Vamana Purana · Chapter 29

iti śrīvāmanapurāṇe aṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ
pulastya uvāca /
kaśyapasya danurnāma bhāryāsīd dvijasattama /
tasyāḥ putratrayaṃ cāsīt sahasrākṣād balādhikam

jyeṣṭhaḥ sumbha iti khyāto niśumbhaścāparo 'suraḥ /
tṛtīyo namucirnāma mahābalasamanvitaḥ

yo 'sau namucirityevaṃ khyāto danusuto 'suraḥ /
taṃ hantumicchati hariḥ pragṛhya kuliśaṃ kare

tridiveśaṃ samāyāntaṃ namucistadbhayādatha /
praviveśa rathaṃ bhānostato nāśakadacyutaḥ

śakrastenātha samayaṃ cakre saha mahātmanā /
avadhyatvaṃ varaṃ prādācchastrairastraiśca nārada

tato 'vadhyatvamājñāya śastrādāstrācca narada /
saṃtyajya bhāskararathaṃ pātālamupayādatha

sa nimajjannapi jale sāmudraṃ phenasuttamam /
dadṛśe dānavapatistaṃ pragṛhyedamabravīt

yaduktaṃ devapatinā vāsavena vaco 'stu tat /
ayaṃ spṛśatu māṃ phenaḥ parābhyāṃ gṛhya dānavaḥ

mukhanāsākṣikārṇādīn saṃmamārjja yathecchayā /
tasmiñchakro 'jad vajramantarhitamapīśvaraḥ

tenāsau bhagnanāsāsyaḥ papāta ca mamāra ca /
samaye ca tathā naṣṭe brahmahatyāspṛśaddharim

sa vai tīrthaṃ samāsādya snātaḥ pāpādamucyata /
tato 'sya bhrātarau vīrau kruddhau sumbhaniśumbhakau

udyogaṃ sumahatkṛtvā surān bādhitumāgatau /
surāste 'pi sahasrākṣaṃ puraskṛtya viniryayuḥ

jitāstvākramya daityābhyāṃ sabalāḥ sapadānugāḥ /
śakrasyāhṛtya ca gajaṃ yāmyaṃ ca mahiṣaṃ balāt

varuṇasya maṇicchatraṃ gadāṃ vai mārutatasya ca /
nidhanaḥ padmaśaṅkhādyā hṛtāstvākramya dānavaiḥ

trailokyaṃ vaśagaṃ cāste tābhyāṃ nārada sarvataḥ /
tadājagmurmahīpṛṣṭhaṃ dadṛśuste mahāsuram

raktabījamathocuste ko bhavāniti so 'bravīt /
sa cāha daityo 'smi vibho sacivo mahiṣasya tu

raktabījeti vikhyāto mahāvīryo mahābhujaḥ /
amātyau rucirau vīrau caṇḍamuṇḍāviti śrutau

tāvāratāṃ salile magnau bhayād devyā mahābhujau /
yastvāsīt prabhūrasmākaṃ mahiṣo nāma dānavaḥ

nihataḥ sa mahādevyā vindhyaśaile suvistṛte /
bhavantau kasya tanayau kau vā nāmnā piraśrutau /
kiṃvīryau kiṃprabhāvau ca etacchaṃsitumarhathaḥ

śumbhaniśumbhāvūcatuḥ /
ahaṃ śuṃbha iti khyāto danoḥ putrastathaurasaḥ /
niśumbho 'yaṃ mama bhrātā kanīyān śatrupūgahā

anena haguśo devāḥ sendrarudradivākarāḥ /
sametya nirjitā vīrā ye 'nye ca balavattarāḥ

taducyatāṃ kayā daityo nihato mahiṣāsuraḥ /
yāvattāṃ ghātayiṣyāvaḥ svasainyaparivāritau

itthaṃ tostu vadatornarmadāyāstaṭe mune /
jalavāsād viniṣkrāntau caṇḍamuṇḍau ca dānavau

tato 'bhyetyāsuraśreṣṭhau raktabījaṃ samāśritau /
ūcaturvacanaṃ ślakṣṇaṃ ko 'yaṃ tava purassaraḥ

sa cobhau prāha daityo 'sau śumbho nāma surārdanaḥ /
kanīyānasya ca bhrātā dvitīyo hi niśumbhakaḥ

etāvāśritya tāṃ duṣṭāṃ mahiṣaghnīṃ na saṃśayaḥ /
ahaṃ vivāhayiṣyāmi ratnabhūtāṃ jagattraye

caṇḍa uvāca /
na samyaguktāṃ bhavatā ratnārhe 'si na sāmpratam /
yaḥ prabhuḥ syātsa ratnārhastasmācchumbhāya yojyatām

tadācacakṣe śumbhāya nisumbhāya ca kauśikīm /
bhūyo 'pi tadvidhāṃ jātāṃ kauśikīṃ rūpaśālinīm

tataḥ śumbho nijaṃ dūtaṃ sugrīvaṃ nāma dānavam /
daityaṃ ca preṣayāmāsa sakāśaṃ vindhyavāsinīm

