વામનપુરાણ, સરોમાહાત્મ્ય · અધ્યાય 22

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે સરોમાહાત્મ્યે એકવિશો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ
સ્થાણુતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં વટસ્ય ચ મહામુને ।
સાન્નિહત્યસરોત્પત્તિં પૂરણં પાંશુના તતઃ

લિઙ્ગાનાં દર્શનાત્ પુણ્યં સ્પર્શનેન ચ કિં ફલમ્ ।
તથૈવ સરમાહાત્મ્યં બ્રૂહિ સર્વમશેષતઃ

લોમહર્ષણ ઉવાચ
શૃણ્વન્તુ મુનયઃ સર્વે પુરાણં વામનં મહત્ ।
યચ્છ્રુત્વા મુક્તિમાપ્નોતિ પ્રસાદાદ્ વામનસ્ય તુ

સનત્કુમારમાસીનં સ્થાણોર્વટસમીપતઃ ।
ઋષિભિર્બાલખિલ્યાદ્યૈર્બ્રહ્મપુત્રૈર્મહાત્મભિઃ

માર્કણ્ડેયો મુનિસ્તત્ર વિનયેનાભિગમ્ય ચ ।
પપ્રચ્છ સરમાહાત્મ્યં પ્રમાણાં ચ સ્થિતિં તથા

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
બ્રહ્મપુત્ર મહાભાગ સર્વેશાસ્ત્રવિશારદ ।
બ્રૂહિ મે સરમાહાત્મ્યં સર્વપાપક્ષયાવહમ્

કાનિ તીર્થાનિ દૃશ્યાનિ ગુહ્યાનિ દ્વિજસત્તમ ।
લિઙ્ગાનિ હ્યતિપુણ્યાનિ સ્થાણોર્યાનિ સમીપતઃ

યેષાં દર્શનામાત્રેણ મુક્તિં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ।
વટસ્ય દર્શનં પુણ્યમુત્પત્તિ કથયસ્વ મે

પ્રદક્ષિણાયાં યત્પુણ્યં તીર્થસ્નાનેન યત્ફલમ્ ।
ગુહ્યેષુ ચૈવ દૃષ્ટેષુ યત્પુણ્યમભિજાયતે

દેવદેવો યતા સ્થાણુઃ સરોમધ્યે વ્યવસ્થિતઃ ।
કિમર્થં પાંશુના શક્રસ્તીર્થં પૂરિતવાન્ પુનઃ

સ્થાણુતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં ચક્રતીર્થસ્ય યત્ફલમ્ ।
સૂર્યતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં સોમતીર્થસ્ય બ્રૂહિ મે

સંકરસ્ય ચ કુહ્યાનિ વિષ્ણોઃ સ્તાનાનિ યાનિ ચ ।
કથયસ્ય મહાભાગ સરસ્વત્યાઃ સવિસ્તરમ્

બ્રૂહિ દેવાધિદેવસ્ય માહાત્મ્યં દેવ તત્ત્વતઃ ।
વિરિઞ્જસ્ય પ્રસાદેન વિદિતં સર્વમેવ ચ

લોમહર્ષણ ઉવાચ।
માર્કણ્ડેયવચઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મત્મા સ મહામુનિઃ ।
અતિભક્ત્યા તુ તીર્થસ્ય પ્રવણીકૃતમાનસઃ

પર્યઙ્કં શિથિલીકૃત્વા નમસ્કૃત્વા મહેશ્વરમ્ ।
કથયામાસ તત્સર્વં યચ્છ્રુતં બ્રહ્મણઃ પુરા

સનત્કુમાર ઉવાચ
નમસ્કૃત્ય મહાદેવમીશાનં વરદં શિવમ્ ।
ઉત્પત્તિ ચ પ્રવક્ષ્યામિ તીર્થાનાં બ્રહ્મભાષિતામ્

પૂર્વમેકાર્ણવે ઘોરે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।
બૃહદણ્ડમભૂદેકં પ્રજાનાં બીજસંભવમ્

