ratyādicetasā

tattvaṃ kālañca deśañca kāryāṇyāvekṣya tattvataḥ/
kāraṇañca smṛtā hyetā nānārtheṣviha devatāḥ

ekaṃ nindati yasteṣāṃ sarvānena sa nindati/
ekaṃ praśasamānastu sarvāneva praśaṃsati/
ekaṃ yo vetti puruṣaṃ tamāhurbrahmavādinam

adveṣastu sadā kāryo devatāsu vijānatā/
na śakyamīśvaraṃ jñātumaiśvaryeṇa vyavasthitam

ekātmā sa tridhā bhūtvā saṃmohayati yaḥ prajāḥ/
eteṣāñca trayāṇāntu vicarantyantaraṃ janāḥ

jijñāsantaḥ parīkṣantaḥ saktā rūpāvicetasaḥ/
idaṃ paramidaṃ neti vadanti bhinnadarśinaḥ

yātudhānān viśantyetāḥ piśācāṃścaiva tānnarān /
ekatvena pṛthaktvena svayambhūrvyavatiṣṭhate

guṇamātrātmikābhistu tanubhirmohayan prajāḥ/
teṣvekaṃ yajate yastu sa tadā yajate trayam

tasmāddevāstrayo hyete nairantarye vyavasthitāḥ/
tasmāt pṛthaktvamekatvasaṅkhyā saṅkhyāgatāgatam/
ekatvaṃ vā bahutvaṃ vā teṣu ko jñātumarhati

yasmāt sṛṣṭvānugṛhṇīte grasate caiva te prajāḥ /
guṇātmakatvātrtraikālye tasmādekaḥ sa ucyate

rudraṃ brah‌māṇamindrañca loka pālān ṛṣīn danūn/
devaṃ tamekaṃ bahudhā prāhurnārāyaṇaṃ dvijāḥ

prājāpatyā tanuryā ca tanuryā caiva vaiṣṇavī/
manvantare ca kalpe ca āvarttante punaḥ punaḥ

tejasā yaśasā buddhyā śrutena ca balena ca /
jāyante tatsamāścaiva tānapīha nibodhata

rājasyā brāhmaṇoṃ'śena marīciḥ kaśyapo'bhavat/
tāmasyāstasya cāṃśena kālātmā rudra ucyate /
sāttvikyāḥ puruṣāṃśena yajñe viṣṇurabhūttadā

triṣu kāleṣu tasyaitā brahmaṇastanavoṃ'śajāḥ/
kālo bhūtvā punaścāsau rudraḥ saṃharate prajāḥ

samprāpte caiva kalpānte saptaraśmirddivākaraḥ/
bhūtvā saṃvarttakādityo lokāṃstrīn sa tadādahat

viṣṇuḥ prajānugṛhṇāti nāmarupaviparyaye /
tasyāntasyāmavasthāyāṃ tattadutpattikāraṇam

sattvodriktā tu yā proktā brahmaṇaḥ pauruṣī tanuḥ/
tasyāṃśena vijajñe sa iha svāyambhuve'ntare/
ākūtyāṃ manaso deva utpannaḥ prathame vibhuḥ /. ५.१२५ //
tataḥ punaḥ sa vai devo prāpte svārociṣe'ntare/
tuṣitāyāṃ samutpanno hyatītastuṣitaiḥ saha

auttame cāntare caiva tuṣitastu viduḥ sa vai/
vaśavarttibhirutpanno vaśavarttī hariḥ punaḥ

satyāyāmabhavatsatyaḥ satyaiḥ saha surottamaiḥ/
tāmasasyāntare cāpi samprāpte punareva hi/
bhāryāyāṃ haribhiḥ sārddhaṃ harireva babhūva ha

cāriṣṇave'ntare cāpi harirdavaḥ punastu saḥ/
vaikuṇṭhāyāmasau jajñe hyābhūtarajasaiḥ saha/
vaikuṇṭhaḥ sa punarddevaḥ samprāpte cākṣuṣe'ntare

dharmo nārāyaṇaḥ sādhyaḥ sādhyaiḥ saha surairabhūt /
sa tu nārāyaṇaḥ sādhyaḥ prāpte vaivasvate'ntare

mārīcāt kaśyapādviṣṇuradityāṃ sambamūva ha/
tristriḥ kramairimān lokān jitvā viṣṇururukramam

pratyapādayadindrāya devebhyaścaiva sa prabhuḥ/
ityetāsatanavastasya vyatītāḥ sapta saptasu/
manvantareṣvatīteṣu yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ

tasmādviṣṭamidaṃ sarvaṃ vāmaneneha jāyatā/
tasmātsa vai smṛto viṣṇurviśerdhātoḥ praveśanāt

ityete brahmaṇaścaiva vāmanasya mahātmanaḥ/
ekatvañca pṛthaktvañca viśiṣṭatvañca kīrttitam

devatānāmihāṃśena jāyante yāstu devatāḥ/
tāsāntāstejasā buddhyā śrutena ca balena ca/
jāyante tatsamāścaiva tā vai teṣāmanugrahāt

yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā/
tattadevāvagacchaghvaṃ viṣṇostejoṃ'śasambhavam

sa evaṃ jāyateṃ'śena kecidicchanti mānavāḥ/
tato'pare bruvantīmamanyonyāṃśena jāyate

evaṃ vivadamānāste dṛṣṭvā tānvai bruvanti ha/
yasmānna vidyate bhedo manasaścetasaśca ha/
tasmādanugrahāsteṣāṃ kṣetrajñāste bhavantyuta

ekastu prabhuśaktyā vai bahudhā bhavatīśvaraḥ/
bhūtvā yasmācca bahudhā bhavanyekaḥ punastu saḥ

tasmātsumanaso bhedājjāyante tejasaśca ha/
manvantareṣu sarveṣu prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ/
sargādau sakṛdutpannāstiṣṭhantīha praśaṃsayā

prāpte prāpte tu kalpānte rudraḥ saṃharati prajāḥ/
jāyante mohayanto'nyānīśvarā yogamāyayā

aiśvaryeṇa carantaste mohayanti hyanīśvarāḥ/
tasmāddoṣapracāreṣu yuktāyuktaṃ na vidyate

bhūtāpavādino duṣṭā madhyasthā bhūtabhāvinaḥ/
bhūtāpavādinaḥ śaktāstrayo vedāḥ pravādinām

dṛḍhapūrvaśrutatvācca pravādāccaiva laukikāt/
caturbhiḥ kāraṇairebhiryathātattvaṃ na vindati

pūrvamarthāntare nyastāḥ kālāntaragatā api/
tenānyat santamapyarthaṃ dveṣānna pratipadyate

darśānāṃ dravyabhūto yo guṇabhūtastu teṣu yaḥ/
karmaṇāṃ manasāṃ karttā abhijātyā ca yo mahān/
śrutajñaiḥ kāraṇairetaiścaturbhiḥ parikīrttyate

aśaktaruṣṭo jānāti devatāḥ pravibhāgaśaḥ/
imau codāharantyatra ślokau yogeśvaraṃ prati

ātmanaḥ pratirūpāṇi pareṣāñca sahasraśaḥ/
kuryādyogabalamprāpya taiśca sarvaiḥ sahācaret

prāpnuyādviṣayāścaiva tathaivogratapaścaran /
saṃharecca punaḥ sarvān sūryatejo guṇāniva

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte kaśyapīyaprajāsargo nāma pañcamo'dhyāyaḥ