वराह पुराण · अध्याय 145

अथ सालग्रामक्षेत्रमाहात्म्यम् ॥
धरण्युवाच ॥
भगवन्देवदेवेश सालंकायनको मुनिः ॥
किं चकार तपः कुर्वंस्तव क्षेत्रे विमुक्तिदे

श्रीवराह उवाच॥
अथ दीर्घेण कालेन स ऋषिः संशित व्रतः ॥
तप्यमानो यथान्यायं पश्यन्वै सालमुत्तमम्

अभिन्नमतुलच्छायं विशालं पुष्पितं तथा ॥
मनोज्ञं च सुगन्धं च देवानामपि दुर्ल्लभम्

ऋषिर्ज्ञानपरिश्रान्तः सालंकायनकोऽद्भुतम् ॥
ददर्श च पुनः सालं शुभानां शुभदर्शनम्

ततो दृष्ट्वा महासालं परिश्रान्तो महामुनिः ॥
विश्रामं कुरुते तत्र द्रष्टुकामोऽथ मां मुनिः

सालस्य तस्य पूर्वेण स्थितः पश्चान्मुखो मुनिः ॥
मायया मम मूढात्मा शक्तो द्रष्टुं न मामभूत्

ततः पूर्वेण पार्श्वेन तस्य सालस्य सुन्दरि ॥
वैशाखमासद्वादश्यां मद्दर्शनमुपागतः

दृष्ट्वा मां तत्र स मुनिस्त पस्वी संशितव्रतः ॥
तुष्टाव वैदिकैः सूक्तैः प्रणम्य च पुनःपुनः

मत्तेजसा ताडिताक्षः शनैरुन्मील्य लोचने ॥
यावत्पश्यति मां तत्र स्तुवन्स तपसान्वितः

वृक्षस्य दक्षिणे पार्श्वे गतस्तावदहं धरे ॥
पूर्वस्थानं परित्यज्य स ऋषिः संशितव्रतः

स्थित्वा मत्प्रमुखे चैव स्तुवन्नेवं मम प्रियम् ॥
ततोऽहं स्तूयमानौ वै ऋग्वेदस्यैव ऋग्गतैः

स्तोत्रैः सम्पूज्यमानो हि गतोऽहं पश्चिमां दिशम् ॥
ततः पश्चिमपार्श्वे तु स्थितस्तत्रैव माधवि

यजुर्वेदोक्तमन्त्रेण संस्तुतः पश्चिमां गतः ॥
स्तुवतीत्थं मुनौ देवि गतोऽहं चोत्तरां दिशम्

तत्रापि सामवेदोक्तैर्मन्त्रैस्तुष्टाव मां मुनिः ॥
ततोऽहं स्तूयमानो वै ऋषिमुख्येन सुन्दरि

प्राप्तश्च परमां प्रीतिं तमवोचमृषिं तदा ॥
साधु ब्रह्मन्महाभाग सालंकायन सत्तम

तपसानेन सन्तुष्टः स्तुत्या चैवानया तव ॥
वरं वरय भद्रं ते संसिद्धस्तपसा भवान्

एवमुक्तः स तु मया सालंकायनको मुनिः ॥
सालवृक्षं समाश्रित्य निभृतेनान्तरात्मना

ततो मां भाषते देवि स ऋषिः संशितव्रतः ॥
तवैवाराधनार्थाय तपस्तप्तं मया हरे

पर्यटामि महीं सर्वां सशैलवनकाननाम् ॥
इदानीं खलु दृष्टोऽसि चक्रपाणे महाप्रभो

यदि तुष्टोऽसि मे देव सर्वशान्तिकरः परः ॥
यदि देयो वरो मह्यं तपसाराधितेन च

तदा देहि जगन्नाथ ममेश्वर समं सुतम् ॥
एष एव वरो मह्यं दीयतां मधुसूदन

एवं वरं याचितोऽस्मि मुनिना भीमकर्मणा ॥
पुत्रकामेन विप्रेण दीर्घ कालं तपस्यता

एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणस्य तपस्विनः ॥
मधुरां गिरमादाय प्रत्यवोचमृषिं प्रति

