વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 146

અથ રુરુક્ષેત્રસ્થહૃષીકેશમાહાત્મ્યમ્ ॥
સૂત ઉવાચ ॥
શાલગ્રામસ્ય માહાત્મ્યં શ્રુત્વા ગુહ્યં મહૌજસમ્ ॥
વિસ્મયં પરમં ગત્વા હૃષ્ટા વચનમબ્રવીત્

ધરણ્યુવાચ ॥
અહો ક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યં યત્ત્વયા ભાષિતં હરે ॥
એતચ્છ્રુત્વા મહાભાગ જાતાસ્મિ વિગતજ્વરા

રુરુષણ્ડમિતિ પ્રોક્તં યત્ત્વયા પરમાર્ચ્ચિતમ્ ॥
રુરુર્નામ કથં કો વા આસીત્પૂર્વં જનાર્દન

યન્નામ્ના પરમં ક્ષેત્રં હૃષીકેશ ત્વયાશ્રિતમ્ ॥
કથયસ્વ જગન્નાથ યદ્યનુગ્રાહ્યતા મયિ

શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
આસીત્પુરા મહાભાગો દેવદત્ત ઇતિ દ્વિજઃ ॥
ભૃગુવંશે સમુત્પન્નો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ

યજ્ઞવિદ્યાસુ કુશલો વ્રતનિષ્ઠોઽતિથિપ્રિયઃ ॥
તત્રાશ્રમપદં પુણ્યં પુણ્યદ્રુમલતાન્વિતમ્

શાન્તૈર્મૃગગણૈઃ કીર્ણં કન્દમૂલફલાન્વિતમ્ ॥
તત્ર તીવ્રં તપોઽતપ્યદ્દેવદત્તો મુનીશ્વરઃ

વર્ષાણામયુતં સાગ્રં તત ઇન્દ્રો વ્યચિન્તયત્ ॥
કામં વસન્તસહિતં ગન્ધર્વાન્ સ સખીન્પુનઃ

ઉવાચ મધુરં વાક્યં ક્ષુબ્ધેન્દ્રિયમનાઃ પ્રભુઃ ॥
અહો સખાયઃ કિંચિન્મે મહત્કાર્યમુપસ્થિતમ્

તસ્ય મે ચિન્તયાનસ્ય યૂયમેવ પરા ગતિઃ ॥
ભવત્પ્રસાદાત્સ્વસ્થોઽહં નિર્ભયસ્તદ્વિચિન્ત્યતામ્

તદિન્દ્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તે કામમલયાનિલાઃ ॥
પ્રત્યૂચુર્દેવરાજાનમાજ્ઞાપય નિજં પ્રિયમ્

જિતેન્દ્રિયસ્યાપિ મનઃ કસ્ય સંક્ષોભયામહે ॥
કં વા સુતીવ્રાત્તપસો ભ્રંશયામઃ સુપેશલમ્

આજ્ઞાપ્રસાદં તે લબ્ધ્વા વદ શીઘ્રં સુખી ભવ ॥
ઇત્યુક્તઃ શતમન્યુર્વૈ પ્રત્યુવાચાઽથ માનયન્

તદૈવ મે ગતા ચિન્તા ભવતાં દર્શનં યદા ॥
જાતમેવાઽખિલં કાર્યં મમ તચ્છૃણુતાખિલાઃ

હિમશૈલે મહારમ્યે હૃષીકેશાશ્રિતો મુનિઃ ॥
દેવદત્ત ઇતિ ખ્યાતસ્તપસ્યતિ મહત્તપઃ

જિઘૃક્ષુર્મે પદં નૂનં તત્તપો વિનિવર્ત્યતામ્ ॥
ઇત્યુક્તાસ્તે તદાજ્ઞાં વૈ ગૃહીત્વા શિરસા દ્રુતમ્

