Vāmanapurāṇa, Saromāhātmya · Chapter 22
iti śrīvāmanapurāṇe saromāhātmye ekaviśo 'dhyāyaḥ
ṛṣaya ūcuḥ
sthāṇutīrthasya māhātmyaṃ vaṭasya ca mahāmune /
sānnihatyasarotpattiṃ pūraṇaṃ pāṃśunā tataḥ
liṅgānāṃ darśanāt puṇyaṃ sparśanena ca kiṃ phalam /
tathaiva saramāhātmyaṃ brūhi sarvamaśeṣataḥ
lomaharṣaṇa uvāca
śṛṇvantu munayaḥ sarve purāṇaṃ vāmanaṃ mahat /
yacchrutvā muktimāpnoti prasādād vāmanasya tu
sanatkumāramāsīnaṃ sthāṇorvaṭasamīpataḥ /
ṛṣibhirbālakhilyādyairbrahmaputrairmahātmabhiḥ
mārkaṇḍeyo munistatra vinayenābhigamya ca /
papraccha saramāhātmyaṃ pramāṇāṃ ca sthitiṃ tathā
mārkaṇḍeya uvāca
brahmaputra mahābhāga sarveśāstraviśārada /
brūhi me saramāhātmyaṃ sarvapāpakṣayāvaham
kāni tīrthāni dṛśyāni guhyāni dvijasattama /
liṅgāni hyatipuṇyāni sthāṇoryāni samīpataḥ
yeṣāṃ darśanāmātreṇa muktiṃ prāpnoti mānavaḥ /
vaṭasya darśanaṃ puṇyamutpatti kathayasva me
pradakṣiṇāyāṃ yatpuṇyaṃ tīrthasnānena yatphalam /
guhyeṣu caiva dṛṣṭeṣu yatpuṇyamabhijāyate
devadevo yatā sthāṇuḥ saromadhye vyavasthitaḥ /
kimarthaṃ pāṃśunā śakrastīrthaṃ pūritavān punaḥ
sthāṇutīrthasya māhātmyaṃ cakratīrthasya yatphalam /
sūryatīrthasya māhātmyaṃ somatīrthasya brūhi me
saṃkarasya ca kuhyāni viṣṇoḥ stānāni yāni ca /
kathayasya mahābhāga sarasvatyāḥ savistaram
brūhi devādhidevasya māhātmyaṃ deva tattvataḥ /
viriñjasya prasādena viditaṃ sarvameva ca
lomaharṣaṇa uvāca/
mārkaṇḍeyavacaḥ śrutvā brahmatmā sa mahāmuniḥ /
atibhaktyā tu tīrthasya pravaṇīkṛtamānasaḥ
paryaṅkaṃ śithilīkṛtvā namaskṛtvā maheśvaram /
kathayāmāsa tatsarvaṃ yacchrutaṃ brahmaṇaḥ purā
sanatkumāra uvāca
namaskṛtya mahādevamīśānaṃ varadaṃ śivam /
utpatti ca pravakṣyāmi tīrthānāṃ brahmabhāṣitām
pūrvamekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame /
bṛhadaṇḍamabhūdekaṃ prajānāṃ bījasaṃbhavam
tasminnaṇḍe sthito brahmā śayanāyopacakrame /
sahasrayugaparyantaṃ suptvā sa pratyabudhyata
suptotthitastadā brahmā śūnyaṃ lokamapaśyata /
sṛṣṭiṃ cintayatastasya rajasā mohitasya ca
rajaḥ sṛṣṭiguṇaṃ proktaṃ sattvaṃ sthitiguṇaṃ viduḥ /
upasaṃhārakāle ca tamogumaḥ pravartate
guṇātītaḥ sa bhagavān vyāpakaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ /
tenadaṃ sakalaṃ vyāptaṃ yatkiñciñjīvasaṃjñitam
sa brahma sa ca govinda īśvaraḥ sa sanātanaḥ /
yastaṃ veda mahātmānaṃ sa sarvaṃ veda mokṣavit
kiṃ teṣāṃ sakalaistīrthairāśramairvā prayojanam /
yeṣāmanantakaṃ cittamātmanyeva vyavasthitam
ātmā nadī saṃyamapuṇyatīrthā satyodakā śīlamādhiyuktā /
tasyāṃ snātaḥ puṇyakarmā punāti na viriṇā suddhyati cāntarātmā
etatpradhānaṃ puruṣasya karma yadātmasaṃbodhasukhe praviṣṭam /
jñeyaṃ tadeva pravadanti santastatprāpya dehī vijahāti kāmān
naitādṛsaṃ brāhmaṇasyāsti vittaṃ yathaikatā samatā satyatā ca /
śīle sthitirdaṇḍavidhānavarjanamakrodhanaścoparamaḥ kriyābhyaḥ
etad brahma samāsena mayoktaṃ te dvijottama /
yajjñātvā brahma paramaṃ prāpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ
idānīṃ śṛṇu cotpattiṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ /
imaṃ codāharantyeva ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati
āpo nārā vai tanava ityevaṃ nāma śuśrumaḥ /
tāsu śete sa yasmācca tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
vibuddhaḥ salile tasmin vijñāyāntargataṃ jagat /
aṇḍaṃ bibheda bhagavāṃstasmādomityajāyata
tato bhūrabhavat tasmād bhuva ityaparaḥ smṛtaḥ /
svaḥ śabdaśca tṛtīyo 'bhad bhūrbhuvaḥ sveti saṃjñitaḥ
tasmāttejaḥ samabhavat tatsaviturvareṇyaṃ yat /
udakaṃ śoṣayāmāsa yattejo 'ṇḍaviniḥsṛtam
tejasā śoṣitaṃ śeṣaṃ kalalatvamupāgatam /
kalalād budbudaṃ jñeyaṃ tataḥ kāṭhinyatāṃ gatam
kāṭhinyād dharaṇī jñeya bhūtānāṃ dhāriṇī iha sā /
yasmin stānesthitaṃ hyaṇḍaṃ tasmin saṃnihitaṃsaraḥ
yadādyaṃ niḥsṛtaṃ tejastasmādāditya ucyate /
aṇḍamadhye samutpanno hrahmā lokapitāmahaḥ
ulbaṃ tasyābhavanmerurjarāyuḥ parvatāḥ smṛtāḥ /
garbhodakaṃ samudrāśca tathā nadyaḥ sahasraśaḥ
nābhisthāne yadudakaṃ brahmaṇo nirmalaṃ mahat /
mahatsarastena pūrṇaṃ vimalena varāmbhasā
tasmin madhye sthāṇurūpī vṛṭavṛkṣo mahāmanaḥ /
tasmād vinirgatā varṇā brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ
śūdrāśca tasmādutpannāḥ śuśrūṣārthaṃ dvijanmanām /
tataścintayataḥ sṛṣṭiṃ brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ /
manasā mānasā jātāḥ sanakādyā maharṣayaḥ
punaścintayatastasya prajākāmasya dhīmataḥ /
utpannā ṛṣayaḥ sapta te prajāpatayo 'bhavan
punaścintayatastasya rajasā mohitasya ca /
bālakhilyāḥ samutpannāstapaḥsvādhyāyatatparāḥ
te sadā snānaniratā devārcanaparāyaṇāḥ /
upavāsairvrataistīvraiḥ śoṣayanti kalevaram
vānaprasthena vidhinā agnihotrasamanvitāḥ /
tapasā parameṇeha śoṣayanti kalevaram
divyaṃ varṣasahasraṃ te kṛśā dhamanisaṃtatāḥ /
ārādhayanti deveśaṃ na ca tuṣyati śaṅkaraḥ
tataḥ kālena mahatā umayā saha śaṅkaraḥ /
ākāśamārgeṇa tadā dṛṣṭvā devī suduḥkhitāḥ
prasādya devadeveśaṃ śaṅkaraṃ prāha suvratā /
kliśyante te munigaṇā devadāruvanāśrayāḥ
teṣāṃ kleśakṣayaṃ deva vidhehi kuru me dayām /
kiṃ vedadharmaniṣṭhanāmanantaṃ deva dṛṣkṛtam
nādyāpi yena śuddhyanti śuṣkasnāyvasthisoṣitāḥ /
tacchrutvā vacanaṃ devyāḥ pinākī pātitāndhakaḥ /
provāca prahasan mūrdhni cārucandrāṃśuśobhitaḥ
śrīmahādeva uvāca
na vetsi devi tattvena dharmasya gahanā gatiḥ /
naite dharmaṃ vijānanti na ca kāmavivarjitāḥ
na ca krodhena nirmuktāḥ kevalaṃ mūḍhabuddhayaḥ /
etacchrutvābravīd devī mā maivaṃ śaṃsitavratān
deva pradarśayātmānaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me /
sa ityukta uvācedaṃ devīṃ devaḥ smitānanāḥ
tiṣṭha tvamatra yāsyāmi yatraite munipuṅgavāḥ /
sādhayanti tapo ghoraṃ darśayiṣyāmi ceṣṭitam
ityuktā tu tato devī śaṅkareṇa mahātmanā /
gacchasvetyāha muditā bhartaraṃ bhuvaneśvaram
yatra te munayaḥ sarve kāṣṭhaleṣṭasamāḥ sthitāḥ /
adhīyānā mahābhāgāḥ kṛtāgnisadanakriyāḥ
tān vilokya tato devo nagnaḥ sarvāṅgasundaraḥ /
vanamālākṛtāpīḍo yuvā bhikṣākapālabhṛt
āśrame paryaṭan bhikṣāṃ munīnāṃ darśanaṃ prati /
dehi bhikṣāṃ tataścoktvā hyāśramādāśramaṃ yayau
taṃ vilokyāśramagataṃ yoṣito brahmavādinām /
sakautukasvabhāvena tasya rūpema mohitāḥ
procuḥ parasparaṃ nārya ehi paśyāma bhiśrukam /
