વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 4-2

ઋષયસ્તુ તતઃ શ્રુત્વા નૈમિષારણ્યવાસિનઃ।
પ્રત્યૂચુસ્તે તતઃ સર્વે સૂતં પર્યાકુલેક્ષણાઃ

ભવાન્ વૈ વંશકુશલો વ્યાસાત્ પ્રત્યક્ષદર્શવાન્।
તસ્માત્ત્વં ભવનં કૃત્સ્નં લોકસ્યામુષ્ય વર્ણય

યસ્ય યસ્યાન્વયા યે યે તાંસ્તાનિચ્છામ વેદિતુમ્।
તેષાં પૂર્વર્ષિસૃષ્ટિં ચ વિચિત્રાં તાં પ્રજાપતેઃ

અસકૃત્પરિપૃષ્ટસ્તૈર્મહાત્મા લોમહર્ષણઃ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કથયામાસ સત્તમઃ

॥લોમહર્ષણ ઉવાચ॥
પૃષ્ટાં ચૈતાં કથાં દિવ્યાં શ્લક્ષ્ણાં પાપપ્રણાશિનીમ્।
કથ્યમાનાં મયા ચિત્રાં બહ્વર્થાં શ્રુતિસમ્મતામ્

યશ્ચેમાંધારયેન્નિત્યં શ્રૃણુયાદ્વાપ્યભીક્ષ્ણશઃ।
શ્રાવયેચ્ચાપિ વિપ્રેભ્યો યતિભ્યશ્ચ વિશેષતઃ

શુચિઃ પર્વસુ યુક્તાત્મા તીર્થેષ્વાયતનેષુ ચ।
દીર્ઘમાયુરવાપ્નોતિ સ પુરાણાનુકીર્ત્તનાત્।
સ્વવંશધારણં કૃત્વા સ્વર્ગલોકે મહીયતે

વિસ્તારાવયવં તેષાં યથાશબ્દં યથાશ્રુતમ્।
કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધધ્વં સર્વેષાં કીર્ત્તિવર્દ્ધનમ્

ધન્યં યશસ્યં શત્રુઘ્નં સ્વર્ગ્યમાયુર્વિવર્ધનમ્।
કીર્ત્તનં સ્થિરકીર્ત્તીનાં સર્વેષાં પુણ્યકારિણામ્

સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ।
વંશાનુચરિતઞ્ચેતિ પુરાણં પંચલક્ષણમ્

કલ્પેભ્યોઽપિ હિ યઃ કલ્પઃ શુચિભ્યો નિયતઃ શુચિઃ।
પુરાણં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ મારુતં વેદસમ્મિતમ્

પ્રબોધઃ પ્રલયશ્ચૈવ સ્થિતિરુત્પત્તિરેવ ચ।
પ્રક્રિયા પ્રથમઃ પાદઃ કથ્યવસ્તુપરિગ્રહઃ

ઉપોદ્વાતોઽનુષઙ્ગશ્ચ ઉપસંહાર એવ ચ।
ધર્મ્યં યશસ્યમાયુષ્યં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

એવં હિ પાદાશ્ચત્વારઃ સમાસાત્ કીર્ત્તિતા મયા।
વક્ષ્યામ્યેતાન્ પુનસ્તાંસ્તુ વિસ્તરેણ યથાક્રમમ્

તસ્મૈ હિરણ્યગર્ભાય પુરુષાયેશ્વરાય ચ।
અન્તાય પ્રથમાયૈવ વિશિષ્ટાય પ્રજાત્મને।
બ્રહ્મણે લોકતન્ત્રાય નમસ્કૃત્ય સ્વયમ્ભુવે

મહદાદ્યં વિશેષાન્તં સવૈરુપ્યં સલક્ષણમ્।
પઞ્ચપ્રમાણં ષટ્શ્યેતં પુરુષાધિષ્ઠિતં નુતમ્।
અસંશયાત્ પ્રવક્ષ્યામિ ભૂતસર્ગમનુત્તમમ્

