Varaha Purana · Chapter 145

atha sālagrāmakṣetramāhātmyam //
dharaṇyuvāca //
bhagavandevadeveśa sālaṃkāyanako muniḥ //
kiṃ cakāra tapaḥ kurvaṃstava kṣetre vimuktide

śrīvarāha uvāca//
atha dīrgheṇa kālena sa ṛṣiḥ saṃśita vrataḥ //
tapyamāno yathānyāyaṃ paśyanvai sālamuttamam

abhinnamatulacchāyaṃ viśālaṃ puṣpitaṃ tathā //
manojñaṃ ca sugandhaṃ ca devānāmapi durllabham

ṛṣirjñānapariśrāntaḥ sālaṃkāyanako'dbhutam //
dadarśa ca punaḥ sālaṃ śubhānāṃ śubhadarśanam

tato dṛṣṭvā mahāsālaṃ pariśrānto mahāmuniḥ //
viśrāmaṃ kurute tatra draṣṭukāmo'tha māṃ muniḥ

sālasya tasya pūrveṇa sthitaḥ paścānmukho muniḥ //
māyayā mama mūḍhātmā śakto draṣṭuṃ na māmabhūt

tataḥ pūrveṇa pārśvena tasya sālasya sundari //
vaiśākhamāsadvādaśyāṃ maddarśanamupāgataḥ

dṛṣṭvā māṃ tatra sa munista pasvī saṃśitavrataḥ //
tuṣṭāva vaidikaiḥ sūktaiḥ praṇamya ca punaḥpunaḥ

mattejasā tāḍitākṣaḥ śanairunmīlya locane //
yāvatpaśyati māṃ tatra stuvansa tapasānvitaḥ

vṛkṣasya dakṣiṇe pārśve gatastāvadahaṃ dhare //
pūrvasthānaṃ parityajya sa ṛṣiḥ saṃśitavrataḥ

sthitvā matpramukhe caiva stuvannevaṃ mama priyam //
tato'haṃ stūyamānau vai ṛgvedasyaiva ṛggataiḥ

stotraiḥ sampūjyamāno hi gato'haṃ paścimāṃ diśam //
tataḥ paścimapārśve tu sthitastatraiva mādhavi

yajurvedoktamantreṇa saṃstutaḥ paścimāṃ gataḥ //
stuvatītthaṃ munau devi gato'haṃ cottarāṃ diśam

tatrāpi sāmavedoktairmantraistuṣṭāva māṃ muniḥ //
tato'haṃ stūyamāno vai ṛṣimukhyena sundari

prāptaśca paramāṃ prītiṃ tamavocamṛṣiṃ tadā //
sādhu brahmanmahābhāga sālaṃkāyana sattama

tapasānena santuṣṭaḥ stutyā caivānayā tava //
varaṃ varaya bhadraṃ te saṃsiddhastapasā bhavān

evamuktaḥ sa tu mayā sālaṃkāyanako muniḥ //
sālavṛkṣaṃ samāśritya nibhṛtenāntarātmanā

tato māṃ bhāṣate devi sa ṛṣiḥ saṃśitavrataḥ //
tavaivārādhanārthāya tapastaptaṃ mayā hare

paryaṭāmi mahīṃ sarvāṃ saśailavanakānanām //
idānīṃ khalu dṛṣṭo'si cakrapāṇe mahāprabho

yadi tuṣṭo'si me deva sarvaśāntikaraḥ paraḥ //
yadi deyo varo mahyaṃ tapasārādhitena ca

tadā dehi jagannātha mameśvara samaṃ sutam //
eṣa eva varo mahyaṃ dīyatāṃ madhusūdana

evaṃ varaṃ yācito'smi muninā bhīmakarmaṇā //
putrakāmena vipreṇa dīrgha kālaṃ tapasyatā

evaṃ tasya vacaḥ śrutvā brāhmaṇasya tapasvinaḥ //
madhurāṃ giramādāya pratyavocamṛṣiṃ prati

cirakālaṃ vratasthena yattvayā cintitaṃ mune //
sa kāmastava sañjātaḥ siddho'si tapasā bhavān

