Varaha Purana · Chapter 190

atha śrāddhapitṛyajñaniścayaprakaraṇam //
dharaṇyuvāca //
devamānuṣatiryakṣu preteṣu narakeṣu ca //
āyānti jantavaḥ kecidbhūtvā gacchanti cāpare

svapnopamamimaṃ lokaṃ hyātmakarma śubhāśubham //
varttate tiṣṭhate deva tava māyābalairjagat

ka ete pitaro deva śrāddhaṃ bhokṣyanti yogataḥ //
ātmakarmavaśālloke gatiḥ pañcasu varttate

kathaṃ taṃ piṇḍasaṅkalpaṃ māse māse niyojayet //
ke bhavanti ca bhoktāraḥ śrāddhe piṇḍānpitṛkriyāḥ

niścayaṃ śrotumicchāmi paraṃ kautūhalaṃ hi me //
pṛthivyā evamuktastu devo nārāyaṇo hariḥ //५/
varāharūpī bhagavānpratyuvāca vasundharām//
śrīvarāha uvāca //
sādhu bhūme varārohe sarvadharmavyavasthite

kathayiṣyāmi te devi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi //
ye te bhavanti bhoktāraḥ pitṛyajñeṣu mādhavi

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ //
kriyate piṇḍasaṅkalpo māse hyekadine tathā

jñātvā nakṣatrasaṃyogaṃ pitṛpakṣe hyupāgate //
tithiṃ parvaṃ vijānīyādyeṣu dattaṃ mahatphalam

kariṣyanti ca ye śrāddhaṃ śraddhayā jñānino janāḥ //
tatsarvaṃ kathayiṣyāmi śrūyatāṃ śubha locane

kecidyajanti yajñaṃ vai brahmayajñaṃ dvijātayaḥ //
kecidyajanti subhage devayajñaṃ hutāśane

kecicca bhūtayajñena varttayanti sumadhyame //
kecinmanuṣyayajñena pūjayanti gṛhāśrame

pitṛyajñaṃ ca bho devi śṛṇu vakṣyāmi niścayam //
ye yajanti varārohe kratūnekaśatairapi

sarve te mayi varttante satyametadbravīmi te //
agnirmukhaṃ ca devānāṃ havyakavyeṣu mādhavi

uttaro'gnirahaṃ caiva dakṣiṇāgnirahaṃ tathā//
ahamāhavanīyo'gniḥ sarvayajñeṣu sundari

pāvanaḥ pāvakaścaiva ahameva vyavasthitaḥ //
sarveṣveva tu kāryeṣu devasatreṣu mādhavi

vaiśvadeve niyuñjīta brahmacārī śuciḥ sadā //
bhikṣuko devatīrtheṣu vānaprastho yatistathā

etānna bhojayecchrāddhe devatīrtheṣu pūjayet //
vratasthānsaṃpravakṣyāmi śrāddhamarhanti ye dvijāḥ

uttamo gṛhasantuṣṭaḥ kṣānto dānto jitendriyaḥ //
udāsīnaḥ satyasandhaḥ śrotriyo dharma pāṭhakaḥ

vedavidyāvratasnāto suvimṛṣṭānnabhojakaḥ //
īdṛśānbhojayecchrāddhe pitṛyajñeṣu mādhavi

dattvā hutāśanāyādau devatīrtheṣu sundari //
mukheṣu paścādbrāhmaṇasya pitre dadyādyathāvidhi

caturṇāmeva varṇānāṃ yadyathā śrāddhamarhati //
tathā vidhiḥ prayoktavyaḥ pitṛyajñeṣu sundari

yanna paśyanti te bhojyaṃ śvānaḥ kukkuṭasūkarāḥ //
brāhmaṇāścāpyapāṃkteyā narāḥ saṃskāravarjitāḥ

sarvakarmakarā ye ca sarvabhakṣāśca ye narāḥ //
etāñśrāddhe na paśyettu pitṛyajñeṣu sundari

ete paśyanti yacchrāddhaṃ tacchrāddhaṃ rākṣasaṃ viduḥ //
mayā prakalpito bhāgo balaye pūrvameva tu

hṛtaṃ yadā tu trailokyaṃ śakrasyārthe trivikrame //
evaṃ śrāddhaṃ pratīkṣanti mantrahīnamavikriyam

varjanīyā budhairete pitṛyajñeṣu sundari //
pracchannaṃ bhojayecchrāddhe tarpayitvā dvijaṃ śuciḥ

pitṝṃstatrāhvayedbhūme mantreṇa vidhipūrvakam //
piṇḍāstrayaḥ pradātavyāḥ saha vyañjanasaṃyutāḥ