parasparamiti coktvā gṛhya mūlaphalaṃ bahu
gṛhāṇa bhikṣāmūcustāstaṃ devaṃ muniyoṣitaḥ /
sa tu bhikṣākapālaṃ taṃ prasārya bahu sādaram
dehi dehi śivaṃ vo 'stu bhavatībhyastapovane /
hasamānastu devosastatra devyā nirīkṣitaḥ /
tasmai dattvaiva tāṃ bhikṣāṃ papracchustaṃ smarāturāḥ
nārya ūcuḥ
ko 'sau nāma vratavidhistvayā tāpasa sevyate /
yatra nagnena liṅgena vanamālāvibhūṣitaḥ /
bhavān vai tāpaso hṛdyo hṛdyāḥ smo yadi manyase
ityuktastāpasībhistu provāca hasitānanaḥ /
idamīdṛg vrataṃ kiñcinna rahasyaṃ prakāśyate
śṛṇvanti bahavo yatra tatra vyākhyā na vidyate /
asya vratasya subhagā iti matvā gamiṣyatha
evamuktāstadā tena tāḥ pratyūcustadā munim /
rahasye hi gamiṣyāmo mune naḥ kaitukaṃ mahat
ityuktvā tāstadā taṃ vai jagṛhuḥ pāṇipallavaiḥ /
kācit kaṇṭhe sakandarpā bāhubhyāmaparāstathā
jānubhyāmaparā nāryaḥ keśeṣu lalitāparāḥ /
aparāstu kaṭīrandhre aparāḥ pādayorapi
kṣobhaṃ vilokya munaya āśrameṣu svayoṣitām /
hanyatāmiti saṃbhāṣya kāṣṭhapāṣāṇapāṇayaḥ
pātayanti sma devasya liṅgamuddhṛtya bhīṣaṇam /
pātite tu tato liṅge gato 'ntardhānamīśvaraḥ /
22.68 devyā sa bhagavān rudraḥ kailāsaṃ nagamāśritaḥ /
patite devadevasya liṅge naṣṭe carācare
kṣobho babhūva sumahānṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām /
evaṃ deve tadā tatra vartati vyākulīkṛte
uvācaiko munivarastatra buddhimatāṃ varaḥ /
na vayaṃ vidmaḥ sadbhāvaṃ tāpasasya mahātmanaḥ
viriñciṃ śaraṇaṃ yāmaḥ sa hi jñāsyati ceṣṭitam /
evamuktāḥ sarva eva ṛṣayo lañjitā bhṛśam
brahmaṇaḥ sadanaṃ jagmur devaiḥ saha niṣevitam /
praṇipatyātha deveśaṃ lañjayādhomukhāḥ sthitāḥ
atha tān duḥkhitān dṛṣṭvā brahma vacanamabravīt /
aho mugdhā yadā yūyaṃ krodhena kaluṣīkṛtāḥ
na dharmasya kriyā kācijjñāyate mūḍhabuddhayaḥ /
śruyatāṃ dharmasarvasvaṃ tāpasāḥ krūraceṣṭitaḥ
viditvā yad budhaḥ kṣipraṃ dharmasya phalamāpnuyāt /
yo 'sāvātmani dehe 'smin vibhurnityovyavasthitaḥ
so 'nādiḥ sa mahāsthāṇuḥ pṛthaktve parisūcitaḥ /
maṇiryathopadhānena dhatte varṇojjvalo 'pi vai
tanmayo bhavate tadvadātmāpi manasā kṛtaḥ /
manaso bhedamāśritya karmabhiścopacīyate
tataḥ karmavaśād bhuṅkte saṃbhogān svarganārakān /
tanmanaḥ śodhayed dhīmān jñānayogādyupakramaiḥ
tasmin śuddhe hyantarātmā svayameva nirākulaḥ /
na śarīrasya saṃkleśairapi nirdahanātmakaiḥ
śuddhimāpnoti puruṣaḥ saṃśuddhaṃ yasya no manaḥ /
kriyā hi niyamārthāya pātakebhyaḥ prakīrtitāḥ
yasmādatyāvilaṃ dehaṃ na śīghraṃ śuddhyate kila /
tena lokeṣu mārgo 'yaṃ satpathasya pravartitaḥ
varṇāśramavibhāgo 'yaṃ lokādhyakṣeṇa kenacit /
nirmito mohamāhātmyaṃ cihnaṃ cottamabhāginām
bhavantaḥ krodhakāmābhyāmabhibhūtāśrame sthitāḥ /
jñānināmāśramo veśma anāśramamayoginām
kva ca nyastasamastecchā kva ca nārīmayo bhramaḥ /
kva krodhamīdṛśaṃ ghoraṃ yenātmānaṃ na jāyatha
yatkrodhano yajati yad dadāti yad vā tapastapatila yajjuhoti /
na tasya prāpnoti phalaṃ hi loke moghaṃ phalaṃ tasya hi krodhanasya
Original text: Vāmanapurāṇa, Saromāhātmya · Edition: A.S. Gupta, Varanasi : All India Kashiraj Trust 1967 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0