વામન પુરાણ · અધ્યાય 29

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે અષ્ટાવિંશો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
કશ્યપસ્ય દનુર્નામ ભાર્યાસીદ્ દ્વિજસત્તમ ।
તસ્યાઃ પુત્રત્રયં ચાસીત્ સહસ્રાક્ષાદ્ બલાધિકમ્

જ્યેષ્ઠઃ સુમ્ભ ઇતિ ખ્યાતો નિશુમ્ભશ્ચાપરો ઽસુરઃ ।
તૃતીયો નમુચિર્નામ મહાબલસમન્વિતઃ

યો ઽસૌ નમુચિરિત્યેવં ખ્યાતો દનુસુતો ઽસુરઃ ।
તં હન્તુમિચ્છતિ હરિઃ પ્રગૃહ્ય કુલિશં કરે

ત્રિદિવેશં સમાયાન્તં નમુચિસ્તદ્ભયાદથ ।
પ્રવિવેશ રથં ભાનોસ્તતો નાશકદચ્યુતઃ

શક્રસ્તેનાથ સમયં ચક્રે સહ મહાત્મના ।
અવધ્યત્વં વરં પ્રાદાચ્છસ્ત્રૈરસ્ત્રૈશ્ચ નારદ

તતો ઽવધ્યત્વમાજ્ઞાય શસ્ત્રાદાસ્ત્રાચ્ચ નરદ ।
સંત્યજ્ય ભાસ્કરરથં પાતાલમુપયાદથ

સ નિમજ્જન્નપિ જલે સામુદ્રં ફેનસુત્તમમ્ ।
દદૃશે દાનવપતિસ્તં પ્રગૃહ્યેદમબ્રવીત્

યદુક્તં દેવપતિના વાસવેન વચો ઽસ્તુ તત્ ।
અયં સ્પૃશતુ માં ફેનઃ પરાભ્યાં ગૃહ્ય દાનવઃ

મુખનાસાક્ષિકાર્ણાદીન્ સંમમાર્જ્જ યથેચ્છયા ।
તસ્મિઞ્છક્રો ઽજદ્ વજ્રમન્તર્હિતમપીશ્વરઃ

તેનાસૌ ભગ્નનાસાસ્યઃ પપાત ચ મમાર ચ ।
સમયે ચ તથા નષ્ટે બ્રહ્મહત્યાસ્પૃશદ્ધરિમ્

સ વૈ તીર્થં સમાસાદ્ય સ્નાતઃ પાપાદમુચ્યત ।
તતો ઽસ્ય ભ્રાતરૌ વીરૌ ક્રુદ્ધૌ સુમ્ભનિશુમ્ભકૌ

ઉદ્યોગં સુમહત્કૃત્વા સુરાન્ બાધિતુમાગતૌ ।
સુરાસ્તે ઽપિ સહસ્રાક્ષં પુરસ્કૃત્ય વિનિર્યયુઃ

જિતાસ્ત્વાક્રમ્ય દૈત્યાભ્યાં સબલાઃ સપદાનુગાઃ ।
શક્રસ્યાહૃત્ય ચ ગજં યામ્યં ચ મહિષં બલાત્

વરુણસ્ય મણિચ્છત્રં ગદાં વૈ મારુતતસ્ય ચ ।
નિધનઃ પદ્મશઙ્ખાદ્યા હૃતાસ્ત્વાક્રમ્ય દાનવૈઃ

ત્રૈલોક્યં વશગં ચાસ્તે તાભ્યાં નારદ સર્વતઃ ।
તદાજગ્મુર્મહીપૃષ્ઠં દદૃશુસ્તે મહાસુરમ્

રક્તબીજમથોચુસ્તે કો ભવાનિતિ સો ઽબ્રવીત્ ।
સ ચાહ દૈત્યો ઽસ્મિ વિભો સચિવો મહિષસ્ય તુ

રક્તબીજેતિ વિખ્યાતો મહાવીર્યો મહાભુજઃ ।
અમાત્યૌ રુચિરૌ વીરૌ ચણ્ડમુણ્ડાવિતિ શ્રુતૌ

તાવારતાં સલિલે મગ્નૌ ભયાદ્ દેવ્યા મહાભુજૌ ।
યસ્ત્વાસીત્ પ્રભૂરસ્માકં મહિષો નામ દાનવઃ