પ્રસ્થાનાય મતિં ચક્રુઃ કામદેવપુરઃસરાઃ ॥
પ્રસ્થાપ્યાગ્રે વસન્તં ચ મલયાનિલમેવ ચ

તતઃ સુરપતિઃ શક્રઃ પ્રમ્લોચાં નામ નામતઃ ॥
પ્રશસ્ય પ્રણયાત્પૂર્વં માનયન્નિદમબ્રવીત્

ગચ્છ સ્વસ્તિમતી દેવિ વિજયાય મુનેર્ભુવિ ॥
યત્રાશ્રમપદં તસ્ય દેવદત્તસ્ય વૈ મુનેઃ

લલિતૈઃ સ્વૈર્વિલાસૈસ્તં મોહયિત્વા વશં કુરુ ॥
યથા મત્પ્રીતિરતુલા ત્વં મે કાર્યકરી સદા

તથા કુરુષ્વ ભદ્રં તે હૃષીકેશસમીપતઃ ॥
ઇન્દ્રસ્યાજ્ઞાં સમાદાય યયૌ તસ્યાશ્રમં પ્રતિ

સમીપોપવને રમ્યે નાનાદ્રુમલતાકુલે ॥
મધુરાલાપબહુલે કોકિલાનાં કલાકુલે

રસાલમઞ્જરીવ્યાપ્તરસામોદાલિસંકુલે ॥
ગુંજન્મત્તાલિસન્નાદશ્રુતિશ્રુતિધરાન્વિતે

ગન્ધર્વગીતસંમિશ્રે મલયાનિલશીતલે ॥
સમ્ફુલ્લપઙ્કજવને સુનિર્મલજલાશયે

મુનિપ્રભાવસન્ત્યક્તક્રૌર્યસ્થલજલાશયે ॥
મધુરામોદમધુરે ચિત્તક્ષોભવિધાયિનિ

પ્રવિશ્ય સા વરારોહા ગીતં સુમધુરં જગૌ ॥
યદા ધ્યાનાદુપરતઃ સમાધેર્વિરતાશ્ચિરાત્

ગાન્ધર્વં પ્રારભંસ્તે તુ ગન્ધર્વાઃ સુરસમ્મતાઃ ॥
તસ્મિન્નેવ ક્ષણે લબ્ધ્વાઽવસરં પંચ સાયકઃ

વિચકર્ષ ધનુઃ પૌષ્પં સાયકાન્ સમયૂયુજત્ ॥
સંલક્ષ્ય તં મુનિં શાન્તં ભાવિદૈવબલાત્કૃતમ્

શ્રુત્વા તન્મધુરં ગીતં પઞ્ચમાલાપસુન્દરમ્ ॥
ક્ષુબ્ધચિત્તઃ સમભવત્સ મુનિઃ સંશિતવ્રતઃ

ચકર્ષ ચ ધનુઃ કામઃ પુનઃપુનરતન્દ્રિતઃ ॥
દેવવ્રતોઽપિ સ મુનિઃ ક્ષુબ્ધાત્મા નિયતોઽપિ સન્

વિચચારાશ્રમપદં પશ્યન્સન્તુષ્ટમાનસઃ॥
દૂરાદ્દદર્શ તન્વઙ્ગીં ક્રીડન્તીં કન્દુકેન તામ્

દૃષ્ટ્વૈવ તાં તુ ચાર્વંગીં વિદ્ધઃ કામેન પત્રિણા ॥
તસ્યાઃ સમીપમગમત્સ્મયમાનો મહામુનિઃ

સાપિ દૃષ્ટ્વા દેવદત્તં સજ્જન્તી હરિણેક્ષણા ॥
કટાક્ષયન્તી સહસા લજ્જમાના વિગૂહતિ

કરેણ કન્દુકં ઘ્નન્તી ચઞ્ચલાક્ષી સુપેશલા ॥
સ્રંસતા કેશપાસેન ગલત્પુષ્પેણ રાજતા

મનો હરન્તી તસ્યર્ષેઃ લલિતૈર્વિભ્રમોદ્ભવૈઃ ॥
એતસ્મિન્નન્તરે તસ્યા દક્ષિણઃ પવનોઽહરત્

વાસઃ સૂક્ષ્મંગલન્નીવિ કાંચીદામગુણાન્વિતમ્ ॥
પુષ્પબાણોઽપ્યવિધ્યત્તં દૃષ્ટ્વા ઽવસરમન્તિકે

સમ્મોહિતઃ સ તુ મુનિર્ગત્વાન્તિકમથાબ્રવીત્ ॥
કા ત્વં કસ્યાસિ સુભગે વનેઽસ્મિન્કિઞ્ચિકીર્ષસિ

માદૃશાન્કિં મૃગયસે બાહુપાશેન વા મૃગાન્ ॥
બદ્ધ્વા ગૃહીત્વા વામોરુ કિં વાઽસ્માન્કર્ત્તુમિચ્છસિ

સર્વથાઽસ્માંસ્તવાધીનાન્ યદ્યદ્વા કારયિષ્યતિ ॥
તત્તત્કુર્મો વયં નિત્યં તદધીનાઃ સ્મ સર્વથા

અથ તાં હસમાનાં ચ ગૃહીત્વા દક્ષિણે કરે॥
સમાલિઙ્ગ્ય વિષજ્જંતીં રમયામાસ મોહિતઃ

ઽ
રમમાણસ્તયા સાર્દ્ધં ભુઞ્જન્ભોગાન્ મનોરમાન્ ॥
તપઃપ્રભાવોપનતાન્દિવારાત્રમતંદ્રિતઃ

બહૂનહર્ગણાનેવં રમમાણો યદૃચ્છયા ॥
સુપ્તોત્થિત ઇવાકસ્માદ્વિવકેન સમન્વિતઃ

નિર્વેદં પ્રાપ્તવાન્સદ્યસ્તદોવાચ ભૃશાતુરઃ ॥
અહો ભાગવતી માયા યયાહં ભૃશમોહિતઃ

જાનન્નપિ તપોભ્રંશં પ્રાપ્તો દૈવબલાત્કૃતઃ ॥
અગ્નિકુણ્ડસમા નારી ઘૃતકુમ્ભસમઃ પુમાન્

ઇતિ પ્રવાદો મૂર્ખાણાં વિચારાન્મહદન્તરમ્ ॥
ઘૃતકુમ્ભોઽગ્નિ યોગેન દ્રવતે ન તુ દર્શનાત્

પુમાંસ્ત્રીદર્શનાદેવ દ્રવતે યદ્વિમોહિતઃ ॥
નાપરાધસ્ત્વતો નાર્યાઃ સ્વયં યદજિતેન્દ્રિયઃ

ઇત્યુક્ત્વાઽસૌ નિવૃત્તાત્મા વિસસર્જ સુરાઙ્ગનામ્ ॥
પ્રમ્લોચા દૈવવશગો મનસ્યેતદચિન્તયત્

ઉપસર્ગો મહાનત્ર તપસો ભ્રંશકારકઃ ॥
ત્યક્ત્વાશ્રમમિમં ચાન્યત્સ્થાનં ગત્વા સમાહિતઃ

તપસ્તીવ્રં સમાસ્થાય શોષયિષ્યે કલેવરમ્ ॥
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા ગત્વા ભૃગ્વાશ્રમં પ્રતિ

ગણ્ડકીસંગમે સ્નાત્વા સન્તર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ ॥
વિષ્ણું શિવં ચ સમ્પૂજ્ય તપઃસ્થાનં વિચિંતયન્

પશ્યન્ભૃગ્વાશ્રમં રમ્યમુત્તરં ગતવાન્ શનૈઃ ॥
ગણ્ડક્યાઃ પૂર્વભાગે તુ વિવિક્તં વિજનં શુભમ્

દૃષ્ટ્વા તીરેષુ વિશ્રાંતસ્તપોભૂમિમચિંતયત્ ॥
ભૃગુતુંગં સમાસાદ્ય શઙ્કરારાધને રતઃ

અતપ્યત તપો ઘોરં શિવદર્શનલાલસઃ ॥
અથ દીર્ઘેણ કાલેન સન્તુષ્ટઃ સ મહેશ્વરઃ

લિંગરૂપધરઃ સાક્ષાદુપર્યપિ તથા હ્યધઃ ॥
તિર્યક્ ચ જલધારાભિર્યુક્તસ્તત્તાપશાંતિકૃત્

ઉવાચ ચ પ્રસન્નાત્મા મુને પશ્ય ચ માં શિવમ્ ॥
મામેવાવેહિ વિષ્ણું ત્વં મા પશ્યસ્વાંતરં મમ

પૂર્વમન્તરભાવેન દૃષ્ટવાનસિ યન્મમ ॥
તેન વિઘ્નોઽભવદ્યેન ગલિતં ત્વત્તપો મહત્

આવામેકેન ભાવેન પશ્યંસ્ત્વં સિદ્ધિમાપ્સ્યસિ ॥
તપઃપ્રભાવાલ્લિંગાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ યત્ર વૈ

સમંગમિતિ વિખ્યાતમેતત્સ્થાનં ભવિષ્યતિ ॥
સ્નાત્વાઽત્ર ગણ્ડકીતીર્થે મમ લિંગાનિ યોઽર્ચ્ચયેત્

તસ્ય યોગફલં સમ્યગ્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥
ઇતિ દત્ત્વા વરં શમ્ભુસ્તત્રૈવાન્તરધીયત

દેવદત્તોઽપિ સ મુનિઃ સમ્પ્રાપ્ય જ્ઞાનમુત્તમમ્ ॥
શિવોપદિષ્ટમાર્ગેણ સાયુજ્યં પરમં ગતઃ

પ્રમ્લોચાપિ મુનેર્ગર્ભં સમ્પ્રાપ્યાશ્રમમન્તિકાત્ ॥
પ્રસૂતાં કન્યકાં ત્યક્ત્વા સ્વર્ગમેવ જગામ હ

પુનર્જાતમિવાત્માનં મન્યમાના શુચિસ્મિતા ॥
સાપિ કન્યા મૃગૈસ્તત્ર રુરુભિર્વર્દ્ધિતા સતી

રુરુરિત્વેવ વિખ્યાતા પિતુરેવાશ્રમે સ્થિતા ॥
યુવભિઃ પ્રાર્થ્યમાનાપિ ચિત્તે કઞ્ચન નાધ્યગાત્

તતઃ સુનિશ્ચયં કૃત્વા તપસે ધૃતમાનસા ॥
ચિન્તયન્તી જગન્નાથં ભગવન્તં રમાપતિમ્

માસે સા પ્રથમે બાલા ફલાહારપરાયણા ॥
એકાંતરં દિનં પ્રાપ્ય દ્વિતીયે ત્રિદિનાન્તરે

તૃતીયે પંચમ દિને ચતુર્થે સપ્તમાંતરે ॥
પઞ્ચમે નવરાત્રેણ ષષ્ઠે પઞ્ચદશાહકે

માસેન સપ્તમે ચૈવ શીર્ણપર્ણાશનાષ્ટમે ॥
ત્યક્ત્વા તાન્યપિ સા બાલા વાય્વાહારા બભૂવ હ

સૈવં વર્ષશતં સ્થિત્વા હરાવેકાગ્રમાનસા ॥
સમાધિના સમા ભૂત્વા સ્થાણુવન્નિશ્લાઽભવત્

દ્વન્દ્વાનિ નાવિદચ્ચાપિ આત્મભૂતાન્તરં વિના ॥
પરાં કાષ્ઠાં સમાપન્ના પ્રકાશમયકાંતિધૃક્

તત્તેજસા વૃતં સર્વં તદા દૃષ્ટ્વા વસુન્ધરે ॥
અહં વિસ્મયમાપન્નસ્તસ્યાઃ પ્રત્યક્ષતાં ગતઃ

સન્નિરુદ્ધેન્દ્રિયગ્રામા નાચક્ષત બહિઃસ્થિતમ્ ॥
તદા હૃષીકાણ્યાવિશ્ય સંહૃત્ય સ્વં હૃદો બહિઃ

સ્થિતોઽહં વસુધે દેવિ અક્ષ્ણોઃ પ્રત્યક્ષતાં ગતઃ ॥
હૃષીકાણિ નિયમ્યાહં યતઃ પ્રત્યક્ષતાં ગતઃ

હૃષીકેશ ઇતિ ખ્યાતો નામ્ના તત્રૈવ સંસ્થિતઃ ॥
સા માં યદૈવ નાપશ્યદુન્મીલ્ય નયને તતઃ

બહિઃ સ્થિતં ચ માં દૃષ્ટ્વા પ્રણનામ કૃતાઞ્જલિઃ ॥
ગદ્ગદસ્વરસંયુક્તા અશ્રુક્લિન્નવિલોચના

રોમાંચિતતનુશ્ચાસીત્કદમ્બમુકુલાકૃતિઃ ॥
તથા ભૂતાં તુ તાં દૃષ્ટ્વા પ્રાવોચમહમઙ્ગનામ્

અયિ બાલે વિશાલાક્ષિ તુષ્ટોઽહં તપસસ્તવ ॥
વરં યાચય મત્તસ્ત્વં યત્તે મનસિ વર્ત્તતે

અદેયમપિ તે દદ્મિ યદન્યેષાં સુદુર્લ્લભમ્ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા પ્રભોર્વાક્યં પ્રણમ્ય ચ પુનઃ પુનઃ

સ્તુત્વા તં દેવદેવેશં પ્રબદ્ધકરસંપુટા ॥
દદાસિ ચેદ્વરં મહ્યં દેવદેવ જગત્પતે

અનેનૈવ સ્વરૂપેણ ભગવન્સ્થાતુમર્હસિ ॥
સ્થિતોઽસ્મ્યત્રૈવ ભદ્રં તે અપરં વરયાશુ મે

દુર્લભં તે વરં દદ્મિ તપસાહં પ્રતોષિતઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા માં પ્રણમ્યાહ રુરુઃ સા સંશિતવ્રતા

યદિ પ્રસન્નો દેવેશ તદા માં કુરુ પાવનીમ્ ॥
મન્નામ્ના ક્ષેત્રમેતચ્ચ ખ્યાતં ભવતુ નાન્યથા

તામહં દેવિ સુભગે પ્રાવોચં પુનરેવ હિ॥
તીર્થાનાં પરમં તીર્થં તવ દેહો ભવત્વયમ્

તવ નામ્નાં ચ વિખ્યાતમેતત્ક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ ॥
તવ તીર્થે કૃતસ્નાનસ્ત્રિરાત્રોપોષિતો નરઃ

વિલોક્ય માં ભવેત્પૂતો મમ વાક્યાન્ન સંશયઃ ॥
બ્રહ્મહત્યાદિ પાપાનિ જ્ઞાત્વાઽજ્ઞાત્વા કૃતાન્યપિ

યાસ્યન્તિ વિલયં ક્ષિપ્રમેવમેતન્ન સંશયઃ ॥
ઇતિ દત્ત્વા વરાંસ્તસ્યૈ તત્રૈવાન્તર્હિતઃ સ્થિતઃ

સાપિ કાલેન સઞ્જાતા તીર્થભૂતા તથાઽભવત્ ॥
એતત્તે કથિતં દેવિ રુરુમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

રુરુક્ષેત્રસ્ય પ્રભવમેતદ્ગુહ્યં પરં મમ

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે રુરુક્ષેત્રઋષીકેશયોર્માહાત્મ્યં નામ ષટ્ચત્વારિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