वराह पुराण · अध्याय 190

अथ श्राद्धपितृयज्ञनिश्चयप्रकरणम् ॥
धरण्युवाच ॥
देवमानुषतिर्यक्षु प्रेतेषु नरकेषु च ॥
आयान्ति जन्तवः केचिद्भूत्वा गच्छन्ति चापरे

स्वप्नोपममिमं लोकं ह्यात्मकर्म शुभाशुभम् ॥
वर्त्तते तिष्ठते देव तव मायाबलैर्जगत्

क एते पितरो देव श्राद्धं भोक्ष्यन्ति योगतः ॥
आत्मकर्मवशाल्लोके गतिः पञ्चसु वर्त्तते

कथं तं पिण्डसङ्कल्पं मासे मासे नियोजयेत् ॥
के भवन्ति च भोक्तारः श्राद्धे पिण्डान्पितृक्रियाः

निश्चयं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे ॥
पृथिव्या एवमुक्तस्तु देवो नारायणो हरिः ॥५।
वराहरूपी भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम्॥
श्रीवराह उवाच ॥
साधु भूमे वरारोहे सर्वधर्मव्यवस्थिते

कथयिष्यामि ते देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
ये ते भवन्ति भोक्तारः पितृयज्ञेषु माधवि

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥
क्रियते पिण्डसङ्कल्पो मासे ह्येकदिने तथा

ज्ञात्वा नक्षत्रसंयोगं पितृपक्षे ह्युपागते ॥
तिथिं पर्वं विजानीयाद्येषु दत्तं महत्फलम्

करिष्यन्ति च ये श्राद्धं श्रद्धया ज्ञानिनो जनाः ॥
तत्सर्वं कथयिष्यामि श्रूयतां शुभ लोचने

केचिद्यजन्ति यज्ञं वै ब्रह्मयज्ञं द्विजातयः ॥
केचिद्यजन्ति सुभगे देवयज्ञं हुताशने

केचिच्च भूतयज्ञेन वर्त्तयन्ति सुमध्यमे ॥
केचिन्मनुष्ययज्ञेन पूजयन्ति गृहाश्रमे

पितृयज्ञं च भो देवि शृणु वक्ष्यामि निश्चयम् ॥
ये यजन्ति वरारोहे क्रतूनेकशतैरपि

सर्वे ते मयि वर्त्तन्ते सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥
अग्निर्मुखं च देवानां हव्यकव्येषु माधवि

उत्तरोऽग्निरहं चैव दक्षिणाग्निरहं तथा॥
अहमाहवनीयोऽग्निः सर्वयज्ञेषु सुन्दरि

पावनः पावकश्चैव अहमेव व्यवस्थितः ॥
सर्वेष्वेव तु कार्येषु देवसत्रेषु माधवि

वैश्वदेवे नियुञ्जीत ब्रह्मचारी शुचिः सदा ॥
भिक्षुको देवतीर्थेषु वानप्रस्थो यतिस्तथा

एतान्न भोजयेच्छ्राद्धे देवतीर्थेषु पूजयेत् ॥
व्रतस्थान्संप्रवक्ष्यामि श्राद्धमर्हन्ति ये द्विजाः

उत्तमो गृहसन्तुष्टः क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः ॥
उदासीनः सत्यसन्धः श्रोत्रियो धर्म पाठकः

वेदविद्याव्रतस्नातो सुविमृष्टान्नभोजकः ॥
ईदृशान्भोजयेच्छ्राद्धे पितृयज्ञेषु माधवि

दत्त्वा हुताशनायादौ देवतीर्थेषु सुन्दरि ॥
मुखेषु पश्चाद्ब्राह्मणस्य पित्रे दद्याद्यथाविधि

चतुर्णामेव वर्णानां यद्यथा श्राद्धमर्हति ॥
तथा विधिः प्रयोक्तव्यः पितृयज्ञेषु सुन्दरि

यन्न पश्यन्ति ते भोज्यं श्वानः कुक्कुटसूकराः ॥
ब्राह्मणाश्चाप्यपांक्तेया नराः संस्कारवर्जिताः

