वामन पुराण · अध्याय 29

इति श्रीवामनपुराणे अष्टाविंशो ऽध्यायः
पुलस्त्य उवाच ।
कश्यपस्य दनुर्नाम भार्यासीद् द्विजसत्तम ।
तस्याः पुत्रत्रयं चासीत् सहस्राक्षाद् बलाधिकम्

ज्येष्ठः सुम्भ इति ख्यातो निशुम्भश्चापरो ऽसुरः ।
तृतीयो नमुचिर्नाम महाबलसमन्वितः

यो ऽसौ नमुचिरित्येवं ख्यातो दनुसुतो ऽसुरः ।
तं हन्तुमिच्छति हरिः प्रगृह्य कुलिशं करे

त्रिदिवेशं समायान्तं नमुचिस्तद्भयादथ ।
प्रविवेश रथं भानोस्ततो नाशकदच्युतः

शक्रस्तेनाथ समयं चक्रे सह महात्मना ।
अवध्यत्वं वरं प्रादाच्छस्त्रैरस्त्रैश्च नारद

ततो ऽवध्यत्वमाज्ञाय शस्त्रादास्त्राच्च नरद ।
संत्यज्य भास्कररथं पातालमुपयादथ

स निमज्जन्नपि जले सामुद्रं फेनसुत्तमम् ।
ददृशे दानवपतिस्तं प्रगृह्येदमब्रवीत्

यदुक्तं देवपतिना वासवेन वचो ऽस्तु तत् ।
अयं स्पृशतु मां फेनः पराभ्यां गृह्य दानवः

मुखनासाक्षिकार्णादीन् संममार्ज्ज यथेच्छया ।
तस्मिञ्छक्रो ऽजद् वज्रमन्तर्हितमपीश्वरः

तेनासौ भग्ननासास्यः पपात च ममार च ।
समये च तथा नष्टे ब्रह्महत्यास्पृशद्धरिम्

स वै तीर्थं समासाद्य स्नातः पापादमुच्यत ।
ततो ऽस्य भ्रातरौ वीरौ क्रुद्धौ सुम्भनिशुम्भकौ

उद्योगं सुमहत्कृत्वा सुरान् बाधितुमागतौ ।
सुरास्ते ऽपि सहस्राक्षं पुरस्कृत्य विनिर्ययुः

जितास्त्वाक्रम्य दैत्याभ्यां सबलाः सपदानुगाः ।
शक्रस्याहृत्य च गजं याम्यं च महिषं बलात्

वरुणस्य मणिच्छत्रं गदां वै मारुततस्य च ।
निधनः पद्मशङ्खाद्या हृतास्त्वाक्रम्य दानवैः

त्रैलोक्यं वशगं चास्ते ताभ्यां नारद सर्वतः ।
तदाजग्मुर्महीपृष्ठं ददृशुस्ते महासुरम्

रक्तबीजमथोचुस्ते को भवानिति सो ऽब्रवीत् ।
स चाह दैत्यो ऽस्मि विभो सचिवो महिषस्य तु

रक्तबीजेति विख्यातो महावीर्यो महाभुजः ।
अमात्यौ रुचिरौ वीरौ चण्डमुण्डाविति श्रुतौ

तावारतां सलिले मग्नौ भयाद् देव्या महाभुजौ ।
यस्त्वासीत् प्रभूरस्माकं महिषो नाम दानवः

निहतः स महादेव्या विन्ध्यशैले सुविस्तृते ।
भवन्तौ कस्य तनयौ कौ वा नाम्ना पिरश्रुतौ ।
किंवीर्यौ किंप्रभावौ च एतच्छंसितुमर्हथः

शुम्भनिशुम्भावूचतुः ।
अहं शुंभ इति ख्यातो दनोः पुत्रस्तथौरसः ।
निशुम्भो ऽयं मम भ्राता कनीयान् शत्रुपूगहा

अनेन हगुशो देवाः सेन्द्ररुद्रदिवाकराः ।
समेत्य निर्जिता वीरा ये ऽन्ये च बलवत्तराः

तदुच्यतां कया दैत्यो निहतो महिषासुरः ।
यावत्तां घातयिष्यावः स्वसैन्यपरिवारितौ

इत्थं तोस्तु वदतोर्नर्मदायास्तटे मुने ।
जलवासाद् विनिष्क्रान्तौ चण्डमुण्डौ च दानवौ

ततो ऽभ्येत्यासुरश्रेष्ठौ रक्तबीजं समाश्रितौ ।
ऊचतुर्वचनं श्लक्ष्णं को ऽयं तव पुरस्सरः

स चोभौ प्राह दैत्यो ऽसौ शुम्भो नाम सुरार्दनः ।
कनीयानस्य च भ्राता द्वितीयो हि निशुम्भकः

एतावाश्रित्य तां दुष्टां महिषघ्नीं न संशयः ।
अहं विवाहयिष्यामि रत्नभूतां जगत्त्रये

चण्ड उवाच ।
न सम्यगुक्तां भवता रत्नार्हे ऽसि न साम्प्रतम् ।
यः प्रभुः स्यात्स रत्नार्हस्तस्माच्छुम्भाय योज्यताम्

तदाचचक्षे शुम्भाय निसुम्भाय च कौशिकीम् ।
भूयो ऽपि तद्विधां जातां कौशिकीं रूपशालिनीम्

ततः शुम्भो निजं दूतं सुग्रीवं नाम दानवम् ।
दैत्यं च प्रेषयामास सकाशं विन्ध्यवासिनीम्

स गत्वा तद्वचः श्रुत्वा देव्यागत्य महासुरः ।
निशुम्भशुम्बावाहेदं मन्युनाबिपरिप्लुतः

सुग्रीव उवाच ।
युवयोर्वचनाद् देवीं प्रदेष्टुं दैत्यनायकौ ।
गतवानहमद्यैव तामहं वाक्यमब्रुवम्

यथा शुम्भो ऽतिविख्यातः ककुद्मी दानवेष्वपि ।
स त्वां प्राह महाभागे प्रभुरस्मि जगत्त्रये

यानि स्वर्गे महीष्टष्ठे पाताले चापि सुन्दरि ।
रत्नानि सन्ति तावन्ति मम वेश्मनि नित्यशः

त्वमुक्ता चण्डमुण्डाभ्यां रत्नभूता कृशोदरि ।
तस्माद् भजस्वमां वा त्वं नुशुम्भंवा ममानुजम्

सा चाह मां विहसती शृणु सुग्रीव मद्वचः ।
सत्यमुक्तं त्रिलोकेशः शुम्भो रत्नार्ह एव च

किं त्वस्ति दुर्विनीताया हृदये मे मनोरथः ।
यो मां विजयते युद्धे स भता स्यान्महासुर

मया चोक्तावलिप्तासि यो जयेत् ससुरासुरान् ।
स त्वां कथं न जयते सा त्वमुत्तिष्ठ भामिनी

साथ मां प्राह किं कुर्मि यदनालोचितः कृतः ।
मनोरथस्तु तद् गच्छ सुम्भाय त्वं निवेदय

तयैवमुक्तस्त्वभ्यागां त्वत्सकाशं महासुर ।
सा चाग्निकोटिसदृशी मत्वैवं कुरु यत्क्षमम्

पुलस्त्य उवाच। ।
इति सुग्रीववचनं निशम्य स महासुरः ।
प्राह दूरस्थितं सुम्भो दानवं धूम्रलोचनम्

शुम्भ उवाच ।
धूम्राक्ष गच्छ तां दुष्टां केशाकर्षणविह्वलाम् ।
सापराधां यता दासीं कृत्वा शीघ्रमिहानय

यश्चास्याः पक्षकृत् कश्चिद् भविष्यति महाबलः ।
स हन्तव्यो ऽविचार्यैव यदि हि स्यात् पितामहः

स एवमुक्तः शुम्भेन धूम्राक्षो ऽक्षौहिणीशतैः ।
वृतः षड्भिर्महातेजा विन्ध्यं किरिमुपाद्रवत्

स तत्र दृष्ट्वा तां दुर्गां भ्रान्तदृष्टिरुवाच ह ।
एह्येहि मूढे भर्तारं शुम्भमिच्छस्व कौशिकी ।
न चेद् बलान्नयिष्यामि केशाकर्षणविह्वलाम्

श्रीदेव्युवाच ।
प्रेषितो ऽसीह शुम्भेन बलान्नेतुं हि मां किल ।
तत्र किं ह्यबला कुर्याद् यथेच्छसि तथा कुरु

पुलस्त्य उवाच। ।
एवमुक्तो विभावर्या बलावान् धूम्रलोचनः ।
सम्भ्यधावत् त्वरितो गदामादाय वीर्यवान्

तमापतन्तं सगदं हुङ्कारेणैव कौशिकी ।
सबलं भस्मसाच्चक्रे शुष्कमग्निरिवेन्धनम्

ततो हाहाकृतमभूज्जगत्यस्मिश्चराचरे ।
सबलं भस्मसान्नीतं कौशिक्या वीक्ष्य दानवम्

तच्च शुम्भो ऽपि शुश्राव महच्छब्दमुदीरितम् ।
अथादिदेश बलिनौ चण्डमुण्डौ महासुरौ

रुरुं च बलिनां श्रेष्ठं तथा जग्मुर्मुदान्विताः ।
तेषां च सैन्यमतुलं गजाश्वरथसंकुलम्

समाजगाम सहसा यत्रास्ते कोशसंभवा ।
तदायान्तं रिपुबलं दृष्ट्वा कोटिशतावरम्

सिंहो ऽद्रवद् धुतसटः पाटयन् दानवान् रणे ।
कांश्चित् करप्रहारेण कांश्चिदास्येन लीलया

नखरैः कांश्चिदाक्रम्य उरसा प्रममाथ च ।
ते वध्यमानाः सिंहेन गिरिकन्दरवासिना

भूतैश् च देव्यनुचरैश्चण्डमुण्डौ समाश्रयन् ।
तावार्त्तं स्वबलं दृष्ट्वा कोपप्रस्फुरिताधरौ

समाद्रवेतां दुर्गां वै पतङ्गविव पावकम् ।
तावापतन्तौ रौद्रौ वै दृष्ट्वा क्रोधपरिप्लुता

त्रिसाखां भ्रुकुटीं वक्त्रे चकार परमेश्वरी ।
भ्रुकुटीकुटुलाद् देव्या ललाटफलकाद् द्रुतम् ।
काली करालवदना निःसृता योगिनी शुबा

खट्वाङ्गमादाय करेण रौद्रमसिञ्च कालाञ्जनकोशमुग्रम् ।
संशुष्कगात्रा रुधिराप्लुताङ्गीनरेन्द्रमूर्ध्ना स्रजमुद्वहन्ती

कांश्चित् खड्गेन चिच्छेद खट्वाङ्गेन परान् रणे ।
न्यषूदयद् भृशं क्रुद्धा सरताश्वगजान् रिपून्

चर्माङ्कुशं मुद्गरं च सधनुष्कं सघण्टिकम् ।
कुञ्जरं सह यन्त्रेण प्रतिक्षेप मुके ऽम्बिका

सचक्रकूबररथं ससारथितुरङ्गमम् ।
समं योधेन वदने क्षिप्य चर्वयते ऽम्बिका

एकं जग्राह केशेषु ग्रीवायमपरं तथा ।
पादेनाक्रम्य चैवान्यं प्रेषयामास मृत्यवे

ततस्तु तद् बलं देव्या भक्षितं सबलाधिपम् ।
रुरुर्दृष्ट्वा प्रदुद्राव तं चण्डि ददृशे स्वयम्

आजघानाथ शिरसि खट्वाङ्गेन महासुरम् ।
स पपात हतो भूम्यां छिन्नमूल इव द्रुमः

ततस्तं पतितं दृष्ट्वा पशोरिव विभावरी ।
कोशमुत्कर्तयामास कर्णादिचरणान्तिकम्

सा च कोशं समादाय वबन्ध विमला जटाः ।
एका न बन्धमगमत् तामुत्पाट्याक्षिपद् भुवि

सा जाता सुतरां रौद्री तैलाभ्यक्तशिरोरुहा ।
कुष्णार्धमर्धशुक्लं च धारयन्ती स्वकं वपुः

साब्रवीदं वरमेकं तु मारयामि महासुरम् ।
तस्या नाम तदा चक्रे चण्डमारीति विश्रुतम्

प्राह गच्छस्व सुभगे चण्डमुण्डाविहानय ।
स्वयं हि मारयिष्यामि तावानेतुं त्वमर्हसि

श्रुत्वैवं वचनं देव्याः साभ्यद्रवत् तावुभौ ।
प्रदुद्रुवतुर्भयार्त्तौ दिशमाश्रित्य दक्षिणाम्

ततस्तावपि वेगेन प्राधावत् त्यक्तवाससौ ।
साधिरुह्य महावेगं रासभं गरुडोपमम्

यतो गतौ च तौ दौत्यौ तत्रैवानुययौ शिवा ।
सा ददर्श तदा पौण्ड्रं महिषं वै मस्य च

सा तस्योत्पाटयामास विषाणं भुजगाकृतिम् ।
तं प्रगृह्य करेणैव दानवावन्वगाज्जवात्

तौ चापि भूमिं संत्यज्य जग्मतुर्गगनं तदा ।
वेगेनाबिसृता सा च रासभेन महेश्वरी

ततो ददर्श गरुडं पन्नगेन्द्रं चिषादिषुम ।
कर्कोटकं स दृष्ट्वा ऊर्ध्वरोमा व्यजायत

भयान्मार्यश्च गरुडो मांसपिण्डोपमो बभौ ।
न्यपतंस्तस्य पत्राणि रौद्राणि हि पतत्त्रिणः

खगेन्द्रपत्राण्यादाय नागं कर्कोटकं तथा ।
वेगेनानुसरद् देवी चण्डमुण्डौ भयातुरौ

संप्राप्तौ च तदा देव्या चण्डमुण्डौ महासुरौ ।
बद्धौ कर्कोटकेनैव बद्ध्वा विन्ध्यमुपागमत्

निवेदयित्वा कौशिक्यै कोशमादाय भेरवम् ।
शिरोभिर्दानवेन्द्राणां तार्क्ष्यपत्रैश्च शोभनैः

कृत्वा स्रजमनौपम्यां चण्डिकायै न्यवेदयत् ।
घर्घरां च मृगेन्द्रस्य चर्मणः सा समार्पयत्

स्रजमन्यैः खगेन्द्रस्य पत्रैर्मूर्घ्नि निबध्य च ।
आत्मना सा पपौ पानं रुधिरं दानवेष्वपि

चण्डा त्वादाय चण्डं च मुण्डं चासुरनायकम् ।
चकार कुपिता दुर्गा विशिरस्कौ महासुरौ

तयोरेवाहिना देवी शेखरं सुष्करेवती ।
कृत्वा जगाम कौशिक्याः सकाशं मार्यया सह

समेत्य साब्रवीद् देवि गृह्यतां शेखरोत्तमः ।
ग्रथितो दैत्यशीर्षाभ्यां नागराजेन वेष्टितः

तं शेखरं शिवा गृह्य चण्डाया मूर्ध्नि विस्तृतम् ।
बबन्ध प्राह चैवैनां कृतं कर्म सुदारुणम्

शेखरं चण्डमुण्डाभ्यां यस्माद् धारयसे शुभम् ।
तस्माल्लोके तव ख्यातिश्चामुण्डेति भविष्यति

इत्येवमुक्त्वा वचनं त्रिनेत्रा मा चण्डमुण्डस्रजधारिणीं वै ।
दिग्वाससं चाभ्यवदत् प्रतीता निषूदय खारिबलान्यमूनि

सा त्वेवमुक्ताथ विषाणकोट्या सुवेगयुक्तेन च रासभेन ।
निषूदयन्ती रिपुसैन्यमुग्रं चचार चान्यानसुरांश्चखाद

ततो ऽम्बिकायास्त्वथ चर्ममुण्डया मार्या च सिंहेन च भूतसंघैः ।
निपात्यमाना दनुपुङ्गवास्ते ककुद्मिनं शुम्भमुपाश्रयन्त