નિહતઃ સ મહાદેવ્યા વિન્ધ્યશૈલે સુવિસ્તૃતે ।
ભવન્તૌ કસ્ય તનયૌ કૌ વા નામ્ના પિરશ્રુતૌ ।
કિંવીર્યૌ કિંપ્રભાવૌ ચ એતચ્છંસિતુમર્હથઃ

શુમ્ભનિશુમ્ભાવૂચતુઃ ।
અહં શુંભ ઇતિ ખ્યાતો દનોઃ પુત્રસ્તથૌરસઃ ।
નિશુમ્ભો ઽયં મમ ભ્રાતા કનીયાન્ શત્રુપૂગહા

અનેન હગુશો દેવાઃ સેન્દ્રરુદ્રદિવાકરાઃ ।
સમેત્ય નિર્જિતા વીરા યે ઽન્યે ચ બલવત્તરાઃ

તદુચ્યતાં કયા દૈત્યો નિહતો મહિષાસુરઃ ।
યાવત્તાં ઘાતયિષ્યાવઃ સ્વસૈન્યપરિવારિતૌ

ઇત્થં તોસ્તુ વદતોર્નર્મદાયાસ્તટે મુને ।
જલવાસાદ્ વિનિષ્ક્રાન્તૌ ચણ્ડમુણ્ડૌ ચ દાનવૌ

તતો ઽભ્યેત્યાસુરશ્રેષ્ઠૌ રક્તબીજં સમાશ્રિતૌ ।
ઊચતુર્વચનં શ્લક્ષ્ણં કો ઽયં તવ પુરસ્સરઃ

સ ચોભૌ પ્રાહ દૈત્યો ઽસૌ શુમ્ભો નામ સુરાર્દનઃ ।
કનીયાનસ્ય ચ ભ્રાતા દ્વિતીયો હિ નિશુમ્ભકઃ

એતાવાશ્રિત્ય તાં દુષ્ટાં મહિષઘ્નીં ન સંશયઃ ।
અહં વિવાહયિષ્યામિ રત્નભૂતાં જગત્ત્રયે

ચણ્ડ ઉવાચ ।
ન સમ્યગુક્તાં ભવતા રત્નાર્હે ઽસિ ન સામ્પ્રતમ્ ।
યઃ પ્રભુઃ સ્યાત્સ રત્નાર્હસ્તસ્માચ્છુમ્ભાય યોજ્યતામ્

તદાચચક્ષે શુમ્ભાય નિસુમ્ભાય ચ કૌશિકીમ્ ।
ભૂયો ઽપિ તદ્વિધાં જાતાં કૌશિકીં રૂપશાલિનીમ્

તતઃ શુમ્ભો નિજં દૂતં સુગ્રીવં નામ દાનવમ્ ।
દૈત્યં ચ પ્રેષયામાસ સકાશં વિન્ધ્યવાસિનીમ્

સ ગત્વા તદ્વચઃ શ્રુત્વા દેવ્યાગત્ય મહાસુરઃ ।
નિશુમ્ભશુમ્બાવાહેદં મન્યુનાબિપરિપ્લુતઃ

સુગ્રીવ ઉવાચ ।
યુવયોર્વચનાદ્ દેવીં પ્રદેષ્ટું દૈત્યનાયકૌ ।
ગતવાનહમદ્યૈવ તામહં વાક્યમબ્રુવમ્

યથા શુમ્ભો ઽતિવિખ્યાતઃ કકુદ્મી દાનવેષ્વપિ ।
સ ત્વાં પ્રાહ મહાભાગે પ્રભુરસ્મિ જગત્ત્રયે

યાનિ સ્વર્ગે મહીષ્ટષ્ઠે પાતાલે ચાપિ સુન્દરિ ।
રત્નાનિ સન્તિ તાવન્તિ મમ વેશ્મનિ નિત્યશઃ

ત્વમુક્તા ચણ્ડમુણ્ડાભ્યાં રત્નભૂતા કૃશોદરિ ।
તસ્માદ્ ભજસ્વમાં વા ત્વં નુશુમ્ભંવા મમાનુજમ્

સા ચાહ માં વિહસતી શૃણુ સુગ્રીવ મદ્વચઃ ।
સત્યમુક્તં ત્રિલોકેશઃ શુમ્ભો રત્નાર્હ એવ ચ

કિં ત્વસ્તિ દુર્વિનીતાયા હૃદયે મે મનોરથઃ ।
યો માં વિજયતે યુદ્ધે સ ભતા સ્યાન્મહાસુર

મયા ચોક્તાવલિપ્તાસિ યો જયેત્ સસુરાસુરાન્ ।
સ ત્વાં કથં ન જયતે સા ત્વમુત્તિષ્ઠ ભામિની

સાથ માં પ્રાહ કિં કુર્મિ યદનાલોચિતઃ કૃતઃ ।
મનોરથસ્તુ તદ્ ગચ્છ સુમ્ભાય ત્વં નિવેદય

તયૈવમુક્તસ્ત્વભ્યાગાં ત્વત્સકાશં મહાસુર ।
સા ચાગ્નિકોટિસદૃશી મત્વૈવં કુરુ યત્ક્ષમમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ।
ઇતિ સુગ્રીવવચનં નિશમ્ય સ મહાસુરઃ ।
પ્રાહ દૂરસ્થિતં સુમ્ભો દાનવં ધૂમ્રલોચનમ્

શુમ્ભ ઉવાચ ।
ધૂમ્રાક્ષ ગચ્છ તાં દુષ્ટાં કેશાકર્ષણવિહ્વલામ્ ।
સાપરાધાં યતા દાસીં કૃત્વા શીઘ્રમિહાનય

યશ્ચાસ્યાઃ પક્ષકૃત્ કશ્ચિદ્ ભવિષ્યતિ મહાબલઃ ।
સ હન્તવ્યો ઽવિચાર્યૈવ યદિ હિ સ્યાત્ પિતામહઃ

સ એવમુક્તઃ શુમ્ભેન ધૂમ્રાક્ષો ઽક્ષૌહિણીશતૈઃ ।
વૃતઃ ષડ્ભિર્મહાતેજા વિન્ધ્યં કિરિમુપાદ્રવત્

સ તત્ર દૃષ્ટ્વા તાં દુર્ગાં ભ્રાન્તદૃષ્ટિરુવાચ હ ।
એહ્યેહિ મૂઢે ભર્તારં શુમ્ભમિચ્છસ્વ કૌશિકી ।
ન ચેદ્ બલાન્નયિષ્યામિ કેશાકર્ષણવિહ્વલામ્

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
પ્રેષિતો ઽસીહ શુમ્ભેન બલાન્નેતું હિ માં કિલ ।
તત્ર કિં હ્યબલા કુર્યાદ્ યથેચ્છસિ તથા કુરુ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ।
એવમુક્તો વિભાવર્યા બલાવાન્ ધૂમ્રલોચનઃ ।
સમ્ભ્યધાવત્ ત્વરિતો ગદામાદાય વીર્યવાન્

તમાપતન્તં સગદં હુઙ્કારેણૈવ કૌશિકી ।
સબલં ભસ્મસાચ્ચક્રે શુષ્કમગ્નિરિવેન્ધનમ્

તતો હાહાકૃતમભૂજ્જગત્યસ્મિશ્ચરાચરે ।
સબલં ભસ્મસાન્નીતં કૌશિક્યા વીક્ષ્ય દાનવમ્

તચ્ચ શુમ્ભો ઽપિ શુશ્રાવ મહચ્છબ્દમુદીરિતમ્ ।
અથાદિદેશ બલિનૌ ચણ્ડમુણ્ડૌ મહાસુરૌ

રુરું ચ બલિનાં શ્રેષ્ઠં તથા જગ્મુર્મુદાન્વિતાઃ ।
તેષાં ચ સૈન્યમતુલં ગજાશ્વરથસંકુલમ્

સમાજગામ સહસા યત્રાસ્તે કોશસંભવા ।
તદાયાન્તં રિપુબલં દૃષ્ટ્વા કોટિશતાવરમ્

સિંહો ઽદ્રવદ્ ધુતસટઃ પાટયન્ દાનવાન્ રણે ।
કાંશ્ચિત્ કરપ્રહારેણ કાંશ્ચિદાસ્યેન લીલયા

નખરૈઃ કાંશ્ચિદાક્રમ્ય ઉરસા પ્રમમાથ ચ ।
તે વધ્યમાનાઃ સિંહેન ગિરિકન્દરવાસિના

ભૂતૈશ્ ચ દેવ્યનુચરૈશ્ચણ્ડમુણ્ડૌ સમાશ્રયન્ ।
તાવાર્ત્તં સ્વબલં દૃષ્ટ્વા કોપપ્રસ્ફુરિતાધરૌ

સમાદ્રવેતાં દુર્ગાં વૈ પતઙ્ગવિવ પાવકમ્ ।
તાવાપતન્તૌ રૌદ્રૌ વૈ દૃષ્ટ્વા ક્રોધપરિપ્લુતા

ત્રિસાખાં ભ્રુકુટીં વક્ત્રે ચકાર પરમેશ્વરી ।
ભ્રુકુટીકુટુલાદ્ દેવ્યા લલાટફલકાદ્ દ્રુતમ્ ।
કાલી કરાલવદના નિઃસૃતા યોગિની શુબા

ખટ્વાઙ્ગમાદાય કરેણ રૌદ્રમસિઞ્ચ કાલાઞ્જનકોશમુગ્રમ્ ।
સંશુષ્કગાત્રા રુધિરાપ્લુતાઙ્ગીનરેન્દ્રમૂર્ધ્ના સ્રજમુદ્વહન્તી

કાંશ્ચિત્ ખડ્ગેન ચિચ્છેદ ખટ્વાઙ્ગેન પરાન્ રણે ।
ન્યષૂદયદ્ ભૃશં ક્રુદ્ધા સરતાશ્વગજાન્ રિપૂન્

ચર્માઙ્કુશં મુદ્ગરં ચ સધનુષ્કં સઘણ્ટિકમ્ ।
કુઞ્જરં સહ યન્ત્રેણ પ્રતિક્ષેપ મુકે ઽમ્બિકા

સચક્રકૂબરરથં સસારથિતુરઙ્ગમમ્ ।
સમં યોધેન વદને ક્ષિપ્ય ચર્વયતે ઽમ્બિકા

એકં જગ્રાહ કેશેષુ ગ્રીવાયમપરં તથા ।
પાદેનાક્રમ્ય ચૈવાન્યં પ્રેષયામાસ મૃત્યવે

તતસ્તુ તદ્ બલં દેવ્યા ભક્ષિતં સબલાધિપમ્ ।
રુરુર્દૃષ્ટ્વા પ્રદુદ્રાવ તં ચણ્ડિ દદૃશે સ્વયમ્

આજઘાનાથ શિરસિ ખટ્વાઙ્ગેન મહાસુરમ્ ।
સ પપાત હતો ભૂમ્યાં છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ

તતસ્તં પતિતં દૃષ્ટ્વા પશોરિવ વિભાવરી ।
કોશમુત્કર્તયામાસ કર્ણાદિચરણાન્તિકમ્

સા ચ કોશં સમાદાય વબન્ધ વિમલા જટાઃ ।
એકા ન બન્ધમગમત્ તામુત્પાટ્યાક્ષિપદ્ ભુવિ

સા જાતા સુતરાં રૌદ્રી તૈલાભ્યક્તશિરોરુહા ।
કુષ્ણાર્ધમર્ધશુક્લં ચ ધારયન્તી સ્વકં વપુઃ

સાબ્રવીદં વરમેકં તુ મારયામિ મહાસુરમ્ ।
તસ્યા નામ તદા ચક્રે ચણ્ડમારીતિ વિશ્રુતમ્

પ્રાહ ગચ્છસ્વ સુભગે ચણ્ડમુણ્ડાવિહાનય ।
સ્વયં હિ મારયિષ્યામિ તાવાનેતું ત્વમર્હસિ

શ્રુત્વૈવં વચનં દેવ્યાઃ સાભ્યદ્રવત્ તાવુભૌ ।
પ્રદુદ્રુવતુર્ભયાર્ત્તૌ દિશમાશ્રિત્ય દક્ષિણામ્