અવ્યક્તં કારણં યત્તુ નિત્યં સદસદાત્મકમ્।
પ્રધાનં પ્રકૃતિં ચૈવ યમાહુસ્તત્ત્વ ચિન્તકાઃ

ગન્ધવર્ણરસૈર્હીનં શબ્દસ્પર્શવિવર્જ્જિતમ્।
અજાતં ધ્રુવમક્ષય્યં નિત્યં સ્વાત્મન્યવસ્થિતમ્

જગદ્યોનિં મહદ્ભૂતં પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્।
વિગ્રહં સર્વભૂતાનામવ્યક્તમભવત્ કિલ

અનાદ્યન્તમજં સૂક્ષ્મન્ત્રિગુણં પ્રભવાવ્યયમ્।
અસામ્પ્રતમવિજ્ઞેયં બ્રહ્માગ્રે સમવર્ત્તત

તસ્યાત્મના સર્વમિદં વ્યાપ્તમાસીત્તમોમયમ્।
ગુણસામ્યે તદા તસ્મિન્ ગુણભાવે તમોમયે

ગર્ગકાલે પ્રધાનસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્ય વૈ।
ગુણભાવાદ્વાચ્યમાનો મહાન્ પ્રાદુર્બભૂવ હ

સૂક્ષ્મેણ મહતા સોઽથ અવ્યક્તેન સમાવૃતઃ।
સત્વોદ્રિક્તો મહાનગ્રે સત્ત્વમાત્રપ્રકાશકમ્।
મનો મહાંશ્ચ વિજ્ઞેયો મનસ્તત્કારણં સ્મૃતમ્

લિઙ્ગમાત્રસમુત્પન્નઃ) ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્તુ સઃ।
ધર્માદીનાન્તુ રૂપાણિ લોકતત્ત્વાર્થહેતવઃ।
મહાંસ્તુ સૃષ્ટિં કુરુતે નોદ્યમાનઃ સિસૃક્ષયા

મનો મહાન્મતિર્બ્રહ્મા પૂર્બુદ્ધિઃ ખ્યાતિરીશ્વરઃ।
પ્રજ્ઞા ચિતિઃ સ્મૃતિઃ સંવિત્ વિપુરં ચોચ્યતે બુધૈઃ

મનુતે સર્વભૂતાનાં યસ્માચ્ચેષ્ટાફલં વિભુઃ।
સૌક્ષ્મત્વેન વિવૃદ્ધાનાં તેન તન્મન ઉચ્યતે

તત્ત્વાનામગ્રજો યસ્માન્મહાંશ્ચ પરિમાણતઃ।
શેષેભ્યોઽપિ ગુણેભ્યોઽસૌ મહાનિતિ તતઃ સ્મૃતઃ

બિભર્તિ માનં મનુતે વિભાગં મન્યતેઽપિ ચ।
પુરુષો ભોગસમ્બન્ધાત્ તેન ચાસૌ મતિઃ સ્મૃતઃ

બૃહત્ત્વાદૃંહણત્વાચ્ચ ભાવાનાં સલિલાશ્રયાત્।
યસ્માદ્‌બૃંહયતે ભાવાન્ બ્રહ્મા તેન નિરુચ્યતે

આપૂરયિત્વા યસ્માચ્ચ કૃત્સ્નાન્ દેહાનનુગ્રહૈઃ।
તત્ત્વભાવાંશ્ચ નિયતાં સ્તેન પૂરિતિ ચોચ્યતે

બુધ્યતે પુરુષશ્ચાત્ર સર્વભાવાન્ હિતાહિતાન્ ।
યસ્માદ્બોધયતે ચૈવ તેન બુદ્ધિર્નિરુચ્યતે

ખ્યાતિઃ પ્રત્યુપભોગશ્ચ યસ્માત્ સંવર્ત્તતે તતઃ।
ભોગશ્ચ જ્ઞાનનિષ્ઠત્વાત્તેન ખ્યાતિરિતિ સ્મૃતઃ