તસ્મિન્નણ્ડે સ્થિતો બ્રહ્મા શયનાયોપચક્રમે ।
સહસ્રયુગપર્યન્તં સુપ્ત્વા સ પ્રત્યબુધ્યત

સુપ્તોત્થિતસ્તદા બ્રહ્મા શૂન્યં લોકમપશ્યત ।
સૃષ્ટિં ચિન્તયતસ્તસ્ય રજસા મોહિતસ્ય ચ

રજઃ સૃષ્ટિગુણં પ્રોક્તં સત્ત્વં સ્થિતિગુણં વિદુઃ ।
ઉપસંહારકાલે ચ તમોગુમઃ પ્રવર્તતે

ગુણાતીતઃ સ ભગવાન્ વ્યાપકઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ।
તેનદં સકલં વ્યાપ્તં યત્કિઞ્ચિઞ્જીવસંજ્ઞિતમ્

સ બ્રહ્મ સ ચ ગોવિન્દ ઈશ્વરઃ સ સનાતનઃ ।
યસ્તં વેદ મહાત્માનં સ સર્વં વેદ મોક્ષવિત્

કિં તેષાં સકલૈસ્તીર્થૈરાશ્રમૈર્વા પ્રયોજનમ્ ।
યેષામનન્તકં ચિત્તમાત્મન્યેવ વ્યવસ્થિતમ્

આત્મા નદી સંયમપુણ્યતીર્થા સત્યોદકા શીલમાધિયુક્તા ।
તસ્યાં સ્નાતઃ પુણ્યકર્મા પુનાતિ ન વિરિણા સુદ્ધ્યતિ ચાન્તરાત્મા

એતત્પ્રધાનં પુરુષસ્ય કર્મ યદાત્મસંબોધસુખે પ્રવિષ્ટમ્ ।
જ્ઞેયં તદેવ પ્રવદન્તિ સન્તસ્તત્પ્રાપ્ય દેહી વિજહાતિ કામાન્

નૈતાદૃસં બ્રાહ્મણસ્યાસ્તિ વિત્તં યથૈકતા સમતા સત્યતા ચ ।
શીલે સ્થિતિર્દણ્ડવિધાનવર્જનમક્રોધનશ્ચોપરમઃ ક્રિયાભ્યઃ

એતદ્ બ્રહ્મ સમાસેન મયોક્તં તે દ્વિજોત્તમ ।
યજ્જ્ઞાત્વા બ્રહ્મ પરમં પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં ન સંશયઃ

ઇદાનીં શૃણુ ચોત્પત્તિં બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ।
ઇમં ચોદાહરન્ત્યેવ શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ

આપો નારા વૈ તનવ ઇત્યેવં નામ શુશ્રુમઃ ।
તાસુ શેતે સ યસ્માચ્ચ તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

વિબુદ્ધઃ સલિલે તસ્મિન્ વિજ્ઞાયાન્તર્ગતં જગત્ ।
અણ્ડં બિભેદ ભગવાંસ્તસ્માદોમિત્યજાયત

તતો ભૂરભવત્ તસ્માદ્ ભુવ ઇત્યપરઃ સ્મૃતઃ ।
સ્વઃ શબ્દશ્ચ તૃતીયો ઽભદ્ ભૂર્ભુવઃ સ્વેતિ સંજ્ઞિતઃ

તસ્માત્તેજઃ સમભવત્ તત્સવિતુર્વરેણ્યં યત્ ।
ઉદકં શોષયામાસ યત્તેજો ઽણ્ડવિનિઃસૃતમ્

તેજસા શોષિતં શેષં કલલત્વમુપાગતમ્ ।
કલલાદ્ બુદ્બુદં જ્ઞેયં તતઃ કાઠિન્યતાં ગતમ્

કાઠિન્યાદ્ ધરણી જ્ઞેય ભૂતાનાં ધારિણી ઇહ સા ।
યસ્મિન્ સ્તાનેસ્થિતં હ્યણ્ડં તસ્મિન્ સંનિહિતંસરઃ

યદાદ્યં નિઃસૃતં તેજસ્તસ્માદાદિત્ય ઉચ્યતે ।
અણ્ડમધ્યે સમુત્પન્નો હ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