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ //
apasavyena dātavyaṃ māsimāsi tilodakam

praṇamya śirasā devīrnirvāpasya ca dhāriṇīḥ //
vaiṣṇavī kāśyapī ceti ajayā ceti nāmataḥ

evaṃ dattena prīyante pitaraśca na saṃśayaḥ //
paramātmā śarīrastho devatānāṃ mayā kṛtaḥ

trayastatra varārohe devagātrādvinissṛtāḥ //
pitṛdevā bhaviṣyanti bhoktāraḥ pitṛpiṇḍakān

devatāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ //
chidraṃ śrāddhe'sya paśyanti vāyubhūtā na saṃśayaḥ

pitṛyajñaṃ viśālākṣi ye kurvanti vido janāḥ //
āyuḥ kīrtiṃ balaṃ tejo dhanaputrapaśustriyaḥ

dadante pitarastasya ārogyaṃ nātra saṃśayaḥ //
ātmakarmavaśāllokān prāpnuvantīha śobhanān

tiryagbhyaśca vimucyante pretabhāvena mānavāḥ //
narake pacyamānānāṃ trātā bhavati mānavaḥ

pūjakaḥ pitṛdevānāṃ sarvakālaṃ gṛhāśrame //
dvijātīṃstarpayitvā tu pūrṇena vidhinā naraḥ

akṣayyaṃ tasya manyante pitaraḥ śrāddhatarpitāḥ //
narā ye pitṛbhaktāste prāpnuvanti parāṃ gatim

sātvikaṃ śuklapanthānamete yānti vido janāḥ //
punaranyatpravakṣyāmi śṛṇu tattvena sundari

ajñānatamasārūḍhā nikṛtijñāḥ śaṭhāstathā //
snehapāśaśatenaiva pacyante narake narāḥ

kalpāntaṃ pacyamānāpi trāyante yena mānavāḥ //
teṣāṃ putrāśca pautrāśca kadācidapi sundari

muṃcanti jalabindūṃśca amāṃ prāpya jalāśaye //
tenaiva bhavitā tṛptisteṣāṃ nirayagāminām

ye vai śrāddhaṃ prakurvanti tarpayitvā dvijātayaḥ //
dattvā tilodakaṃ piṇḍān pitṛbhyo bhaktibhāvataḥ

nirayātte'pi mucyante tṛptirbhavati cākṣayā //
gṛhya caudumbaraṃ pātraṃ kṛtvā tatra tilodakam

viprāṇāṃ vacanaṃ kṛtvā yathāśaktyā ca dakṣiṇā //
deyā teṣāṃ tu viprāṇāṃ pitṝṇāṃ mokṣaṇāya ca

deyo nīlo vṛṣastatra narakārttivināśanaḥ //
nīlaṣaṇḍasya lāṃgūle toyamapyuddharedyadi

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi pitarastena tarpitāḥ //
muktamātreṇa śṛṅgeṇa nīlaṣaṇḍena sundari

uddhṛto yadi suśroṇi paṃkaḥ śṛṅgeṇa tena ca //
bāndhavāḥ pitarastasya niraye patitāstu ye

tānuddhṛtya varārohe somalokaṃ sa gacchati //
muktena nīlaṣaṇḍena yatpuṇyaṃ jāyate bhuvi

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca //
somalokeṣu modante kṣuttṛḍbhyāṃ ca vivarjitāḥ

eṣa dharmo gṛhasthānāṃ putra pautrasamanvitāḥ //
trātāraśca bhaviṣyanti vartayanto yathāsukham

pipīlikādibhūtāni jaṅgamāśca vihaṅgamāḥ //
upajīvanti suśroṇi gṛhastheṣu na saṃśayaḥ

evaṃ gṛhāśramo mūlaṃ dharmastatra pratiṣṭhitaḥ //
māsimāsi tu ye śrāddhaṃ prakurvanti gṛhāśrame

tithau parvaṇi ye caiva svapitṝṃstārayanti vai

na yajñadānādhyayanopavāsaistīrthābhiṣekairapi cāgnihotraiḥ //
dānairanekairvidhisampradattairna tatphalaṃ śrāddhagṛhasya dharme

pitaro nirgatāstatra brahmaviṣṇuśarīragāḥ //
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ

evaṃ krameṇa vai tatra pitṛdevā vasundhare //
devatāḥ kaśyapotpannā śrāddheṣu viniyojitāḥ