सर्वकर्मकरा ये च सर्वभक्षाश्च ये नराः ॥
एताञ्श्राद्धे न पश्येत्तु पितृयज्ञेषु सुन्दरि

एते पश्यन्ति यच्छ्राद्धं तच्छ्राद्धं राक्षसं विदुः ॥
मया प्रकल्पितो भागो बलये पूर्वमेव तु

हृतं यदा तु त्रैलोक्यं शक्रस्यार्थे त्रिविक्रमे ॥
एवं श्राद्धं प्रतीक्षन्ति मन्त्रहीनमविक्रियम्

वर्जनीया बुधैरेते पितृयज्ञेषु सुन्दरि ॥
प्रच्छन्नं भोजयेच्छ्राद्धे तर्पयित्वा द्विजं शुचिः

पितॄंस्तत्राह्वयेद्भूमे मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥
पिण्डास्त्रयः प्रदातव्याः सह व्यञ्जनसंयुताः

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥
अपसव्येन दातव्यं मासिमासि तिलोदकम्

प्रणम्य शिरसा देवीर्निर्वापस्य च धारिणीः ॥
वैष्णवी काश्यपी चेति अजया चेति नामतः

एवं दत्तेन प्रीयन्ते पितरश्च न संशयः ॥
परमात्मा शरीरस्थो देवतानां मया कृतः

त्रयस्तत्र वरारोहे देवगात्राद्विनिस्सृताः ॥
पितृदेवा भविष्यन्ति भोक्तारः पितृपिण्डकान्

देवतासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥
छिद्रं श्राद्धेऽस्य पश्यन्ति वायुभूता न संशयः

पितृयज्ञं विशालाक्षि ये कुर्वन्ति विदो जनाः ॥
आयुः कीर्तिं बलं तेजो धनपुत्रपशुस्त्रियः

ददन्ते पितरस्तस्य आरोग्यं नात्र संशयः ॥
आत्मकर्मवशाल्लोकान् प्राप्नुवन्तीह शोभनान्

तिर्यग्भ्यश्च विमुच्यन्ते प्रेतभावेन मानवाः ॥
नरके पच्यमानानां त्राता भवति मानवः

पूजकः पितृदेवानां सर्वकालं गृहाश्रमे ॥
द्विजातींस्तर्पयित्वा तु पूर्णेन विधिना नरः

अक्षय्यं तस्य मन्यन्ते पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥
नरा ये पितृभक्तास्ते प्राप्नुवन्ति परां गतिम्

सात्विकं शुक्लपन्थानमेते यान्ति विदो जनाः ॥
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि

अज्ञानतमसारूढा निकृतिज्ञाः शठास्तथा ॥
स्नेहपाशशतेनैव पच्यन्ते नरके नराः

कल्पान्तं पच्यमानापि त्रायन्ते येन मानवाः ॥
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च कदाचिदपि सुन्दरि

मुंचन्ति जलबिन्दूंश्च अमां प्राप्य जलाशये ॥
तेनैव भविता तृप्तिस्तेषां निरयगामिनाम्

ये वै श्राद्धं प्रकुर्वन्ति तर्पयित्वा द्विजातयः ॥
दत्त्वा तिलोदकं पिण्डान् पितृभ्यो भक्तिभावतः

निरयात्तेऽपि मुच्यन्ते तृप्तिर्भवति चाक्षया ॥
गृह्य चौदुम्बरं पात्रं कृत्वा तत्र तिलोदकम्

विप्राणां वचनं कृत्वा यथाशक्त्या च दक्षिणा ॥
देया तेषां तु विप्राणां पितॄणां मोक्षणाय च

देयो नीलो वृषस्तत्र नरकार्त्तिविनाशनः ॥
नीलषण्डस्य लांगूले तोयमप्युद्धरेद्यदि

षष्टिवर्षसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः ॥
मुक्तमात्रेण शृङ्गेण नीलषण्डेन सुन्दरि

उद्धृतो यदि सुश्रोणि पंकः शृङ्गेण तेन च ॥
बान्धवाः पितरस्तस्य निरये पतितास्तु ये

तानुद्धृत्य वरारोहे सोमलोकं स गच्छति ॥
मुक्तेन नीलषण्डेन यत्पुण्यं जायते भुवि

षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च ॥
सोमलोकेषु मोदन्ते क्षुत्तृड्भ्यां च विवर्जिताः

एष धर्मो गृहस्थानां पुत्र पौत्रसमन्विताः ॥
त्रातारश्च भविष्यन्ति वर्तयन्तो यथासुखम्

पिपीलिकादिभूतानि जङ्गमाश्च विहङ्गमाः ॥
उपजीवन्ति सुश्रोणि गृहस्थेषु न संशयः

एवं गृहाश्रमो मूलं धर्मस्तत्र प्रतिष्ठितः ॥
मासिमासि तु ये श्राद्धं प्रकुर्वन्ति गृहाश्रमे

तिथौ पर्वणि ये चैव स्वपितॄंस्तारयन्ति वै

न यज्ञदानाध्ययनोपवासैस्तीर्थाभिषेकैरपि चाग्निहोत्रैः ॥
दानैरनेकैर्विधिसम्प्रदत्तैर्न तत्फलं श्राद्धगृहस्य धर्मे

पितरो निर्गतास्तत्र ब्रह्मविष्णुशरीरगाः ॥
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः

एवं क्रमेण वै तत्र पितृदेवा वसुन्धरे ॥
देवताः कश्यपोत्पन्ना श्राद्धेषु विनियोजिताः

तत एते न जानन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः ॥
ईश्वरश्च न जानाति आत्मदेहविनिःसृताः

न च ब्रह्मा विजानाति निःसृतो मम मायया ॥
एवं मायामयौ भूमौ ब्रह्मरुद्रौ बहिष्कृतौ

पुनश्चान्यत्प्रवक्ष्यामि पितृयज्ञेषु सुन्दरि ॥
दद्याद्वै ब्राह्मणमुखे नाग्नौ तु जुहुयात्क्वचित्

कृत्वा वै पिण्डसङ्कल्पं दर्भानास्तीर्य भूतले ॥
तेन ते पितृपिण्डेन पितृदेवा वसुन्धरे

अजीर्णेनाभिपीड्यन्ते भुज्यन्ते न च सुन्दरि ॥
ततो दुःखेन सन्तप्ता पद्यन्ते सोममेव च

दृष्टाः सोमेन सुश्रोणि देवताजीर्णपीडिताः ॥
स्वागतेनाथ वाक्येन पूजितास्तदनन्तरम्

सोम उवाच ॥
देवताः कस्य चोत्पन्ना दुखिःताः केन हेतुना ॥
एवं तु भाषमाणस्य सोमस्य तदनन्तरम्

ऊचुस्ते सोममेवापि वाक्यं नः श्रूयतामिति ॥
त्रयस्तु पितरो देवा ब्रह्मविष्णुहरोद्भवाः

श्राद्धे नियोजितास्तैस्तु पितृपिण्डेन तर्पिताः ॥
अजीर्णं जायते सोम तेन वै दुःखिता वयम्

सोम उवाच ॥
सखा चाहं भविष्यामि त्रयाणां च चतुर्थकः ॥
सहितास्तत्र गच्छामो यथा श्रेयो भविष्यति

एवमुक्तास्तु सोमेन पितृदेवास्तदन्तरे ॥
सोमं सोमेन गच्छन्ति श्रेयस्कामा वसुन्धरे

शरण्यं शरणं देवं ब्रह्माणं पद्मसंभवम् ॥
मेरुशृङ्गे सुखासीनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