चिरकालं व्रतस्थेन यत्त्वया चिन्तितं मुने ॥
स कामस्तव सञ्जातः सिद्धोऽसि तपसा भवान्

ईश्वरस्य परा मूर्त्तिर्नाम्ना वै नन्दिकेश्वरः ॥
त्वद्दक्षिणांगादुद्भूतः पुत्रस्तव मुनीश्वर

संहरस्व तपो ब्रह्मञ्शान्तिं गच्छ महामुने ॥
अथ चैतस्य जातस्य कल्पा वै सप्त सप्त च

त्वं न जानासि विप्रर्षे स जातो नन्दिकेश्वरः ॥
मायायोगबलोपेतो गोव्रजं स मया स्थितः

मथुरायाः समानीय आमुष्यायणसंज्ञितम् ॥
तव शिष्यं पुरस्कृत्य शूलपाणिरवस्थितः

तत्राश्रमे महाभाग स्थित्वा त्वं तपसां निधे ॥
पुत्रेण परमप्रीतो मत्क्षेत्रेऽस्मत्समो भव

अन्यच्च गुह्यं वक्ष्यामि सालङ्कायन तच्छृणु ॥
तव प्रीत्या प्रवक्ष्यामि येनैतत्क्षेत्रमुत्तमम्

शालग्राममिति ख्यातं तन्निबोध मुने शुभम् ॥
योऽयं वृक्षस्त्वया दृष्टः सोऽहमेव न संशयः

एतत्कोऽपि न जानाति विना देवं महेश्वरम् ॥
माययाऽहं निगूढोऽस्मि त्वत्प्रसादात्प्रकाशितः

एवं तस्मै वरं दत्त्वा सालंकायनकाय वै

पश्यतस्तस्य वसुधे तत्रैवान्तर्हितोऽभवम् ॥
वृक्षं दक्षिणतः कृत्वा जगाम स्वाश्रमं मुनिः

मम तद्रोचते स्थानं गिरिकूटशिलोच्चये ॥
शालग्राम इति ख्यातं भक्तसंसारमोक्षणम्

तत्र गुह्यानि मे भूमे वक्ष्यमाणानि मे शृणु ॥
तरन्ति मनुजा येभ्यो घोरं संसारसागरम्

गुह्यानि तत्र वसुधे तीर्थानि दश पंच च ॥
नाद्यापि किंचिज्जानन्ति मुच्यन्ते यैरिह स्थिताः

तत्र बिल्वप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं मम प्रियम् ॥
कुञ्जानि तत्र चत्वारि क्रोशमात्रे यशस्विनि

हृद्यं तत्परमं गुह्यं भक्तकर्मसुखावहम् ॥
तत्र स्नानं तु कुर्वीत अहोरात्रोषितो नरः

चतुर्णामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥
अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः

अश्वमेधफलं भुक्त्वा मम लोके स मोदते ॥
चक्रस्वामीति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम

चक्राङ्कितशिलास्तत्र दृश्यन्ते च इतस्ततः ॥
चक्राङ्कितशिला यत्र वरवर्णिनि तिष्ठति

तदेतद्विद्धि वसुधे समन्ता द्योजनत्रयम् ॥
तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः

त्रयाणामपि यज्ञानां फलं प्राप्नोति निश्चितम् ॥
अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्म परायणः

वाजपेयफलं भुक्त्वा मम् लोकं च गच्छति॥
तत्र विष्णुपदं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम

तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटं समाश्रिताः ॥
तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः

त्रयाणामपि रात्रीणां फलं प्राप्नोति निष्कलम् ॥
तथैव मुंचते प्राणान्मुक्तसंगो गत क्लमः

अतिरात्रफलं भुक्त्वा मम लोके महीयते ॥
तत्र कालीह्रदं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम

अत्र चैव ह्रदस्रोतो बदरीवृक्षनिःसृतः ॥
तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्टिकालोषितो नरः

नरमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥
अथात्र मुंचते प्राणान्मुक्तरागो गत क्लमः

नरमेधफलं भुक्त्वा मम लोके च मोदते ॥
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महाश्चर्यं वसुन्धरे

तत्र शङ्खप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम॥
श्रूयते शंखशब्दश्च द्वादश्यामर्द्धरात्रके

गदाकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥
यत्र वै कम्पते स्रोतो दक्षिणां दिशामाश्रि तम्

तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥
वेदान्तगानां विप्राणां फलं प्राप्नोति मानवः

अथ वै मुंचते प्राणान्कृतकृत्यो गुणान्वितः ॥
गदापाणिर्महाकायो मम लोकं प्रपद्यते

पुनश्चाग्निप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
धारा पतति तत्रैका पूर्वोत्तरसमाश्रिता

यस्तत्र कुरुते स्नानं चतूरात्रोषितो नरः ॥
अग्निष्टोमात्पंचगुणं फलं प्राप्नोति मानवः

अथात्र मुंचते प्राणान् मम कर्मसु निष्ठितः ॥
अग्निष्टोमफलं भुक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते

तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥
हेमन्ते चोष्णकं तीर्थं ग्रीष्मे भवति शीतलम्

गुह्यं सर्वायुधं नाम तत्र क्षेत्रे परं मम ॥
पतन्ति सप्त स्रोतांसि हिमवन्निःसृतानि वै

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत सप्तरात्रोषितो नरः ॥
राजा भवति सुश्रोणि सवार्युधकलान्वितः

अथ वै मुंचते प्राणान्मम कर्माविनिश्चितः ॥
स भुक्त्वा राज्य भोज्यानि मम लोकं च गच्छति

तत्र देवप्रभं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
धाराः पंचमुखास्तत्र पतंति गिरिसंश्रिता

तत्र स्नानं तु कुर्वीत त्वष्टकालोषितो नरः ॥
चतुर्णामपि वेदानां याति पारं न संशयः

अथात्र मुंचते प्राणाँल्लोभमोहविवर्ज्जितः ॥
वेदकर्म समुत्सृज्य मम लोके महीयते

गुह्यं विद्याधरं नाम तत्र क्षेत्रं परं मम ॥
पंच धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटविनिःसृताः

यस्तत्र कुरुते स्नानं मेकरात्रोषितो नरः ॥
याति वैद्याधरं लोकं कृतकृत्यो न संशयः

अथात्र मुंचते प्राणान्वीतरागो गतक्लमः ॥
भुक्त्वा वैद्याधरान्भोगान्मम लोकं स गच्छति

तत्र पुण्यनदी नाम गुह्यक्षेत्रे परे मम ॥
शिलाकुञ्जलताकीर्णा गन्धर्वाप्सरसेविता

तत्र स्नानं तु कुर्वीत अष्ट रात्रोषितो नरः ॥
सप्तद्वीपेषु भ्रमति स्वच्छंदगमनालयः

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कमार्नुसारकः ॥
सप्तद्वीपान् समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति

गन्धर्वेति च विख्यातं तस्मिन् क्षेत्रं परं मम ॥
एकधारा पतत्यत्र पश्चिमां दिशमाश्रिता

तत्र स्नानं तु कुर्वीत चतूरात्रो षितो नरः ॥
मोदते लोकपालेषु स्वच्छंदगमनालयः

अथात्र मुञ्चते प्राणान्ममकर्मपरायणः ॥
लोकपालान्परित्यज्य मम लोकं स गच्छति

तत्र देवह्रदं नाम मम क्षेत्रं वसुन्धरे ॥
यत्र कांतासि मे भूमे बलेर्यज्ञविनाशनात्

स ह्रदो वरदः श्रेष्ठो मनोज्ञः सुखशीतलः ॥
अगाधः सौख्यदश्चापि देवानामपि दुर्ल्लभः

तस्मिन् ह्रदे महाभागे मम वै नियमोदके ॥
मत्स्याश्चक्रांकिताश्चैव पर्यटन्ते इतस्ततः