tata ete na jānanti devāḥ śakrapurogamāḥ //
īśvaraśca na jānāti ātmadehaviniḥsṛtāḥ

na ca brahmā vijānāti niḥsṛto mama māyayā //
evaṃ māyāmayau bhūmau brahmarudrau bahiṣkṛtau

punaścānyatpravakṣyāmi pitṛyajñeṣu sundari //
dadyādvai brāhmaṇamukhe nāgnau tu juhuyātkvacit

kṛtvā vai piṇḍasaṅkalpaṃ darbhānāstīrya bhūtale //
tena te pitṛpiṇḍena pitṛdevā vasundhare

ajīrṇenābhipīḍyante bhujyante na ca sundari //
tato duḥkhena santaptā padyante somameva ca

dṛṣṭāḥ somena suśroṇi devatājīrṇapīḍitāḥ //
svāgatenātha vākyena pūjitāstadanantaram

soma uvāca //
devatāḥ kasya cotpannā dukhiḥtāḥ kena hetunā //
evaṃ tu bhāṣamāṇasya somasya tadanantaram

ūcuste somamevāpi vākyaṃ naḥ śrūyatāmiti //
trayastu pitaro devā brahmaviṣṇuharodbhavāḥ

śrāddhe niyojitāstaistu pitṛpiṇḍena tarpitāḥ //
ajīrṇaṃ jāyate soma tena vai duḥkhitā vayam

soma uvāca //
sakhā cāhaṃ bhaviṣyāmi trayāṇāṃ ca caturthakaḥ //
sahitāstatra gacchāmo yathā śreyo bhaviṣyati

evamuktāstu somena pitṛdevāstadantare //
somaṃ somena gacchanti śreyaskāmā vasundhare

śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ brahmāṇaṃ padmasaṃbhavam //
meruśṛṅge sukhāsīnaṃ brahmarṣigaṇasevitam

dṛṣṭvā pitāmahaṃ devaṃ praṇamya sahasā kṣitau //
atriputreṇa somena bhāṣito vai pitāmahaḥ

ya ete pitaro deva duḥkhitājīrṇapīḍitāḥ //
āgatāḥ śaraṇaṃ cātra somaṃ somena sattama

yathā naśyaṃti jīrṇāni tathā kuru pitāmaha//
muhūrtaṃ dhyānamāsthāya īśvaraṃ ca dadarśa ha

uvāca vacanaṃ tatra brahmā yogīśvaraṃ prati //
ete te pitaro deva duḥkhitājīrṇapīḍitāḥ

āgatāḥ śaraṇaṃ cātra somena sahitā mama //
ācakṣva nirmitā yena yathā śreyo bhavettava

brahmaṇā caivamuktastu īśvaraḥ parameśvaraḥ//
muhūrtaṃ dhyānamāsthāya divyaṃ yogaṃ ca mādhavi

paśyate īśvaraṃ tatra yogavedāṅganirmitam //
vismayaṃ paramaṃ gatvā brahmāṇaṃ vākyamabravīt

nirmitā viṣṇunā brahman vaiṣṇavyā māyayā ca te //
prathamaṃ pitarau devā ye ca śreṣṭhā bhavaṃti te

pitā tu brahmadaivatyo mama gātrādvinirmitaḥ //
pitāmaho viṣṇudevo viṣṇugātrādvinirmitaḥ

prapitāmaho rudradevo mama gātrādvinirmitaḥ //
śrāddhe niyojitāste'tra marttyeṣu pitṛdevatāḥ

brāhmaṇānāṃ hitārthāya nirmitā viṣṇumāyayā //
tarpitāḥ pitṛyajñeṣu pitaro'jīrṇapīḍitāḥ

āgatāḥ śaraṇaṃ brahmansomena sahitā yadi //
yena naśyatyajīrṇaṃ ca pitṝṇāṃ ca sukhaṃ bhavet

śṛṇu tatte pravakṣyāmi brahmanlokapitāmaha //
śāṇḍilyaputrastejasvī dhūmraketurvibhāvasuḥ

śrāddhe tu prathamaṃ tasya dātavyaṃ mānuṣeṣu vā //
saha tenaiva bhoktavyaṃ pitṛpiṇḍavisarjitam