sa gatvā tadvacaḥ śrutvā devyāgatya mahāsuraḥ /
niśumbhaśumbāvāhedaṃ manyunābipariplutaḥ

sugrīva uvāca /
yuvayorvacanād devīṃ pradeṣṭuṃ daityanāyakau /
gatavānahamadyaiva tāmahaṃ vākyamabruvam

yathā śumbho 'tivikhyātaḥ kakudmī dānaveṣvapi /
sa tvāṃ prāha mahābhāge prabhurasmi jagattraye

yāni svarge mahīṣṭaṣṭhe pātāle cāpi sundari /
ratnāni santi tāvanti mama veśmani nityaśaḥ

tvamuktā caṇḍamuṇḍābhyāṃ ratnabhūtā kṛśodari /
tasmād bhajasvamāṃ vā tvaṃ nuśumbhaṃvā mamānujam

sā cāha māṃ vihasatī śṛṇu sugrīva madvacaḥ /
satyamuktaṃ trilokeśaḥ śumbho ratnārha eva ca

kiṃ tvasti durvinītāyā hṛdaye me manorathaḥ /
yo māṃ vijayate yuddhe sa bhatā syānmahāsura

mayā coktāvaliptāsi yo jayet sasurāsurān /
sa tvāṃ kathaṃ na jayate sā tvamuttiṣṭha bhāminī

sātha māṃ prāha kiṃ kurmi yadanālocitaḥ kṛtaḥ /
manorathastu tad gaccha sumbhāya tvaṃ nivedaya

tayaivamuktastvabhyāgāṃ tvatsakāśaṃ mahāsura /
sā cāgnikoṭisadṛśī matvaivaṃ kuru yatkṣamam

pulastya uvāca/ /
iti sugrīvavacanaṃ niśamya sa mahāsuraḥ /
prāha dūrasthitaṃ sumbho dānavaṃ dhūmralocanam

śumbha uvāca /
dhūmrākṣa gaccha tāṃ duṣṭāṃ keśākarṣaṇavihvalām /
sāparādhāṃ yatā dāsīṃ kṛtvā śīghramihānaya

yaścāsyāḥ pakṣakṛt kaścid bhaviṣyati mahābalaḥ /
sa hantavyo 'vicāryaiva yadi hi syāt pitāmahaḥ

sa evamuktaḥ śumbhena dhūmrākṣo 'kṣauhiṇīśataiḥ /
vṛtaḥ ṣaḍbhirmahātejā vindhyaṃ kirimupādravat

sa tatra dṛṣṭvā tāṃ durgāṃ bhrāntadṛṣṭiruvāca ha /
ehyehi mūḍhe bhartāraṃ śumbhamicchasva kauśikī /
na ced balānnayiṣyāmi keśākarṣaṇavihvalām

śrīdevyuvāca /
preṣito 'sīha śumbhena balānnetuṃ hi māṃ kila /
tatra kiṃ hyabalā kuryād yathecchasi tathā kuru

pulastya uvāca/ /
evamukto vibhāvaryā balāvān dhūmralocanaḥ /
sambhyadhāvat tvarito gadāmādāya vīryavān

tamāpatantaṃ sagadaṃ huṅkāreṇaiva kauśikī /
sabalaṃ bhasmasāccakre śuṣkamagnirivendhanam

tato hāhākṛtamabhūjjagatyasmiścarācare /
sabalaṃ bhasmasānnītaṃ kauśikyā vīkṣya dānavam

tacca śumbho 'pi śuśrāva mahacchabdamudīritam /
athādideśa balinau caṇḍamuṇḍau mahāsurau

ruruṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ tathā jagmurmudānvitāḥ /
teṣāṃ ca sainyamatulaṃ gajāśvarathasaṃkulam

samājagāma sahasā yatrāste kośasaṃbhavā /
tadāyāntaṃ ripubalaṃ dṛṣṭvā koṭiśatāvaram

siṃho 'dravad dhutasaṭaḥ pāṭayan dānavān raṇe /
kāṃścit karaprahāreṇa kāṃścidāsyena līlayā

nakharaiḥ kāṃścidākramya urasā pramamātha ca /
te vadhyamānāḥ siṃhena girikandaravāsinā

bhūtaiś ca devyanucaraiścaṇḍamuṇḍau samāśrayan /
tāvārttaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā kopaprasphuritādharau

samādravetāṃ durgāṃ vai pataṅgaviva pāvakam /
tāvāpatantau raudrau vai dṛṣṭvā krodhapariplutā

trisākhāṃ bhrukuṭīṃ vaktre cakāra parameśvarī /
bhrukuṭīkuṭulād devyā lalāṭaphalakād drutam /
kālī karālavadanā niḥsṛtā yoginī śubā

khaṭvāṅgamādāya kareṇa raudramasiñca kālāñjanakośamugram /
saṃśuṣkagātrā rudhirāplutāṅgīnarendramūrdhnā srajamudvahantī

kāṃścit khaḍgena ciccheda khaṭvāṅgena parān raṇe /
nyaṣūdayad bhṛśaṃ kruddhā saratāśvagajān ripūn

carmāṅkuśaṃ mudgaraṃ ca sadhanuṣkaṃ saghaṇṭikam /
kuñjaraṃ saha yantreṇa pratikṣepa muke 'mbikā

sacakrakūbararathaṃ sasārathituraṅgamam /
samaṃ yodhena vadane kṣipya carvayate 'mbikā

ekaṃ jagrāha keśeṣu grīvāyamaparaṃ tathā /
pādenākramya caivānyaṃ preṣayāmāsa mṛtyave

tatastu tad balaṃ devyā bhakṣitaṃ sabalādhipam /
rururdṛṣṭvā pradudrāva taṃ caṇḍi dadṛśe svayam

ājaghānātha śirasi khaṭvāṅgena mahāsuram /
sa papāta hato bhūmyāṃ chinnamūla iva drumaḥ

tatastaṃ patitaṃ dṛṣṭvā paśoriva vibhāvarī /
kośamutkartayāmāsa karṇādicaraṇāntikam

sā ca kośaṃ samādāya vabandha vimalā jaṭāḥ /
ekā na bandhamagamat tāmutpāṭyākṣipad bhuvi

sā jātā sutarāṃ raudrī tailābhyaktaśiroruhā /
kuṣṇārdhamardhaśuklaṃ ca dhārayantī svakaṃ vapuḥ

sābravīdaṃ varamekaṃ tu mārayāmi mahāsuram /
tasyā nāma tadā cakre caṇḍamārīti viśrutam

prāha gacchasva subhage caṇḍamuṇḍāvihānaya /
svayaṃ hi mārayiṣyāmi tāvānetuṃ tvamarhasi

śrutvaivaṃ vacanaṃ devyāḥ sābhyadravat tāvubhau /
pradudruvaturbhayārttau diśamāśritya dakṣiṇām

tatastāvapi vegena prādhāvat tyaktavāsasau /
sādhiruhya mahāvegaṃ rāsabhaṃ garuḍopamam

yato gatau ca tau dautyau tatraivānuyayau śivā /
sā dadarśa tadā pauṇḍraṃ mahiṣaṃ vai masya ca

sā tasyotpāṭayāmāsa viṣāṇaṃ bhujagākṛtim /
taṃ pragṛhya kareṇaiva dānavāvanvagājjavāt

tau cāpi bhūmiṃ saṃtyajya jagmaturgaganaṃ tadā /
vegenābisṛtā sā ca rāsabhena maheśvarī

tato dadarśa garuḍaṃ pannagendraṃ ciṣādiṣuma /
karkoṭakaṃ sa dṛṣṭvā ūrdhvaromā vyajāyata

bhayānmāryaśca garuḍo māṃsapiṇḍopamo babhau /
nyapataṃstasya patrāṇi raudrāṇi hi patattriṇaḥ

khagendrapatrāṇyādāya nāgaṃ karkoṭakaṃ tathā /
vegenānusarad devī caṇḍamuṇḍau bhayāturau

saṃprāptau ca tadā devyā caṇḍamuṇḍau mahāsurau /
baddhau karkoṭakenaiva baddhvā vindhyamupāgamat

nivedayitvā kauśikyai kośamādāya bheravam /
śirobhirdānavendrāṇāṃ tārkṣyapatraiśca śobhanaiḥ

kṛtvā srajamanaupamyāṃ caṇḍikāyai nyavedayat /
ghargharāṃ ca mṛgendrasya carmaṇaḥ sā samārpayat

srajamanyaiḥ khagendrasya patrairmūrghni nibadhya ca /
ātmanā sā papau pānaṃ rudhiraṃ dānaveṣvapi

caṇḍā tvādāya caṇḍaṃ ca muṇḍaṃ cāsuranāyakam /
cakāra kupitā durgā viśiraskau mahāsurau

tayorevāhinā devī śekharaṃ suṣkarevatī /
kṛtvā jagāma kauśikyāḥ sakāśaṃ māryayā saha

sametya sābravīd devi gṛhyatāṃ śekharottamaḥ /
grathito daityaśīrṣābhyāṃ nāgarājena veṣṭitaḥ

taṃ śekharaṃ śivā gṛhya caṇḍāyā mūrdhni vistṛtam /
babandha prāha caivaināṃ kṛtaṃ karma sudāruṇam

śekharaṃ caṇḍamuṇḍābhyāṃ yasmād dhārayase śubham /
tasmālloke tava khyātiścāmuṇḍeti bhaviṣyati

ityevamuktvā vacanaṃ trinetrā mā caṇḍamuṇḍasrajadhāriṇīṃ vai /
digvāsasaṃ cābhyavadat pratītā niṣūdaya khāribalānyamūni

sā tvevamuktātha viṣāṇakoṭyā suvegayuktena ca rāsabhena /
niṣūdayantī ripusainyamugraṃ cacāra cānyānasurāṃścakhāda

tato 'mbikāyāstvatha carmamuṇḍayā māryā ca siṃhena ca bhūtasaṃghaiḥ /
nipātyamānā danupuṅgavāste kakudminaṃ śumbhamupāśrayanta