ઉલ્બં તસ્યાભવન્મેરુર્જરાયુઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ ।
ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ તથા નદ્યઃ સહસ્રશઃ

નાભિસ્થાને યદુદકં બ્રહ્મણો નિર્મલં મહત્ ।
મહત્સરસ્તેન પૂર્ણં વિમલેન વરામ્ભસા

તસ્મિન્ મધ્યે સ્થાણુરૂપી વૃટવૃક્ષો મહામનઃ ।
તસ્માદ્ વિનિર્ગતા વર્ણા બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વિશઃ

શૂદ્રાશ્ચ તસ્માદુત્પન્નાઃ શુશ્રૂષાર્થં દ્વિજન્મનામ્ ।
તતશ્ચિન્તયતઃ સૃષ્ટિં બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ ।
મનસા માનસા જાતાઃ સનકાદ્યા મહર્ષયઃ

પુનશ્ચિન્તયતસ્તસ્ય પ્રજાકામસ્ય ધીમતઃ ।
ઉત્પન્ના ઋષયઃ સપ્ત તે પ્રજાપતયો ઽભવન્

પુનશ્ચિન્તયતસ્તસ્ય રજસા મોહિતસ્ય ચ ।
બાલખિલ્યાઃ સમુત્પન્નાસ્તપઃસ્વાધ્યાયતત્પરાઃ

તે સદા સ્નાનનિરતા દેવાર્ચનપરાયણાઃ ।
ઉપવાસૈર્વ્રતૈસ્તીવ્રૈઃ શોષયન્તિ કલેવરમ્

વાનપ્રસ્થેન વિધિના અગ્નિહોત્રસમન્વિતાઃ ।
તપસા પરમેણેહ શોષયન્તિ કલેવરમ્

દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તે કૃશા ધમનિસંતતાઃ ।
આરાધયન્તિ દેવેશં ન ચ તુષ્યતિ શઙ્કરઃ

તતઃ કાલેન મહતા ઉમયા સહ શઙ્કરઃ ।
આકાશમાર્ગેણ તદા દૃષ્ટ્વા દેવી સુદુઃખિતાઃ

પ્રસાદ્ય દેવદેવેશં શઙ્કરં પ્રાહ સુવ્રતા ।
ક્લિશ્યન્તે તે મુનિગણા દેવદારુવનાશ્રયાઃ

તેષાં ક્લેશક્ષયં દેવ વિધેહિ કુરુ મે દયામ્ ।
કિં વેદધર્મનિષ્ઠનામનન્તં દેવ દૃષ્કૃતમ્

નાદ્યાપિ યેન શુદ્ધ્યન્તિ શુષ્કસ્નાય્વસ્થિસોષિતાઃ ।
તચ્છ્રુત્વા વચનં દેવ્યાઃ પિનાકી પાતિતાન્ધકઃ ।
પ્રોવાચ પ્રહસન્ મૂર્ધ્નિ ચારુચન્દ્રાંશુશોભિતઃ

શ્રીમહાદેવ ઉવાચ
ન વેત્સિ દેવિ તત્ત્વેન ધર્મસ્ય ગહના ગતિઃ ।
નૈતે ધર્મં વિજાનન્તિ ન ચ કામવિવર્જિતાઃ

ન ચ ક્રોધેન નિર્મુક્તાઃ કેવલં મૂઢબુદ્ધયઃ ।
એતચ્છ્રુત્વાબ્રવીદ્ દેવી મા મૈવં શંસિતવ્રતાન્

દેવ પ્રદર્શયાત્માનં પરં કૌતૂહલં હિ મે ।
સ ઇત્યુક્ત ઉવાચેદં દેવીં દેવઃ સ્મિતાનનાઃ

તિષ્ઠ ત્વમત્ર યાસ્યામિ યત્રૈતે મુનિપુઙ્ગવાઃ ।
સાધયન્તિ તપો ઘોરં દર્શયિષ્યામિ ચેષ્ટિતમ્