īśvarasya parā mūrttirnāmnā vai nandikeśvaraḥ //
tvaddakṣiṇāṃgādudbhūtaḥ putrastava munīśvara

saṃharasva tapo brahmañśāntiṃ gaccha mahāmune //
atha caitasya jātasya kalpā vai sapta sapta ca

tvaṃ na jānāsi viprarṣe sa jāto nandikeśvaraḥ //
māyāyogabalopeto govrajaṃ sa mayā sthitaḥ

mathurāyāḥ samānīya āmuṣyāyaṇasaṃjñitam //
tava śiṣyaṃ puraskṛtya śūlapāṇiravasthitaḥ

tatrāśrame mahābhāga sthitvā tvaṃ tapasāṃ nidhe //
putreṇa paramaprīto matkṣetre'smatsamo bhava

anyacca guhyaṃ vakṣyāmi sālaṅkāyana tacchṛṇu //
tava prītyā pravakṣyāmi yenaitatkṣetramuttamam

śālagrāmamiti khyātaṃ tannibodha mune śubham //
yo'yaṃ vṛkṣastvayā dṛṣṭaḥ so'hameva na saṃśayaḥ

etatko'pi na jānāti vinā devaṃ maheśvaram //
māyayā'haṃ nigūḍho'smi tvatprasādātprakāśitaḥ

evaṃ tasmai varaṃ dattvā sālaṃkāyanakāya vai

paśyatastasya vasudhe tatraivāntarhito'bhavam //
vṛkṣaṃ dakṣiṇataḥ kṛtvā jagāma svāśramaṃ muniḥ

mama tadrocate sthānaṃ girikūṭaśiloccaye //
śālagrāma iti khyātaṃ bhaktasaṃsāramokṣaṇam

tatra guhyāni me bhūme vakṣyamāṇāni me śṛṇu //
taranti manujā yebhyo ghoraṃ saṃsārasāgaram

guhyāni tatra vasudhe tīrthāni daśa paṃca ca //
nādyāpi kiṃcijjānanti mucyante yairiha sthitāḥ

tatra bilvaprabhaṃ nāma guhyaṃ kṣetraṃ mama priyam //
kuñjāni tatra catvāri krośamātre yaśasvini

hṛdyaṃ tatparamaṃ guhyaṃ bhaktakarmasukhāvaham //
tatra snānaṃ tu kurvīta ahorātroṣito naraḥ

caturṇāmaśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ //
athātra muṃcate prāṇānmama karmasu niṣṭhitaḥ

aśvamedhaphalaṃ bhuktvā mama loke sa modate //
cakrasvāmīti vikhyātaṃ tasminkṣetre paraṃ mama

cakrāṅkitaśilāstatra dṛśyante ca itastataḥ //
cakrāṅkitaśilā yatra varavarṇini tiṣṭhati

tadetadviddhi vasudhe samantā dyojanatrayam //
tatra snānaṃ tu kurvīta trirātropoṣito naraḥ

trayāṇāmapi yajñānāṃ phalaṃ prāpnoti niścitam //
athātra muṃcate prāṇānmama karma parāyaṇaḥ

vājapeyaphalaṃ bhuktvā mam lokaṃ ca gacchati//
tatra viṣṇupadaṃ nāma kṣetraṃ guhyaṃ paraṃ mama

tisro dhārāḥ patantyatra himakūṭaṃ samāśritāḥ //
tatra snānaṃ tu kurvīta trirātropoṣito naraḥ

trayāṇāmapi rātrīṇāṃ phalaṃ prāpnoti niṣkalam //
tathaiva muṃcate prāṇānmuktasaṃgo gata klamaḥ

atirātraphalaṃ bhuktvā mama loke mahīyate //
tatra kālīhradaṃ nāma guhyaṃ kṣetraṃ paraṃ mama

atra caiva hradasroto badarīvṛkṣaniḥsṛtaḥ //
tatra snānaṃ tu kurvīta ṣaṣṭikāloṣito naraḥ

naramedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ //
athātra muṃcate prāṇānmuktarāgo gata klamaḥ

naramedhaphalaṃ bhuktvā mama loke ca modate //
anyacca te pravakṣyāmi mahāścaryaṃ vasundhare

tatra śaṅkhaprabhaṃ nāma guhyaṃ kṣetraṃ paraṃ mama//
śrūyate śaṃkhaśabdaśca dvādaśyāmarddharātrake

gadākuṇḍamiti khyātaṃ tasminkṣetre paraṃ mama //
yatra vai kampate sroto dakṣiṇāṃ diśāmāśri tam

tatra snānaṃ tu kurvīta trirātropoṣito naraḥ //
vedāntagānāṃ viprāṇāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

atha vai muṃcate prāṇānkṛtakṛtyo guṇānvitaḥ //
gadāpāṇirmahākāyo mama lokaṃ prapadyate

punaścāgniprabhaṃ nāma guhyaṃ kṣetraṃ paraṃ mama //
dhārā patati tatraikā pūrvottarasamāśritā

yastatra kurute snānaṃ catūrātroṣito naraḥ //
agniṣṭomātpaṃcaguṇaṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

athātra muṃcate prāṇān mama karmasu niṣṭhitaḥ //
agniṣṭomaphalaṃ bhuktvā mama lokaṃ prapadyate

tatrāścaryaṃ mahābhāge kathyamānaṃ mayā śṛṇu //
hemante coṣṇakaṃ tīrthaṃ grīṣme bhavati śītalam

guhyaṃ sarvāyudhaṃ nāma tatra kṣetre paraṃ mama //
patanti sapta srotāṃsi himavanniḥsṛtāni vai

tatra snānaṃ prakurvīta saptarātroṣito naraḥ //
rājā bhavati suśroṇi savāryudhakalānvitaḥ

atha vai muṃcate prāṇānmama karmāviniścitaḥ //
sa bhuktvā rājya bhojyāni mama lokaṃ ca gacchati

tatra devaprabhaṃ nāma guhyaṃ kṣetraṃ paraṃ mama //
dhārāḥ paṃcamukhāstatra pataṃti girisaṃśritā

tatra snānaṃ tu kurvīta tvaṣṭakāloṣito naraḥ //
caturṇāmapi vedānāṃ yāti pāraṃ na saṃśayaḥ

athātra muṃcate prāṇām̐llobhamohavivarjjitaḥ //
vedakarma samutsṛjya mama loke mahīyate

guhyaṃ vidyādharaṃ nāma tatra kṣetraṃ paraṃ mama //
paṃca dhārāḥ patantyatra himakūṭaviniḥsṛtāḥ

yastatra kurute snānaṃ mekarātroṣito naraḥ //
yāti vaidyādharaṃ lokaṃ kṛtakṛtyo na saṃśayaḥ

athātra muṃcate prāṇānvītarāgo gataklamaḥ //
bhuktvā vaidyādharānbhogānmama lokaṃ sa gacchati

tatra puṇyanadī nāma guhyakṣetre pare mama //
śilākuñjalatākīrṇā gandharvāpsarasevitā

tatra snānaṃ tu kurvīta aṣṭa rātroṣito naraḥ //
saptadvīpeṣu bhramati svacchaṃdagamanālayaḥ

athātra muñcate prāṇānmama kamārnusārakaḥ //
saptadvīpān samutsṛjya mama lokaṃ sa gacchati

gandharveti ca vikhyātaṃ tasmin kṣetraṃ paraṃ mama //
ekadhārā patatyatra paścimāṃ diśamāśritā

tatra snānaṃ tu kurvīta catūrātro ṣito naraḥ //
modate lokapāleṣu svacchaṃdagamanālayaḥ

athātra muñcate prāṇānmamakarmaparāyaṇaḥ //
lokapālānparityajya mama lokaṃ sa gacchati