दृष्ट्वा पितामहं देवं प्रणम्य सहसा क्षितौ ॥
अत्रिपुत्रेण सोमेन भाषितो वै पितामहः

य एते पितरो देव दुःखिताजीर्णपीडिताः ॥
आगताः शरणं चात्र सोमं सोमेन सत्तम

यथा नश्यंति जीर्णानि तथा कुरु पितामह॥
मुहूर्तं ध्यानमास्थाय ईश्वरं च ददर्श ह

उवाच वचनं तत्र ब्रह्मा योगीश्वरं प्रति ॥
एते ते पितरो देव दुःखिताजीर्णपीडिताः

आगताः शरणं चात्र सोमेन सहिता मम ॥
आचक्ष्व निर्मिता येन यथा श्रेयो भवेत्तव

ब्रह्मणा चैवमुक्तस्तु ईश्वरः परमेश्वरः॥
मुहूर्तं ध्यानमास्थाय दिव्यं योगं च माधवि

पश्यते ईश्वरं तत्र योगवेदाङ्गनिर्मितम् ॥
विस्मयं परमं गत्वा ब्रह्माणं वाक्यमब्रवीत्

निर्मिता विष्णुना ब्रह्मन् वैष्णव्या मायया च ते ॥
प्रथमं पितरौ देवा ये च श्रेष्ठा भवंति ते

पिता तु ब्रह्मदैवत्यो मम गात्राद्विनिर्मितः ॥
पितामहो विष्णुदेवो विष्णुगात्राद्विनिर्मितः

प्रपितामहो रुद्रदेवो मम गात्राद्विनिर्मितः ॥
श्राद्धे नियोजितास्तेऽत्र मर्त्त्येषु पितृदेवताः

ब्राह्मणानां हितार्थाय निर्मिता विष्णुमायया ॥
तर्पिताः पितृयज्ञेषु पितरोऽजीर्णपीडिताः

आगताः शरणं ब्रह्मन्सोमेन सहिता यदि ॥
येन नश्यत्यजीर्णं च पितॄणां च सुखं भवेत्

शृणु तत्ते प्रवक्ष्यामि ब्रह्मन्लोकपितामह ॥
शाण्डिल्यपुत्रस्तेजस्वी धूम्रकेतुर्विभावसुः

श्राद्धे तु प्रथमं तस्य दातव्यं मानुषेषु वा ॥
सह तेनैव भोक्तव्यं पितृपिण्डविसर्जितम्

ईश्वरेणेवमुक्तस्तु ब्रह्मा कमलसंभवः ॥
आहूय मनसा चैव ह्यागतो हव्यवाहनः

प्रदीप्तस्तेजसा वह्निः सर्वभक्षो हुताशनः ॥
योजितः पंचयज्ञेषु ब्रह्मणा मम मायया

ब्रह्माग्निं भाषते तत्र शृणुष्व च हुताशन ॥
भोक्तव्यं प्रथमं ब्रह्मन्पितृपिण्डविसर्जितम्

त्वया भुक्तेति भोक्ष्यन्ति देवताः समरुद्गणाः ॥
भोक्तव्यं मध्यमं श्राद्धं पथ्यमन्नं च वै सह

पश्चाद्दत्तं तु तं पिण्डं सह सोमेन भुञ्जते ॥
ब्रह्मणा ह्येवमुक्तास्तु पितृदेवहुताशनाः

प्रस्थिताः सह सोमेन देवतास्ता वसुन्धरे॥
पितृयज्ञं वरारोहे भोक्ष्यन्ति सहिताः सदा

एवं तु प्रथमं श्राद्धं दद्यादग्नेर्वसुन्धरे॥
उद्दिश्य च पितॄन्देवि तर्पयित्वा द्विजातयः

पश्चात्पिण्डान्प्रदद्याच्च दर्भानास्तीर्य भूतले ॥
प्रथमं ब्रह्मणोंशाय दद्यात्पिण्डं विधानतः

पितामहाय रुद्रांशसंभूताय तु मध्यमम् ॥
प्रपितामहाय विष्णोस्तु दद्यात्पिण्डं महीतले

विधिना मन्त्रपूर्वेण श्राद्धं कुर्वन्ति ये नराः ॥
तेषां वरं प्रयच्छन्ति पितरः श्राद्धतर्पिताः