તતસ્તાવપિ વેગેન પ્રાધાવત્ ત્યક્તવાસસૌ ।
સાધિરુહ્ય મહાવેગં રાસભં ગરુડોપમમ્

યતો ગતૌ ચ તૌ દૌત્યૌ તત્રૈવાનુયયૌ શિવા ।
સા દદર્શ તદા પૌણ્ડ્રં મહિષં વૈ મસ્ય ચ

સા તસ્યોત્પાટયામાસ વિષાણં ભુજગાકૃતિમ્ ।
તં પ્રગૃહ્ય કરેણૈવ દાનવાવન્વગાજ્જવાત્

તૌ ચાપિ ભૂમિં સંત્યજ્ય જગ્મતુર્ગગનં તદા ।
વેગેનાબિસૃતા સા ચ રાસભેન મહેશ્વરી

તતો દદર્શ ગરુડં પન્નગેન્દ્રં ચિષાદિષુમ ।
કર્કોટકં સ દૃષ્ટ્વા ઊર્ધ્વરોમા વ્યજાયત

ભયાન્માર્યશ્ચ ગરુડો માંસપિણ્ડોપમો બભૌ ।
ન્યપતંસ્તસ્ય પત્રાણિ રૌદ્રાણિ હિ પતત્ત્રિણઃ

ખગેન્દ્રપત્રાણ્યાદાય નાગં કર્કોટકં તથા ।
વેગેનાનુસરદ્ દેવી ચણ્ડમુણ્ડૌ ભયાતુરૌ

સંપ્રાપ્તૌ ચ તદા દેવ્યા ચણ્ડમુણ્ડૌ મહાસુરૌ ।
બદ્ધૌ કર્કોટકેનૈવ બદ્ધ્વા વિન્ધ્યમુપાગમત્

નિવેદયિત્વા કૌશિક્યૈ કોશમાદાય ભેરવમ્ ।
શિરોભિર્દાનવેન્દ્રાણાં તાર્ક્ષ્યપત્રૈશ્ચ શોભનૈઃ

કૃત્વા સ્રજમનૌપમ્યાં ચણ્ડિકાયૈ ન્યવેદયત્ ।
ઘર્ઘરાં ચ મૃગેન્દ્રસ્ય ચર્મણઃ સા સમાર્પયત્

સ્રજમન્યૈઃ ખગેન્દ્રસ્ય પત્રૈર્મૂર્ઘ્નિ નિબધ્ય ચ ।
આત્મના સા પપૌ પાનં રુધિરં દાનવેષ્વપિ

ચણ્ડા ત્વાદાય ચણ્ડં ચ મુણ્ડં ચાસુરનાયકમ્ ।
ચકાર કુપિતા દુર્ગા વિશિરસ્કૌ મહાસુરૌ

તયોરેવાહિના દેવી શેખરં સુષ્કરેવતી ।
કૃત્વા જગામ કૌશિક્યાઃ સકાશં માર્યયા સહ

સમેત્ય સાબ્રવીદ્ દેવિ ગૃહ્યતાં શેખરોત્તમઃ ।
ગ્રથિતો દૈત્યશીર્ષાભ્યાં નાગરાજેન વેષ્ટિતઃ

તં શેખરં શિવા ગૃહ્ય ચણ્ડાયા મૂર્ધ્નિ વિસ્તૃતમ્ ।
બબન્ધ પ્રાહ ચૈવૈનાં કૃતં કર્મ સુદારુણમ્

શેખરં ચણ્ડમુણ્ડાભ્યાં યસ્માદ્ ધારયસે શુભમ્ ।
તસ્માલ્લોકે તવ ખ્યાતિશ્ચામુણ્ડેતિ ભવિષ્યતિ

ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં ત્રિનેત્રા મા ચણ્ડમુણ્ડસ્રજધારિણીં વૈ ।
દિગ્વાસસં ચાભ્યવદત્ પ્રતીતા નિષૂદય ખારિબલાન્યમૂનિ

સા ત્વેવમુક્તાથ વિષાણકોટ્યા સુવેગયુક્તેન ચ રાસભેન ।
નિષૂદયન્તી રિપુસૈન્યમુગ્રં ચચાર ચાન્યાનસુરાંશ્ચખાદ

તતો ઽમ્બિકાયાસ્ત્વથ ચર્મમુણ્ડયા માર્યા ચ સિંહેન ચ ભૂતસંઘૈઃ ।
નિપાત્યમાના દનુપુઙ્ગવાસ્તે કકુદ્મિનં શુમ્ભમુપાશ્રયન્ત