ઇત્યુક્તા તુ તતો દેવી શઙ્કરેણ મહાત્મના ।
ગચ્છસ્વેત્યાહ મુદિતા ભર્તરં ભુવનેશ્વરમ્

યત્ર તે મુનયઃ સર્વે કાષ્ઠલેષ્ટસમાઃ સ્થિતાઃ ।
અધીયાના મહાભાગાઃ કૃતાગ્નિસદનક્રિયાઃ

તાન્ વિલોક્ય તતો દેવો નગ્નઃ સર્વાઙ્ગસુન્દરઃ ।
વનમાલાકૃતાપીડો યુવા ભિક્ષાકપાલભૃત્

આશ્રમે પર્યટન્ ભિક્ષાં મુનીનાં દર્શનં પ્રતિ ।
દેહિ ભિક્ષાં તતશ્ચોક્ત્વા હ્યાશ્રમાદાશ્રમં યયૌ

તં વિલોક્યાશ્રમગતં યોષિતો બ્રહ્મવાદિનામ્ ।
સકૌતુકસ્વભાવેન તસ્ય રૂપેમ મોહિતાઃ

પ્રોચુઃ પરસ્પરં નાર્ય એહિ પશ્યામ ભિશ્રુકમ્ ।
પરસ્પરમિતિ ચોક્ત્વા ગૃહ્ય મૂલફલં બહુ

ગૃહાણ ભિક્ષામૂચુસ્તાસ્તં દેવં મુનિયોષિતઃ ।
સ તુ ભિક્ષાકપાલં તં પ્રસાર્ય બહુ સાદરમ્

દેહિ દેહિ શિવં વો ઽસ્તુ ભવતીભ્યસ્તપોવને ।
હસમાનસ્તુ દેવોસસ્તત્ર દેવ્યા નિરીક્ષિતઃ ।
તસ્મૈ દત્ત્વૈવ તાં ભિક્ષાં પપ્રચ્છુસ્તં સ્મરાતુરાઃ

નાર્ય ઊચુઃ
કો ઽસૌ નામ વ્રતવિધિસ્ત્વયા તાપસ સેવ્યતે ।
યત્ર નગ્નેન લિઙ્ગેન વનમાલાવિભૂષિતઃ ।
ભવાન્ વૈ તાપસો હૃદ્યો હૃદ્યાઃ સ્મો યદિ મન્યસે

ઇત્યુક્તસ્તાપસીભિસ્તુ પ્રોવાચ હસિતાનનઃ ।
ઇદમીદૃગ્ વ્રતં કિઞ્ચિન્ન રહસ્યં પ્રકાશ્યતે

શૃણ્વન્તિ બહવો યત્ર તત્ર વ્યાખ્યા ન વિદ્યતે ।
અસ્ય વ્રતસ્ય સુભગા ઇતિ મત્વા ગમિષ્યથ

એવમુક્તાસ્તદા તેન તાઃ પ્રત્યૂચુસ્તદા મુનિમ્ ।
રહસ્યે હિ ગમિષ્યામો મુને નઃ કૈતુકં મહત્

ઇત્યુક્ત્વા તાસ્તદા તં વૈ જગૃહુઃ પાણિપલ્લવૈઃ ।
કાચિત્ કણ્ઠે સકન્દર્પા બાહુભ્યામપરાસ્તથા

જાનુભ્યામપરા નાર્યઃ કેશેષુ લલિતાપરાઃ ।
અપરાસ્તુ કટીરન્ધ્રે અપરાઃ પાદયોરપિ

ક્ષોભં વિલોક્ય મુનય આશ્રમેષુ સ્વયોષિતામ્ ।
હન્યતામિતિ સંભાષ્ય કાષ્ઠપાષાણપાણયઃ

પાતયન્તિ સ્મ દેવસ્ય લિઙ્ગમુદ્ધૃત્ય ભીષણમ્ ।
પાતિતે તુ તતો લિઙ્ગે ગતો ઽન્તર્ધાનમીશ્વરઃ ।
22.68 દેવ્યા સ ભગવાન્ રુદ્રઃ કૈલાસં નગમાશ્રિતઃ ।
પતિતે દેવદેવસ્ય લિઙ્ગે નષ્ટે ચરાચરે