īśvareṇevamuktastu brahmā kamalasaṃbhavaḥ //
āhūya manasā caiva hyāgato havyavāhanaḥ

pradīptastejasā vahniḥ sarvabhakṣo hutāśanaḥ //
yojitaḥ paṃcayajñeṣu brahmaṇā mama māyayā

brahmāgniṃ bhāṣate tatra śṛṇuṣva ca hutāśana //
bhoktavyaṃ prathamaṃ brahmanpitṛpiṇḍavisarjitam

tvayā bhukteti bhokṣyanti devatāḥ samarudgaṇāḥ //
bhoktavyaṃ madhyamaṃ śrāddhaṃ pathyamannaṃ ca vai saha

paścāddattaṃ tu taṃ piṇḍaṃ saha somena bhuñjate //
brahmaṇā hyevamuktāstu pitṛdevahutāśanāḥ

prasthitāḥ saha somena devatāstā vasundhare//
pitṛyajñaṃ varārohe bhokṣyanti sahitāḥ sadā

evaṃ tu prathamaṃ śrāddhaṃ dadyādagnervasundhare//
uddiśya ca pitṝndevi tarpayitvā dvijātayaḥ

paścātpiṇḍānpradadyācca darbhānāstīrya bhūtale //
prathamaṃ brahmaṇoṃśāya dadyātpiṇḍaṃ vidhānataḥ

pitāmahāya rudrāṃśasaṃbhūtāya tu madhyamam //
prapitāmahāya viṣṇostu dadyātpiṇḍaṃ mahītale

vidhinā mantrapūrveṇa śrāddhaṃ kurvanti ye narāḥ //
teṣāṃ varaṃ prayacchanti pitaraḥ śrāddhatarpitāḥ

mama māyābalenaiva kṛtaṃ śrāddhaṃ dvijātibhiḥ //
apāṃkteyāṃstathā viprānpravakṣyāmi vasundhare

napuṃsakāścitrakārā vasupālavinindakāḥ //
kunakhāḥ śyāvadantāśca kāṇāśca vikaṭodarāḥ

narttakā gāyanāścaiva tathā raṅgopajīvinaḥ //
vedavikrayiṇaścaiva sarve yājakayājakāḥ

rājopasevakāścaiva vāṇijyakrayavikrayāḥ //
brahmayonyāṃ samutpannāḥ saṅkīrṇā patitāśca ye

asaṃskārapravṛttāśca śūdrakarmopajīvinaḥ //
śūdrakarmakarā ye ca gaṇakā grāmayājakāḥ

dīkṣitaḥ kroḍapṛṣṭhaśca yaśca vārdhuṣiko dvijaḥ //
vikretāro rasānāṃ ca ye ca vaiśyopajīvinaḥ

taskarā lekhakārāśca yājakā raṅgakārakāḥ //
śaulikā girikā ye ca dāmbhikā ye ca mādhavi

sarvakarmakarā ye ca sarvavikrayiṇastathā //
etānna bhojayecchrāddhe pitrarthe ca vasundhare

dūrādhvānaṃ gatā ye ca tatra karmopajīvinaḥ //
rasa vikrayiṇaścaiva śailūṣastilavikrayī

śrāddhakālamanuprāptaṃ rājasaṃ taṃ vidurbudhāḥ //
anye ye dūṣitā devi dvijarūpeṇa rākṣasāḥ

etānna paśyecchrāddheṣu pitṛpiṇḍeṣu mādhavi //
apāṃkteyāṃstathā viprānbhuñjataḥ paśyato dvijān

pitarastasya ṣaṇmāsaṃ duḥkhamṛcchanti dāruṇam //
nyastapātraṃ drutaṃ kuryātprāyaścittamubhau dhare

dhṛtaṃ tu juhuyādagnāvādityaṃ cāvalokayet //
punarāvapanaṃ kṛtvā pitaraṃ ca pitāmahān

gaṃdhapuṣpaṃ ca dhūpaṃ ca dadyādarghyaṃ tilodakam //
yathāvidhiṃ ca viprāya bhojayecca punaḥ śuciḥ

punaścānyatpravakṣyāmi śṛṇu tattvena sundari //
jñānaśuddhena vipreṇa mantraśuddhiṃ yathāvidhi

mṛtānnaṃ ye na bhuñjaṃti kadācidapi mādhavi //
vaiśvadeveṣu dātavyaṃ śrāddheṣu ca na yojayet

pretānnaṃ bhuñjamānāstu śrāddhamarhanti ye dvijāḥ //
teṣāṃ doṣaṃ pravakṣyāmi bhuktaṃ bhojayate tu saḥ

dambhakāra kṛtocchiṣṭaṃ kṛtvā tu narakaṃ vrajet //
prāyaścittaṃ pravakṣyāmi yathā śudhyanti te narāḥ

māghamāse tu dvādaśyāṃ sarpiryuktaṃ tu pāyasam //
sa lihenmadhumāṃsena tarpayitvā dvijātayaḥ