मम मायाबलेनैव कृतं श्राद्धं द्विजातिभिः ॥
अपांक्तेयांस्तथा विप्रान्प्रवक्ष्यामि वसुन्धरे

नपुंसकाश्चित्रकारा वसुपालविनिन्दकाः ॥
कुनखाः श्यावदन्ताश्च काणाश्च विकटोदराः

नर्त्तका गायनाश्चैव तथा रङ्गोपजीविनः ॥
वेदविक्रयिणश्चैव सर्वे याजकयाजकाः

राजोपसेवकाश्चैव वाणिज्यक्रयविक्रयाः ॥
ब्रह्मयोन्यां समुत्पन्नाः सङ्कीर्णा पतिताश्च ये

असंस्कारप्रवृत्ताश्च शूद्रकर्मोपजीविनः ॥
शूद्रकर्मकरा ये च गणका ग्रामयाजकाः

दीक्षितः क्रोडपृष्ठश्च यश्च वार्धुषिको द्विजः ॥
विक्रेतारो रसानां च ये च वैश्योपजीविनः

तस्करा लेखकाराश्च याजका रङ्गकारकाः ॥
शौलिका गिरिका ये च दाम्भिका ये च माधवि

सर्वकर्मकरा ये च सर्वविक्रयिणस्तथा ॥
एतान्न भोजयेच्छ्राद्धे पित्रर्थे च वसुन्धरे

दूराध्वानं गता ये च तत्र कर्मोपजीविनः ॥
रस विक्रयिणश्चैव शैलूषस्तिलविक्रयी

श्राद्धकालमनुप्राप्तं राजसं तं विदुर्बुधाः ॥
अन्ये ये दूषिता देवि द्विजरूपेण राक्षसाः

एतान्न पश्येच्छ्राद्धेषु पितृपिण्डेषु माधवि ॥
अपांक्तेयांस्तथा विप्रान्भुञ्जतः पश्यतो द्विजान्

पितरस्तस्य षण्मासं दुःखमृच्छन्ति दारुणम् ॥
न्यस्तपात्रं द्रुतं कुर्यात्प्रायश्चित्तमुभौ धरे

धृतं तु जुहुयादग्नावादित्यं चावलोकयेत् ॥
पुनरावपनं कृत्वा पितरं च पितामहान्

गंधपुष्पं च धूपं च दद्यादर्घ्यं तिलोदकम् ॥
यथाविधिं च विप्राय भोजयेच्च पुनः शुचिः

पुनश्चान्यत्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ॥
ज्ञानशुद्धेन विप्रेण मन्त्रशुद्धिं यथाविधि

मृतान्नं ये न भुञ्जंति कदाचिदपि माधवि ॥
वैश्वदेवेषु दातव्यं श्राद्धेषु च न योजयेत्

प्रेतान्नं भुञ्जमानास्तु श्राद्धमर्हन्ति ये द्विजाः ॥
तेषां दोषं प्रवक्ष्यामि भुक्तं भोजयते तु सः

दम्भकार कृतोच्छिष्टं कृत्वा तु नरकं व्रजेत् ॥
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि यथा शुध्यन्ति ते नराः

माघमासे तु द्वादश्यां सर्पिर्युक्तं तु पायसम् ॥
स लिहेन्मधुमांसेन तर्पयित्वा द्विजातयः

सवत्सां कपिलां दद्यादात्मनः शुद्धिकामुकः ॥
पुनः श्राद्धं प्रकुर्वीत चात्मनः शुभ कामुकः

स्नानोपलेपनं भूमे कृत्वा विप्रान्प्रमन्त्रयेत् ॥
दन्तकाष्ठं विसृज्यैव ब्रह्मचारी शुचिर्भवेत्

यत्नेन मिथुनं श्राद्धे भोजयित्वा विसर्ज्जयेत् ॥
अमायां च विशालाक्षि दन्तकाष्ठं न खादयेत्

अमायां तु च यो मूर्खो दन्तकाष्ठं हि खादति ॥
हिंसितो हि भवेत्सोमो देवताः पितरस्तथा