ખ્યાયતે તદ્ગુણૈર્વાપિ નામાદિભિરનેકશઃ।
તસ્માચ્ચ મહતઃ સંજ્ઞા ખ્યાતિરિત્યભિધીયતે

સાક્ષાત્ સર્વં વિજાનાતિ મહાત્મા તેન ચેશ્વરઃ।
તસ્માજ્જાતા ગ્રહાશ્ચૈવ પ્રજ્ઞા તેન સ ઉચ્યતે

જ્ઞાનાદીનિ ચ રૂપાણિ ક્રતુકર્મફલાનિ ચ।
ચિનોતિ યસ્માદ્ભોગાર્થાન્તેનાસૌ ચિતિરુચ્યતે

વર્ત્તમાનાન્યતીતાનિ તથા ચાનાગતાન્યપિ।
સ્મરતે સર્વકાર્યાણિ તેનાસૌ સ્મૃતિરુચ્યતે

કૃત્સ્નં ચ વિન્દતે જ્ઞાનં તસ્માન્માહાત્મ્યમુચ્યતે।
તસ્માદ્વિદેર્વિદેશ્ચૈવ સંવિદિત્યભિધીયતે

વિદ્યતે સ ચ સર્વસ્મિન્ સર્વં તસ્મિશ્ચ વિદ્યતે।
તસ્માત્સંવિદિતિ પ્રોક્તો મહાન્વૈ બુદ્ધિમત્તરૈઃ

જ્ઞાનાત્તુ જ્ઞાનમિત્યાહ ભગવાન્ જ્ઞાનસન્નિધિઃ।
દ્વન્દ્વાનાં વિપુરીભાવાદ્વિપુરં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

સર્વેશત્વાચ્ચ લોકાનામવશ્યં ચ તથેશ્વરઃ।
બૃહત્વાચ્ચ સ્મૃતો બ્રહ્મા ભૂતત્વાદ્ભવ ઉચ્યતે

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિજ્ઞાનાદેકત્વાચ્ચ સ કઃ સ્મૃતઃ।
યસ્માત્ પુર્યનુશેતે ચ તસ્માત્ પુરુષ ઉચ્યતે।
નોત્પાદિતત્વાત્ પૂર્વત્વાત્ સ્વયમ્ભૂરિતિ ચોચ્યતે

પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈસ્તત્ત્વમાદ્યમનુત્તમમ્।
વ્યાખ્યાતં તત્ત્વભાવજ્ઞૈરેવં સદ્ભાવચિન્તકૈઃ

મહાન્ સૃષ્ટિં વિકુરુતે ચોદ્યમાનઃ સિસૃક્ષયા।
સઙ્કલ્પોઽધ્યવસાયશ્ચ તસ્ય વૃત્તિદ્વયં સ્મૃતમ્

ધર્માદીનિ ચ રૂપાણિ લોકતત્ત્વાર્થહેતવઃ।
ત્રિગુણસ્તુ સ વિજ્ઞેયઃ સત્ત્વરાજસતામસઃ

ત્રિગુણાદ્રજસોદ્રિક્તાદહઙ્કારસ્તતોઽભવત્।
મહતા ચાવૃતઃ સર્ગો ભૂતાદિવિકૃતસ્તુ સઃ

તસ્માચ્ચ તમસોદ્રિક્તાદહઙ્કારાદજાયત।
ભૂતતન્માત્રસર્ગસ્તુ ભૂતાદિસ્તામસસ્તુ સઃ

આકાશં શુષિરં તસ્માદુદ્રિક્તં શબ્દલક્ષણમ્।
આકાશં શબ્દમાત્રન્તુ ભૂતાદિશ્ચાવૃણોત્ પુનઃ

શબ્દમાત્રન્તદાકાશં સ્પર્શમાત્રં સસર્જ હ।
ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દમાત્રં સસર્જ્જ હ

બલવાન્ જાયતે વાયુઃ સ વૈ સ્પર્શગુણો મતઃ।
આકાશં શબ્દમાત્રન્તુ સ્પર્શમાત્રં સમાવૃણોત્

રસમાત્રાસ્તુ તા હ્યાપો રૂપમાત્રાભિરાવૃણોત્।
આપો રસાન્ વિકુર્વન્ત્યો ગન્ધમાત્રં સસર્જ્જિરે

સઙ્ઘાતો જાયતે તસ્માત્તસ્ય ગન્ધો ગુણઃ સ્મૃતઃ।
રસમાત્રન્તુ તત્તોયં ગન્ધમાત્રં સમાવૃણોત્

તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તુ તન્માત્રા તેન તન્માત્રતા સ્મૃતા।
અવિશેષવાચકત્વાદવિશેષાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ।
અશાન્તઘોરમૂઢત્વાદવિશેષાસ્તતઃ પુનઃ

ભૂતતન્માત્રસર્ગોઽયં વિજ્ઞેયસ્તુ પરસ્પરાત્।
વૈકારિકાદહઙ્કારાત્સત્વોદ્રિક્તાત્તુ સાત્વિકાત્।
વૈકારિકઃ સ સર્ગસ્તુ યુગપત્સમ્પ્રવર્ત્તતે

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણ્યપિ।
સાધકાનીન્દ્રિયાણિ સ્યુર્દ્દેવા વૈકારિકા દશ।
એકાદશં મનસ્તત્ર દેવા વૈકારિકાઃ સ્મૃતા

શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી।
શબ્દાદીનામવાપ્ત્યર્થં બુદ્ધિયુક્તાનિ વક્ષ્યતે

પાદૌ પાયુરુપસ્થઞ્ચ હસ્તૌ વાગ્દશમી ભવેત્।
ગતિર્વિસર્ગો હ્યાનન્દઃ શિલ્પં વાસ્યઞ્ચ કર્મ ચ

આકાશં શબ્દમાત્રઞ્ચ સ્પર્શમાત્રં સમાવિશેત્।
દ્વિગુણસ્તુ તતો વાયુઃ શબ્દ સ્પર્શાત્મકોઽભવત્

રૂપન્તથૈવ વિશતઃ શબ્દસ્પર્શગુણાવુભૌ।
ત્રિગુણસ્તુ તતશ્ચાગ્નિઃ સ શબ્દસ્પર્શરૂપવાન્

સશબ્દસ્પર્શરૂપઞ્ચ રસમાત્રં સમાવિશત્।
તસ્માચ્ચતુર્ગુણા હ્યાપો વિજ્ઞેયાસ્તા રસાત્મિકાઃ

સશબ્દસ્પર્શરૂપેષુ ગન્ધસ્તેષુ સમાવિશત્।
સંયુક્તા ગન્ધમાત્રેણ આચિન્વન્તિ મહીમિમામ્।
તસ્માત્પઞ્ચગુણા ભૂમિઃ સ્થૂલભૂતેષુ દૃશ્યતે

શાન્તા ઘોરાશ્ચ મૂઢાશ્ચ વિશેષાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ।
પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ધારયન્તિ પરસ્પરમ્

ભૂમેરન્તસ્તિવદં સર્વં લોકાલોકઘનાવૃતમ્।
વિશેષા ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યા નિયતત્વાચ્ચ તે સ્મૃતાઃ

ગુણં પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્ય પ્રાપ્નુવન્ત્યુત્તરોત્તરમ્।
તેષાં યાવચ્ચ યદ્યચ્ચ તત્તત્તાવદ્ગુણં સ્મૃતમ્

ઉપલભ્ય શુચેર્ગન્ધં કેચિદ્વાયોરનૈપુણાત્।
પૃથિવ્યામેવ તદ્વિદ્યાદેષાં વાયોશ્ચ સંશ્રયાત્

એતે સપ્ત મહાવીર્યા નાનાભૂતાઃ પૃથક્ પૃથક્।
નાશક્નુવન્ પ્રજાઃ સ્રષ્ટુમસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ।
તે સમેત્ય મહાત્માનો હ્યયોન્યસ્યૈવ સંશ્રયાત્

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ।
મહદાદ્યા વિશેષાન્તા અણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

એકકાલં સમુત્પન્નં જલબુદ્‌બુદવચ્ચ તત્।
વિશેષેભ્યોઽણ્ડમભવદ્ બૃહત્તદુદકં ચ યત્।
તત્તસ્મિન્ કાર્યકરણં સંસિદ્ધં બ્રહ્મણસ્તદા

પ્રાકૃતેઽણ્ડે વિબુદ્ધે સન્ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ।
સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે

આદિકર્ત્તા ચ ભૂતાનાં બ્રહ્માઽગ્રે સમવર્ત્તત।
હિરણ્યગર્ભઃ સોઽગ્રોઽસ્મિન્ પ્રાદુર્ભૂતશ્ચતુર્મુખઃ।
સર્ગે ચ પ્રતિ સર્ગે ચ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ

કરણૈઃ સહ સૃજ્યન્તે પ્રત્યાહારે ત્યજન્તિ ચ।
ભજન્તે ચ પુનર્દેહાનસમાહારસન્ધિષુ

હિરણ્મયસ્તુ યો મેરુસ્તસ્યોલ્બં તન્મહાત્મનઃ।
ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ જરાદ્યસ્થીનિ પર્વતાઃ

તસ્મિન્નણ્ડે ત્વિમે લોકા અન્તર્ભૂતાસ્તુ સપ્ત વૈ।
સપ્તદ્વીપા ચ પૃથ્વીયં સમુદ્રૈઃ સહ સપ્તભિઃ

પર્વતૈઃ સુમહદ્ભિશ્ચ નદીભિશ્ચ સહસ્રશઃ।
અન્તસ્તસ્મિંસ્ત્વિમે લોકા અન્તર્વિશ્વમિદં જગત્

ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ સગ્રહૌ સહ વાયુના।
લોકાલોકં ચ યત્ કિંચિચ્ચાણ્ડે તસ્મિન્ સમર્પિતમ્

અદ્ભિર્દશગુણાભિસ્તુ બાહ્યતોઽણ્ડં સમાવૃતમ્।
આપો દશગુણા હ્યેવન્તેજસા બાહ્યતો વૃતાઃ

તેજૌદશગુણેનૈવ બાહ્યતો વાયુના વૃતમ્।
વાયોર્દ્દશગુણેનૈવ બાહ્યતો નભસા વૃતમ્

આકાશેન વૃતો વાયુઃ ખં ચ ભૂતાદિના વૃતમ્।
ભૂતાદિર્મહતા ચાપિ અવ્યક્તેન વૃતો મહાન્।
એતૈરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિઃ પ્રાકૃતૈર્વૃતમ્

એતાસ્વાવૃત્ય ચાન્યોન્યમષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ સ્થિતાઃ।
પ્રસર્ગકાલે સ્થિત્વા ચ ગ્રસન્ત્યેતાઃ પરસ્પરમ્

એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધારયન્તિ પરસ્પરમ્।
આધારાધેયભાવેન વિકારસ્ય વિકારિષુ

અવ્યક્તં ક્ષેત્રમુદ્દિષ્ટં બ્રહ્મા ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે।
ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્તુ સઃ।
અબુદ્ધિપૂર્વં પ્રાગાસીત્ પ્રાદુર્ભૂતા તડિદ્યથા

એતદ્ધિરણ્યગર્ભસ્ય જન્મ યો વેદ તત્ત્વતઃ।
આયુષ્માન્ કીર્તિમાન્ ધન્યઃ પ્રજાવાંશ્ચ ભવત્યુત

નિવૃત્તિકામોઽપિ નરઃ શુદ્ધાત્મા લભતે ગતિમ્।
પુરાણશ્રવણાન્નિત્યં સુખં ચ ક્ષેમમાપ્નુયાત્

ઇતિ મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે સૃષ્ટિપ્રકરણં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