savatsāṃ kapilāṃ dadyādātmanaḥ śuddhikāmukaḥ //
punaḥ śrāddhaṃ prakurvīta cātmanaḥ śubha kāmukaḥ

snānopalepanaṃ bhūme kṛtvā viprānpramantrayet //
dantakāṣṭhaṃ visṛjyaiva brahmacārī śucirbhavet

yatnena mithunaṃ śrāddhe bhojayitvā visarjjayet //
amāyāṃ ca viśālākṣi dantakāṣṭhaṃ na khādayet

amāyāṃ tu ca yo mūrkho dantakāṣṭhaṃ hi khādati //
hiṃsito hi bhavetsomo devatāḥ pitarastathā

prabhātāyāṃ tu śarvaryāmudite ca divākare //
divākṛtyaṃ tato gṛhya viprasya vidhipūrvaṃkam

śmaśrukarma ca karttavyaṃ nakhānāṃ chedanāni ca //
snāpanā'bhyañjane dadyātpitṛbhaktena sundari

pakvānnaṃ tatra vai kāryaṃ suvimṛṣṭaṃ ca śuddhitaḥ //
vṛtte tu tatra madhyāhne śrāddhārambhaṃ tu kārayet

svāgataṃ ca tathā kṛtvā pādyārthaṃ salilaṃ śuci //
pādyaṃ dattvā tu viprāya gṛhasyābhyantaraṃ nayet

āsanaṃ kalpayitvā tu āvāhya tadanantaram//
arghyaṃ dattvā vidhānena gandhamālyaiḥ prapūjya ca

dhūpaṃ dīpaṃ tathā vastraṃ tilodakamathāpi vā //
pātraṃ ca bhojanasyārthe viprāgre dhārayettathā

bhasmanā maṇḍalaṃ kāryaṃ paṅkti doṣanivārakam //
agnikāryaṃ tataḥ kṛtvā annaṃ ca pariveṣayet

tatra kāryo na saṃkalpaḥ pitṝnuddiśya sundari //
yathāsukhena bhoktavyamiti brūyāddvijaṃ prati

rakṣoghnamantrapāṭhāṃśca śrāvayīta vicakṣaṇaḥ //
tṛptaṃ tu brāhmaṇaṃ dattvā dadyādvai vikiraṃ tataḥ

uttarīyāsanaṃ dattvā piṇḍapraśnaṃ tu kārayet //
dakṣiṇābhimukho bhūtvā darbhānāstīrya bhūtale

piṇḍadānaṃ prakurvīta pitrāditritaye tathā //
piṇḍānāṃ pūjanaṃ kāryaṃ tantuvṛddhyai yathāvidhi

brāhmaṇasya ca haste tu dadyādakṣayyamātmavān //
dakṣiṇābhiḥ pratoṣyāpi svasti vācyaṃ visarjayet

piṇḍāstrayastu vasudhe yāvattiṣṭhanti bhūtale //
apyāyamānāḥ pitarastāvattiṣṭhanti vai gṛhe

upaspṛśya śucirbhūtvā dadyācchāntyudakāni ca //
praṇamya śirasā bhūmau nivāpasya ca dhāriṇīḥ

vaiṣṇavī kāśyapī ceti akṣayā ceti nāmataḥ //
bhakṣayetprathamaṃ piṇḍaṃ patnyai deyaṃ tu madhyamam

tṛtīyamudake dadyācchrāddhe evaṃ vidhiḥ smṛtaḥ //
pitṛdevāṃśca visṛjettataśca praṇamettu tān

evaṃ dattena tuṣyanti pitṛdevā na saṃśayaḥ//
dīrghāyuṣyaṃ prayacchanti putrapautradhanāni ca

jñānottameṣu vipreṣu dadyācchrāddhaṃ vidhānataḥ//
anyathā tattu vai śrāddhaṃ niṣphalaṃ nāsti saṃśayaḥ

mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ yaḥ śrāddhaṃ kurute dvijaḥ //
madbhaktasyāsurendrasya phalaṃ bhavati bhāgataḥ

uddharedyadi pātraṃ tu brāhmaṇo jñānavarjitaḥ//
rākṣasairhriyate tacca bhuñjatastasya sundari

etatte kathitaṃ bhadre pitṛkāryamanuttamam //
utpatiścaiva dānaṃ ca yatpuṇyaṃ kathitaṃ tava

aparaṃ cāpi vasudhe kimanyacchrotumicchasi

iti śrīvarāhapurāṇe śrāddhapitṛyajñaniścayo nāma navatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