प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे ॥
दिवाकृत्यं ततो गृह्य विप्रस्य विधिपूर्वंकम्

श्मश्रुकर्म च कर्त्तव्यं नखानां छेदनानि च ॥
स्नापनाऽभ्यञ्जने दद्यात्पितृभक्तेन सुन्दरि

पक्वान्नं तत्र वै कार्यं सुविमृष्टं च शुद्धितः ॥
वृत्ते तु तत्र मध्याह्ने श्राद्धारम्भं तु कारयेत्

स्वागतं च तथा कृत्वा पाद्यार्थं सलिलं शुचि ॥
पाद्यं दत्त्वा तु विप्राय गृहस्याभ्यन्तरं नयेत्

आसनं कल्पयित्वा तु आवाह्य तदनन्तरम्॥
अर्घ्यं दत्त्वा विधानेन गन्धमाल्यैः प्रपूज्य च

धूपं दीपं तथा वस्त्रं तिलोदकमथापि वा ॥
पात्रं च भोजनस्यार्थे विप्राग्रे धारयेत्तथा

भस्मना मण्डलं कार्यं पङ्क्ति दोषनिवारकम् ॥
अग्निकार्यं ततः कृत्वा अन्नं च परिवेषयेत्

तत्र कार्यो न संकल्पः पितॄनुद्दिश्य सुन्दरि ॥
यथासुखेन भोक्तव्यमिति ब्रूयाद्द्विजं प्रति

रक्षोघ्नमन्त्रपाठांश्च श्रावयीत विचक्षणः ॥
तृप्तं तु ब्राह्मणं दत्त्वा दद्याद्वै विकिरं ततः

उत्तरीयासनं दत्त्वा पिण्डप्रश्नं तु कारयेत् ॥
दक्षिणाभिमुखो भूत्वा दर्भानास्तीर्य भूतले

पिण्डदानं प्रकुर्वीत पित्रादित्रितये तथा ॥
पिण्डानां पूजनं कार्यं तन्तुवृद्ध्यै यथाविधि

ब्राह्मणस्य च हस्ते तु दद्यादक्षय्यमात्मवान् ॥
दक्षिणाभिः प्रतोष्यापि स्वस्ति वाच्यं विसर्जयेत्

पिण्डास्त्रयस्तु वसुधे यावत्तिष्ठन्ति भूतले ॥
अप्यायमानाः पितरस्तावत्तिष्ठन्ति वै गृहे

उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा दद्याच्छान्त्युदकानि च ॥
प्रणम्य शिरसा भूमौ निवापस्य च धारिणीः

वैष्णवी काश्यपी चेति अक्षया चेति नामतः ॥
भक्षयेत्प्रथमं पिण्डं पत्न्यै देयं तु मध्यमम्

तृतीयमुदके दद्याच्छ्राद्धे एवं विधिः स्मृतः ॥
पितृदेवांश्च विसृजेत्ततश्च प्रणमेत्तु तान्

एवं दत्तेन तुष्यन्ति पितृदेवा न संशयः॥
दीर्घायुष्यं प्रयच्छन्ति पुत्रपौत्रधनानि च

ज्ञानोत्तमेषु विप्रेषु दद्याच्छ्राद्धं विधानतः॥
अन्यथा तत्तु वै श्राद्धं निष्फलं नास्ति संशयः

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं यः श्राद्धं कुरुते द्विजः ॥
मद्भक्तस्यासुरेन्द्रस्य फलं भवति भागतः

उद्धरेद्यदि पात्रं तु ब्राह्मणो ज्ञानवर्जितः॥
राक्षसैर्ह्रियते तच्च भुञ्जतस्तस्य सुन्दरि

एतत्ते कथितं भद्रे पितृकार्यमनुत्तमम् ॥
उत्पतिश्चैव दानं च यत्पुण्यं कथितं तव

अपरं चापि वसुधे किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

इति श्रीवराहपुराणे श्राद्धपितृयज्ञनिश्चयो नाम नवत्यधिकशततमोऽध्यायः