tatra devahradaṃ nāma mama kṣetraṃ vasundhare //
yatra kāṃtāsi me bhūme baleryajñavināśanāt

sa hrado varadaḥ śreṣṭho manojñaḥ sukhaśītalaḥ //
agādhaḥ saukhyadaścāpi devānāmapi durllabhaḥ

tasmin hrade mahābhāge mama vai niyamodake //
matsyāścakrāṃkitāścaiva paryaṭante itastataḥ

anyacca te pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva vasuṃdhare //
mahāścaryaṃ viśālākṣi yatra tatparivarttate

paśyeti śraddadhānastu na paśyatpāpapūruṣaḥ//
tasmindevahrade puṇyaṃ caturviṃśatirdvādaśa

sauvarṇāni ca padmāni dṛśyante bhāskarodaye //
tāvatpaśyanti bhūtāni yāvanmadhyandinaṃ bhavet

yatra snātā divaṃ yāṃti śuddhā vākkāyajairmalaiḥ //
tatra snānaṃ prakurvīta daśarātroṣito naraḥ

daśānāmaśvamedhānāṃ prāpnotyavikalaṃ phalam //
athā'tra muñcate prāṇānmama ciṃtāvyavasthitaḥ

aśvamedhaphalaṃ bhuktvā bhūme matsamatāṃ vrajet //
anyacca te pravakṣyāmi kṣetraṃ guhyaṃ paraṃ mama

saṃbhedo devanadyostu samastasukhavallabhaḥ //
divo'vatīrya tiṣṭhanti devā yatra sahapriyāḥ

gandharvāpsarasaścaiva nāgakanyāḥ sahoragaiḥ //
devarṣayaśca munayaḥ samastasuranāyakāḥ

siddhāśca kinnarāścaiva svargādavataranti hi //
nepāle yacchivasthānaṃ samastasukhavallabham

tebhyastebhyaśca sthānebhyastīrthebhyaśca viśeṣataḥ //
mahādevajaṭājūṭānnīlakaṇṭhācchivālayaḥ

śvategaṃgeti yā proktā tayā saṃbhūya sādaram //
nānā nadyaḥ samāyātā dṛśyādṛśyatayā sthitāḥ

gaṇḍakyā kṛṣṇayā caiva yā kṛṣṇasya tanūdbhavā //
tayā saṃbhedamāpannā yā sā śivatanūdbhavā

triśūlagaṃgetyākhyātā sāpi tatra mahānadī //
evaṃ nadīsamudbhedaḥ sarvatīrthakadaṃbakam

mama kṣetre samākhyātaṃ puṇyaṃ paramapāvanam //
vasudhe tvaṃ vijānīhi devānāmapi durllabham

yacca siddhāśrama iti vikhyātaḥ puṇyavarddhanaḥ //
śaṃbhostapovanaṃ tatra sarvāśramavaraṃ prati

nānāpuṣpaphalopetaṃ kadalīṣaṇḍamaṇḍitam //
niculaiścaiva punnāgaiḥ kesaraiśca virājitam

kharjjūrāśokabakulaiścūtaiścaiva priyālakaiḥ //
nārikelaiśca pūgaiśca caṃpakairjaṃbubhirdhavaiḥ

nāraṃgairbadarībhiśca jaṃbīrairmātuluṃgakaiḥ //
ketakīmallikājātīyūthikārājirājitam

kundaiḥ kuravakairnāgaiḥ kuṭajairdāḍimairapi //
āgatya yatra krīḍanti devānāṃ mithunāni ca

tasminhrade mahāpuṇye puṇyanadyostu saṃgame //
snānācchatāśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

snātvā tatra tu vaiśākhe gosahasraphalaṃ bhavet //
māghamāse punaḥ snātvā prayāgasnānajaṃ phalam

kārttike māsi yaḥ snāti tulāsaṃsthe divākare //
vidhinā niyataḥ so'pi muktibhāgī na saṃśayaḥ

yastrirātramuṣitvā tu niyate niyatā śanaḥ //
rājasūyaphalaṃ prāpya modate devavaddivi

yajñastapo'thavā dānaṃ śrāddhamiṣṭasya pūjanam //
yatkiṃcitkriyate karma tadanantaphalaṃ bhavet

bhūme tasyāparādhāṃśca sarvāneva kṣamāmyaham //
gaṃgāyamunayoryadvatsaṃgamo marttyadurllabhaḥ

tathaivāyaṃ devanadyo saṃgamaḥ samudāhṛtaḥ //
etadguhyaṃ paraṃ devi mama kṣetre vasundhare

ahamasminmahākṣetre dhare pūrvamukhaḥ sthitaḥ //
śālagrāme mahākṣetre bhūme bhāgavata priyaḥ

anyacca te pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva vasundhare //
antarguhyaṃ paraṃ śreṣṭhaṃ yanna jānanti mohitāḥ

śivo me dakṣiṇasthāne tiṣṭhanvai vigatajvaraḥ //
lokānāṃ pravaraḥ śreṣṭhaḥ sarvalokavaro haraḥ

taṃ ye vindanti te devi nūnaṃ māmeva vindati //
ye māṃ vidanti deveśi te vidanti śivaṃ param

ahaṃ yatra śivastatra śivo yatra vasundhare //
tatrāhamapi tiṣṭhāmi āvayornāntaraṃ kvacit //१ ०८//
śivaṃ yo vandate bhūme sa hi māmeva vandate //
labhate puṣkalāṃ siddhimevaṃ yo vetti tattvataḥ

evametanmahābhāge kṣetraṃ hariharātmakam //
mṛtā ye'tra gatiṃ yānti mama karmānusāriṇaḥ

muktikṣetraṃ prathamato rurukhaṇḍaṃ tataḥ param //
saṃbhedo devanadyośca triveṇī ca tataḥ param

kṣetraṃ pramāṇaṃ vijñeyaṃ gaṇḍakī saṅgataṃ param //
evaṃ sā gaṇḍakī devi nadīnāmuttamā nadī

gaṅgayā militā yatra bhāgīrathyā mahāphalā //
aparaṃ tanmahatkṣetraṃ harikṣetramiti smṛtam

ādau sā gaṇḍakī puṇyā bhāgīrathyā ca saṅgatā //
tasya tīrthasya mahimā jñāyate na surairapi

etatte kathitaṃ bhadre śālagrāmasya sundari //
gaṇḍakyāścaiva māhātmyaṃ sarvakalmaṣanāśanam

pūrvapṛṣṭaṃ tayā yacca puṇyaṃ bhāgavatapriyam //
ākhyānānāṃ mahākhyānaṃ dyutīnāṃ paramā dyutiḥ

puṇyānāṃ paramaṃ puṇyaṃ tapasāṃ ca mahattapaḥ //
guhyānāṃ paramaṃ guhyaṃ gatīnāṃ paramā gatiḥ

mahālābhastu lābhānāṃ nāstyasmādaparaṃ mahat //
piśunāya na dātavyaṃ na śaṭhāya gurudruhe

ye ca pāpāḥ kṛtaghnāśca dvijadevāparādhinaḥ //
kuśiṣyāya na dātavyaṃ na dadyācchāstradūṣake //१ १९//
nīcāya na ca dātavyaṃ ye na jānanti sevitum //
suśiṣyāya ca dātavyaṃ dhīrāya śubha buddhaye

lobhamohamadādyairye varjitāḥ puṇyabuddhayaḥ //
ya etatpaṭhate nityaṃ kalyamutthāya mānavaḥ

kulāni tāritānyevaṃ sapta sapta ca sapta ca //
evaṃ maraṇakāle tu na kadācidvimuhyate

yadīcchetparamāṃ siddhiṃ mama lokaṃ sa gacchati //
kṣetrasya śālagrāmasya māhātmyaṃ paramaṃ mayā

kathitaṃ te mahādevi kimanyacchrotumicchasi

iti śrīvarāhapurāṇe bhagavacchāstre śālagrāmakṣetramāhātmyaṃ nāma paṃcacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