ક્ષોભો બભૂવ સુમહાનૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
એવં દેવે તદા તત્ર વર્તતિ વ્યાકુલીકૃતે

ઉવાચૈકો મુનિવરસ્તત્ર બુદ્ધિમતાં વરઃ ।
ન વયં વિદ્મઃ સદ્ભાવં તાપસસ્ય મહાત્મનઃ

વિરિઞ્ચિં શરણં યામઃ સ હિ જ્ઞાસ્યતિ ચેષ્ટિતમ્ ।
એવમુક્તાઃ સર્વ એવ ઋષયો લઞ્જિતા ભૃશમ્

બ્રહ્મણઃ સદનં જગ્મુર્ દેવૈઃ સહ નિષેવિતમ્ ।
પ્રણિપત્યાથ દેવેશં લઞ્જયાધોમુખાઃ સ્થિતાઃ

અથ તાન્ દુઃખિતાન્ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મ વચનમબ્રવીત્ ।
અહો મુગ્ધા યદા યૂયં ક્રોધેન કલુષીકૃતાઃ

ન ધર્મસ્ય ક્રિયા કાચિજ્જ્ઞાયતે મૂઢબુદ્ધયઃ ।
શ્રુયતાં ધર્મસર્વસ્વં તાપસાઃ ક્રૂરચેષ્ટિતઃ

વિદિત્વા યદ્ બુધઃ ક્ષિપ્રં ધર્મસ્ય ફલમાપ્નુયાત્ ।
યો ઽસાવાત્મનિ દેહે ઽસ્મિન્ વિભુર્નિત્યોવ્યવસ્થિતઃ

સો ઽનાદિઃ સ મહાસ્થાણુઃ પૃથક્ત્વે પરિસૂચિતઃ ।
મણિર્યથોપધાનેન ધત્તે વર્ણોજ્જ્વલો ઽપિ વૈ

તન્મયો ભવતે તદ્વદાત્માપિ મનસા કૃતઃ ।
મનસો ભેદમાશ્રિત્ય કર્મભિશ્ચોપચીયતે

તતઃ કર્મવશાદ્ ભુઙ્ક્તે સંભોગાન્ સ્વર્ગનારકાન્ ।
તન્મનઃ શોધયેદ્ ધીમાન્ જ્ઞાનયોગાદ્યુપક્રમૈઃ

તસ્મિન્ શુદ્ધે હ્યન્તરાત્મા સ્વયમેવ નિરાકુલઃ ।
ન શરીરસ્ય સંક્લેશૈરપિ નિર્દહનાત્મકૈઃ

શુદ્ધિમાપ્નોતિ પુરુષઃ સંશુદ્ધં યસ્ય નો મનઃ ।
ક્રિયા હિ નિયમાર્થાય પાતકેભ્યઃ પ્રકીર્તિતાઃ

યસ્માદત્યાવિલં દેહં ન શીઘ્રં શુદ્ધ્યતે કિલ ।
તેન લોકેષુ માર્ગો ઽયં સત્પથસ્ય પ્રવર્તિતઃ

વર્ણાશ્રમવિભાગો ઽયં લોકાધ્યક્ષેણ કેનચિત્ ।
નિર્મિતો મોહમાહાત્મ્યં ચિહ્નં ચોત્તમભાગિનામ્

ભવન્તઃ ક્રોધકામાભ્યામભિભૂતાશ્રમે સ્થિતાઃ ।
જ્ઞાનિનામાશ્રમો વેશ્મ અનાશ્રમમયોગિનામ્

ક્વ ચ ન્યસ્તસમસ્તેચ્છા ક્વ ચ નારીમયો ભ્રમઃ ।
ક્વ ક્રોધમીદૃશં ઘોરં યેનાત્માનં ન જાયથ

યત્ક્રોધનો યજતિ યદ્ દદાતિ યદ્ વા તપસ્તપતિલ યજ્જુહોતિ ।
ન તસ્ય પ્રાપ્નોતિ ફલં હિ લોકે મોઘં ફલં તસ્ય હિ ક્રોધનસ્ય