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥
महाश्चर्यं विशालाक्षि यत्र तत्परिवर्त्तते

पश्येति श्रद्दधानस्तु न पश्यत्पापपूरुषः॥
तस्मिन्देवह्रदे पुण्यं चतुर्विंशतिर्द्वादश

सौवर्णानि च पद्मानि दृश्यन्ते भास्करोदये ॥
तावत्पश्यन्ति भूतानि यावन्मध्यन्दिनं भवेत्

यत्र स्नाता दिवं यांति शुद्धा वाक्कायजैर्मलैः ॥
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत दशरात्रोषितो नरः

दशानामश्वमेधानां प्राप्नोत्यविकलं फलम् ॥
अथाऽत्र मुञ्चते प्राणान्मम चिंताव्यवस्थितः

अश्वमेधफलं भुक्त्वा भूमे मत्समतां व्रजेत् ॥
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि क्षेत्रं गुह्यं परं मम

संभेदो देवनद्योस्तु समस्तसुखवल्लभः ॥
दिवोऽवतीर्य तिष्ठन्ति देवा यत्र सहप्रियाः

गन्धर्वाप्सरसश्चैव नागकन्याः सहोरगैः ॥
देवर्षयश्च मुनयः समस्तसुरनायकाः

सिद्धाश्च किन्नराश्चैव स्वर्गादवतरन्ति हि ॥
नेपाले यच्छिवस्थानं समस्तसुखवल्लभम्

तेभ्यस्तेभ्यश्च स्थानेभ्यस्तीर्थेभ्यश्च विशेषतः ॥
महादेवजटाजूटान्नीलकण्ठाच्छिवालयः

श्वतेगंगेति या प्रोक्ता तया संभूय सादरम् ॥
नाना नद्यः समायाता दृश्यादृश्यतया स्थिताः

गण्डक्या कृष्णया चैव या कृष्णस्य तनूद्भवा ॥
तया संभेदमापन्ना या सा शिवतनूद्भवा

त्रिशूलगंगेत्याख्याता सापि तत्र महानदी ॥
एवं नदीसमुद्भेदः सर्वतीर्थकदंबकम्

मम क्षेत्रे समाख्यातं पुण्यं परमपावनम् ॥
वसुधे त्वं विजानीहि देवानामपि दुर्ल्लभम्

यच्च सिद्धाश्रम इति विख्यातः पुण्यवर्द्धनः ॥
शंभोस्तपोवनं तत्र सर्वाश्रमवरं प्रति

नानापुष्पफलोपेतं कदलीषण्डमण्डितम् ॥
निचुलैश्चैव पुन्नागैः केसरैश्च विराजितम्

खर्ज्जूराशोकबकुलैश्चूतैश्चैव प्रियालकैः ॥
नारिकेलैश्च पूगैश्च चंपकैर्जंबुभिर्धवैः

नारंगैर्बदरीभिश्च जंबीरैर्मातुलुंगकैः ॥
केतकीमल्लिकाजातीयूथिकाराजिराजितम्

कुन्दैः कुरवकैर्नागैः कुटजैर्दाडिमैरपि ॥
आगत्य यत्र क्रीडन्ति देवानां मिथुनानि च

तस्मिन्ह्रदे महापुण्ये पुण्यनद्योस्तु संगमे ॥
स्नानाच्छताश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः

स्नात्वा तत्र तु वैशाखे गोसहस्रफलं भवेत् ॥
माघमासे पुनः स्नात्वा प्रयागस्नानजं फलम्

कार्त्तिके मासि यः स्नाति तुलासंस्थे दिवाकरे ॥
विधिना नियतः सोऽपि मुक्तिभागी न संशयः

यस्त्रिरात्रमुषित्वा तु नियते नियता शनः ॥
राजसूयफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि

यज्ञस्तपोऽथवा दानं श्राद्धमिष्टस्य पूजनम् ॥
यत्किंचित्क्रियते कर्म तदनन्तफलं भवेत्

भूमे तस्यापराधांश्च सर्वानेव क्षमाम्यहम् ॥
गंगायमुनयोर्यद्वत्संगमो मर्त्त्यदुर्ल्लभः

तथैवायं देवनद्यो संगमः समुदाहृतः ॥
एतद्गुह्यं परं देवि मम क्षेत्रे वसुन्धरे

अहमस्मिन्महाक्षेत्रे धरे पूर्वमुखः स्थितः ॥
शालग्रामे महाक्षेत्रे भूमे भागवत प्रियः

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
अन्तर्गुह्यं परं श्रेष्ठं यन्न जानन्ति मोहिताः

शिवो मे दक्षिणस्थाने तिष्ठन्वै विगतज्वरः ॥
लोकानां प्रवरः श्रेष्ठः सर्वलोकवरो हरः

तं ये विन्दन्ति ते देवि नूनं मामेव विन्दति ॥
ये मां विदन्ति देवेशि ते विदन्ति शिवं परम्

अहं यत्र शिवस्तत्र शिवो यत्र वसुन्धरे ॥
तत्राहमपि तिष्ठामि आवयोर्नान्तरं क्वचित् ॥१ ०८॥
शिवं यो वन्दते भूमे स हि मामेव वन्दते ॥
लभते पुष्कलां सिद्धिमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः

एवमेतन्महाभागे क्षेत्रं हरिहरात्मकम् ॥
मृता येऽत्र गतिं यान्ति मम कर्मानुसारिणः

मुक्तिक्षेत्रं प्रथमतो रुरुखण्डं ततः परम् ॥
संभेदो देवनद्योश्च त्रिवेणी च ततः परम्

क्षेत्रं प्रमाणं विज्ञेयं गण्डकी सङ्गतं परम् ॥
एवं सा गण्डकी देवि नदीनामुत्तमा नदी

गङ्गया मिलिता यत्र भागीरथ्या महाफला ॥
अपरं तन्महत्क्षेत्रं हरिक्षेत्रमिति स्मृतम्

आदौ सा गण्डकी पुण्या भागीरथ्या च सङ्गता ॥
तस्य तीर्थस्य महिमा ज्ञायते न सुरैरपि

एतत्ते कथितं भद्रे शालग्रामस्य सुन्दरि ॥
गण्डक्याश्चैव माहात्म्यं सर्वकल्मषनाशनम्

पूर्वपृष्टं तया यच्च पुण्यं भागवतप्रियम् ॥
आख्यानानां महाख्यानं द्युतीनां परमा द्युतिः

पुण्यानां परमं पुण्यं तपसां च महत्तपः ॥
गुह्यानां परमं गुह्यं गतीनां परमा गतिः

महालाभस्तु लाभानां नास्त्यस्मादपरं महत् ॥
पिशुनाय न दातव्यं न शठाय गुरुद्रुहे

ये च पापाः कृतघ्नाश्च द्विजदेवापराधिनः ॥
कुशिष्याय न दातव्यं न दद्याच्छास्त्रदूषके ॥१ १९॥
नीचाय न च दातव्यं ये न जानन्ति सेवितुम् ॥
सुशिष्याय च दातव्यं धीराय शुभ बुद्धये

लोभमोहमदाद्यैर्ये वर्जिताः पुण्यबुद्धयः ॥
य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः

कुलानि तारितान्येवं सप्त सप्त च सप्त च ॥
एवं मरणकाले तु न कदाचिद्विमुह्यते

यदीच्छेत्परमां सिद्धिं मम लोकं स गच्छति ॥
क्षेत्रस्य शालग्रामस्य माहात्म्यं परमं मया

कथितं ते महादेवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे शालग्रामक्षेत्रमाहात्म्यं नाम पंचचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः