Varaha Purana · Chapter 146

atha rurukṣetrasthahṛṣīkeśamāhātmyam //
sūta uvāca //
śālagrāmasya māhātmyaṃ śrutvā guhyaṃ mahaujasam //
vismayaṃ paramaṃ gatvā hṛṣṭā vacanamabravīt

dharaṇyuvāca //
aho kṣetrasya māhātmyaṃ yattvayā bhāṣitaṃ hare //
etacchrutvā mahābhāga jātāsmi vigatajvarā

ruruṣaṇḍamiti proktaṃ yattvayā paramārccitam //
rururnāma kathaṃ ko vā āsītpūrvaṃ janārdana

yannāmnā paramaṃ kṣetraṃ hṛṣīkeśa tvayāśritam //
kathayasva jagannātha yadyanugrāhyatā mayi

śrīvarāha uvāca //
āsītpurā mahābhāgo devadatta iti dvijaḥ //
bhṛguvaṃśe samutpanno vedavedāṅgapāragaḥ

yajñavidyāsu kuśalo vrataniṣṭho'tithipriyaḥ //
tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ puṇyadrumalatānvitam

śāntairmṛgagaṇaiḥ kīrṇaṃ kandamūlaphalānvitam //
tatra tīvraṃ tapo'tapyaddevadatto munīśvaraḥ

varṣāṇāmayutaṃ sāgraṃ tata indro vyacintayat //
kāmaṃ vasantasahitaṃ gandharvān sa sakhīnpunaḥ

uvāca madhuraṃ vākyaṃ kṣubdhendriyamanāḥ prabhuḥ //
aho sakhāyaḥ kiṃcinme mahatkāryamupasthitam

tasya me cintayānasya yūyameva parā gatiḥ //
bhavatprasādātsvastho'haṃ nirbhayastadvicintyatām

tadindrasya vacaḥ śrutvā te kāmamalayānilāḥ //
pratyūcurdevarājānamājñāpaya nijaṃ priyam

jitendriyasyāpi manaḥ kasya saṃkṣobhayāmahe //
kaṃ vā sutīvrāttapaso bhraṃśayāmaḥ supeśalam

ājñāprasādaṃ te labdhvā vada śīghraṃ sukhī bhava //
ityuktaḥ śatamanyurvai pratyuvācā'tha mānayan

tadaiva me gatā cintā bhavatāṃ darśanaṃ yadā //
jātamevā'khilaṃ kāryaṃ mama tacchṛṇutākhilāḥ

himaśaile mahāramye hṛṣīkeśāśrito muniḥ //
devadatta iti khyātastapasyati mahattapaḥ

jighṛkṣurme padaṃ nūnaṃ tattapo vinivartyatām //
ityuktāste tadājñāṃ vai gṛhītvā śirasā drutam

prasthānāya matiṃ cakruḥ kāmadevapuraḥsarāḥ //
prasthāpyāgre vasantaṃ ca malayānilameva ca

tataḥ surapatiḥ śakraḥ pramlocāṃ nāma nāmataḥ //
praśasya praṇayātpūrvaṃ mānayannidamabravīt

gaccha svastimatī devi vijayāya munerbhuvi //
yatrāśramapadaṃ tasya devadattasya vai muneḥ

lalitaiḥ svairvilāsaistaṃ mohayitvā vaśaṃ kuru //
yathā matprītiratulā tvaṃ me kāryakarī sadā

tathā kuruṣva bhadraṃ te hṛṣīkeśasamīpataḥ //
indrasyājñāṃ samādāya yayau tasyāśramaṃ prati

samīpopavane ramye nānādrumalatākule //
madhurālāpabahule kokilānāṃ kalākule

rasālamañjarīvyāptarasāmodālisaṃkule //
guṃjanmattālisannādaśrutiśrutidharānvite

gandharvagītasaṃmiśre malayānilaśītale //
samphullapaṅkajavane sunirmalajalāśaye

muniprabhāvasantyaktakrauryasthalajalāśaye //
madhurāmodamadhure cittakṣobhavidhāyini

praviśya sā varārohā gītaṃ sumadhuraṃ jagau //
yadā dhyānāduparataḥ samādherviratāścirāt

gāndharvaṃ prārabhaṃste tu gandharvāḥ surasammatāḥ //
tasminneva kṣaṇe labdhvā'vasaraṃ paṃca sāyakaḥ

vicakarṣa dhanuḥ pauṣpaṃ sāyakān samayūyujat //
saṃlakṣya taṃ muniṃ śāntaṃ bhāvidaivabalātkṛtam

śrutvā tanmadhuraṃ gītaṃ pañcamālāpasundaram //
kṣubdhacittaḥ samabhavatsa muniḥ saṃśitavrataḥ

cakarṣa ca dhanuḥ kāmaḥ punaḥpunaratandritaḥ //
devavrato'pi sa muniḥ kṣubdhātmā niyato'pi san

vicacārāśramapadaṃ paśyansantuṣṭamānasaḥ//
dūrāddadarśa tanvaṅgīṃ krīḍantīṃ kandukena tām

dṛṣṭvaiva tāṃ tu cārvaṃgīṃ viddhaḥ kāmena patriṇā //
tasyāḥ samīpamagamatsmayamāno mahāmuniḥ

sāpi dṛṣṭvā devadattaṃ sajjantī hariṇekṣaṇā //
kaṭākṣayantī sahasā lajjamānā vigūhati

kareṇa kandukaṃ ghnantī cañcalākṣī supeśalā //
sraṃsatā keśapāsena galatpuṣpeṇa rājatā

mano harantī tasyarṣeḥ lalitairvibhramodbhavaiḥ //
etasminnantare tasyā dakṣiṇaḥ pavano'harat

vāsaḥ sūkṣmaṃgalannīvi kāṃcīdāmaguṇānvitam //
puṣpabāṇo'pyavidhyattaṃ dṛṣṭvā 'vasaramantike

sammohitaḥ sa tu munirgatvāntikamathābravīt //
kā tvaṃ kasyāsi subhage vane'sminkiñcikīrṣasi

mādṛśānkiṃ mṛgayase bāhupāśena vā mṛgān //
baddhvā gṛhītvā vāmoru kiṃ vā'smānkarttumicchasi

sarvathā'smāṃstavādhīnān yadyadvā kārayiṣyati //
tattatkurmo vayaṃ nityaṃ tadadhīnāḥ sma sarvathā

atha tāṃ hasamānāṃ ca gṛhītvā dakṣiṇe kare//
samāliṅgya viṣajjaṃtīṃ ramayāmāsa mohitaḥ

'
ramamāṇastayā sārddhaṃ bhuñjanbhogān manoramān //
tapaḥprabhāvopanatāndivārātramataṃdritaḥ

bahūnahargaṇānevaṃ ramamāṇo yadṛcchayā //
suptotthita ivākasmādvivakena samanvitaḥ

nirvedaṃ prāptavānsadyastadovāca bhṛśāturaḥ //
aho bhāgavatī māyā yayāhaṃ bhṛśamohitaḥ

jānannapi tapobhraṃśaṃ prāpto daivabalātkṛtaḥ //
agnikuṇḍasamā nārī ghṛtakumbhasamaḥ pumān

iti pravādo mūrkhāṇāṃ vicārānmahadantaram //
ghṛtakumbho'gni yogena dravate na tu darśanāt

pumāṃstrīdarśanādeva dravate yadvimohitaḥ //
nāparādhastvato nāryāḥ svayaṃ yadajitendriyaḥ

ityuktvā'sau nivṛttātmā visasarja surāṅganām //
pramlocā daivavaśago manasyetadacintayat

upasargo mahānatra tapaso bhraṃśakārakaḥ //
tyaktvāśramamimaṃ cānyatsthānaṃ gatvā samāhitaḥ

tapastīvraṃ samāsthāya śoṣayiṣye kalevaram //
iti niścitya manasā gatvā bhṛgvāśramaṃ prati

gaṇḍakīsaṃgame snātvā santarpya pitṛdevatāḥ //
viṣṇuṃ śivaṃ ca sampūjya tapaḥsthānaṃ viciṃtayan

paśyanbhṛgvāśramaṃ ramyamuttaraṃ gatavān śanaiḥ //
gaṇḍakyāḥ pūrvabhāge tu viviktaṃ vijanaṃ śubham

dṛṣṭvā tīreṣu viśrāṃtastapobhūmimaciṃtayat //
bhṛgutuṃgaṃ samāsādya śaṅkarārādhane rataḥ

atapyata tapo ghoraṃ śivadarśanalālasaḥ //
atha dīrgheṇa kālena santuṣṭaḥ sa maheśvaraḥ

liṃgarūpadharaḥ sākṣāduparyapi tathā hyadhaḥ //
tiryak ca jaladhārābhiryuktastattāpaśāṃtikṛt

uvāca ca prasannātmā mune paśya ca māṃ śivam //
māmevāvehi viṣṇuṃ tvaṃ mā paśyasvāṃtaraṃ mama

pūrvamantarabhāvena dṛṣṭavānasi yanmama //
tena vighno'bhavadyena galitaṃ tvattapo mahat

āvāmekena bhāvena paśyaṃstvaṃ siddhimāpsyasi //
tapaḥprabhāvālliṃgāni prādurbhūtāni yatra vai

samaṃgamiti vikhyātametatsthānaṃ bhaviṣyati //
snātvā'tra gaṇḍakītīrthe mama liṃgāni yo'rccayet

tasya yogaphalaṃ samyagbhaviṣyati na saṃśayaḥ //
iti dattvā varaṃ śambhustatraivāntaradhīyata

devadatto'pi sa muniḥ samprāpya jñānamuttamam //
śivopadiṣṭamārgeṇa sāyujyaṃ paramaṃ gataḥ

pramlocāpi munergarbhaṃ samprāpyāśramamantikāt //
prasūtāṃ kanyakāṃ tyaktvā svargameva jagāma ha

punarjātamivātmānaṃ manyamānā śucismitā //
sāpi kanyā mṛgaistatra rurubhirvarddhitā satī

rururitveva vikhyātā piturevāśrame sthitā //
yuvabhiḥ prārthyamānāpi citte kañcana nādhyagāt

tataḥ suniścayaṃ kṛtvā tapase dhṛtamānasā //
cintayantī jagannāthaṃ bhagavantaṃ ramāpatim

māse sā prathame bālā phalāhāraparāyaṇā //
ekāṃtaraṃ dinaṃ prāpya dvitīye tridināntare

tṛtīye paṃcama dine caturthe saptamāṃtare //
pañcame navarātreṇa ṣaṣṭhe pañcadaśāhake

māsena saptame caiva śīrṇaparṇāśanāṣṭame //
tyaktvā tānyapi sā bālā vāyvāhārā babhūva ha

saivaṃ varṣaśataṃ sthitvā harāvekāgramānasā //
samādhinā samā bhūtvā sthāṇuvanniślā'bhavat

dvandvāni nāvidaccāpi ātmabhūtāntaraṃ vinā //
parāṃ kāṣṭhāṃ samāpannā prakāśamayakāṃtidhṛk

tattejasā vṛtaṃ sarvaṃ tadā dṛṣṭvā vasundhare //
ahaṃ vismayamāpannastasyāḥ pratyakṣatāṃ gataḥ

sanniruddhendriyagrāmā nācakṣata bahiḥsthitam //
tadā hṛṣīkāṇyāviśya saṃhṛtya svaṃ hṛdo bahiḥ

sthito'haṃ vasudhe devi akṣṇoḥ pratyakṣatāṃ gataḥ //
hṛṣīkāṇi niyamyāhaṃ yataḥ pratyakṣatāṃ gataḥ

hṛṣīkeśa iti khyāto nāmnā tatraiva saṃsthitaḥ //
sā māṃ yadaiva nāpaśyadunmīlya nayane tataḥ

bahiḥ sthitaṃ ca māṃ dṛṣṭvā praṇanāma kṛtāñjaliḥ //
gadgadasvarasaṃyuktā aśruklinnavilocanā

romāṃcitatanuścāsītkadambamukulākṛtiḥ //
tathā bhūtāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā prāvocamahamaṅganām

ayi bāle viśālākṣi tuṣṭo'haṃ tapasastava //
varaṃ yācaya mattastvaṃ yatte manasi varttate

adeyamapi te dadmi yadanyeṣāṃ sudurllabham //
iti śrutvā prabhorvākyaṃ praṇamya ca punaḥ punaḥ

stutvā taṃ devadeveśaṃ prabaddhakarasaṃpuṭā //
dadāsi cedvaraṃ mahyaṃ devadeva jagatpate

anenaiva svarūpeṇa bhagavansthātumarhasi //
sthito'smyatraiva bhadraṃ te aparaṃ varayāśu me

durlabhaṃ te varaṃ dadmi tapasāhaṃ pratoṣitaḥ //
ityuktvā māṃ praṇamyāha ruruḥ sā saṃśitavratā

yadi prasanno deveśa tadā māṃ kuru pāvanīm //
mannāmnā kṣetrametacca khyātaṃ bhavatu nānyathā

tāmahaṃ devi subhage prāvocaṃ punareva hi//
tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ tava deho bhavatvayam

tava nāmnāṃ ca vikhyātametatkṣetraṃ bhaviṣyati //
tava tīrthe kṛtasnānastrirātropoṣito naraḥ

vilokya māṃ bhavetpūto mama vākyānna saṃśayaḥ //
brahmahatyādi pāpāni jñātvā'jñātvā kṛtānyapi

yāsyanti vilayaṃ kṣipramevametanna saṃśayaḥ //
iti dattvā varāṃstasyai tatraivāntarhitaḥ sthitaḥ

sāpi kālena sañjātā tīrthabhūtā tathā'bhavat //
etatte kathitaṃ devi rurumāhātmyamuttamam

rurukṣetrasya prabhavametadguhyaṃ paraṃ mama

iti śrīvarāhapurāṇe bhagavacchāstre rurukṣetraṛṣīkeśayormāhātmyaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