Vallālacarita · Chapter 2.13

iti vallālacarite vyāsapurāṇe puruvaṃśakīrttanaṃ nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ |
atha trayodaśo 'dhyāyaḥ |
vyāsa uvāca:
vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyamātmanaḥ /
samyaksaṃkalpajaḥ kāmo dharmmamūlamidaṃ smṛtam

adhyāpanañcādhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā /
dānaṃ pratigrahaṃ karmma brāhmaṇānāmudāhṛtam

śrūtismṛtī ca viprāṇāṃ cakṣuṣī devanirmmite /
kāṇastatraikayā hīnaḥ dvābhyāmandhaḥ prakīrttitaḥ

vaivāhikegnau kurvvīta gṛhyakarmma yathāvidhi /
pañcayajñavidhānañca paktiñcānvahikīṃ gṛhī

adhyāpanaṃ brahmayajñaḥ pitṛyajñastu tarpaṇam /
homo daivo balibhoto nṛyajño 'tithipūjanam

devatātithibhṛtyānāṃ pitḥṇāmātmanaśca yaḥ /
na nirvvapati pañcānāmucchvasanna sa jīvati

ekarātraṃ vasan vipraḥ kṣatriyaścātithiḥ smṛtaḥ /
anityā hi sthiti ryasmāttasmādatithirucyate

vaiśyaśūdrāvapi prāptau kuṭumbe 'tithidharmmiṇau /
bhojayet sahabhṛtyai stāvānṛśaṃsyaṃ pradarśayan

[[064]]
svadāranirato nityaṃ paradāravivarjjitaḥ /
kṛtahomastu bhuñjīta sāyaṃprātarudāradhīḥ

sarvvataḥ pratigṛhṇīyādavṛttyā karṣito dvijaḥ /
na bhaveddoṣabhāk tena jvalanārkasamo hi saḥ

bhūtānāṃ rakṣaṇaṃ dānamijyādhyayanameva ca /
śivārcanaṃ kṣatriyāṇāṃ tathā nārāyaṇārccanam

nityodyukto dasyuvadhe raṇe kuryyāt parākramam /
nāsya kṛtyatamaṃ kiñcit rājño dasyuvinigrahāt

cāṭabhāṭataskarebhyo mahāsāhasikādibhiḥ /
pīḍyamānāḥ prajā rakṣet kāyasthaiśca viśeṣataḥ

sammānadānasatkāraiḥ vaidikān vāsayet sadā /
rājanyo dharmmakṛtyañca kuryyādeva prayatnataḥ

paṇḍitaṃ nītiśāstrajñaṃ nityañca pratipālayet /
niyojayet sabhāmadhye nityaṃ sadbhiśca saṃyutaḥ

saṃviśet tūryyaghoṣeṇa pratibudhyettathaiva ca /
śāstrāṇi cintayedbuddhyā sarvvakarttavyatāṃ tathā

dṛṣṭvā jyotirvvido vaidyān dadyāt gāṃ kāñcanaṃ mahīm /
niveśikāni ca tathā śrotriyāṇāṃ gṛhāni ca

ya eva dharmmo nṛpateḥ svarāṣṭrapratipālane /
tameva kṛtsnamāpnoti pararāṣṭraṃ vaśaṃ nayan

devabrāhmaṇabhaktaśca pitṛkāryyaparāyaṇaḥ /
svabhāryyānirato nityaṃ ṣaḍbhāgārhaḥ sadā nṛpaḥ

ekāṃśena balaṃ dhāryyaṃ dānamaṃśadvayena ca /
ekāṃśena prakṛtaya ekāṃśenādhikāriṇaḥ

ekāṃśenātmabhogaśca kuṭumbādiprapālanam /
āyasyaivaṃ ṣaḍavibhāgai rvyayaṃ kuryyānmahīpatiḥ

sandhyāmupāsya kurute gītaṃ vādyaṃ manoharam /
nṛtyagītaiśca jagdhīṃ vā strībhirniśi sukhāvahām

gorakṣāṃ kṛṣivāṇijyaṃ kuryyādvaiśyo yathāvidhi /
dānaṃ deyaṃ yathāśaktyā brāhmaṇānāñca bhojanam

dambhamohavinirmmuktastathā vāganasūyakaḥ /
svadāranirato dāntaḥ paradāravivarjjitaḥ

dhanairviprān bhojayitvā yajñakāle tu yājakān /
aprabhutvañca vartteta dharmmeṣvādehapātanāt

yajñādhyayanadānāni kuryyānnityamatandritaḥ /
pitṛkāryyaparaścaiva viṣṇuśivārccanāparaḥ

varṇatrayasya śuśrūṣāṃ kuryyācchūdraḥ prayatnataḥ /
dāsavadbrāhmaṇānāṃ ca viśeṣeṇa samācaret

ayācitapradātā syāt kṛṣiṃ vṛttyarthamāśrayet /
śuddhā tu vṛttistasyaiva kāru-cāraṇa-karmma ca

pākayajñavidhānena yajeddevānatandritaḥ /
tasya tu dvijaśuśrūṣā paro dharmmaḥ prakīrttitaḥ

dhāraṇaṃ jīrṇavastrasya viprasyocchiṣṭabhojanam /
svadāreṣu ratiścaiva paradāravivarjanam

[[066]]
lavaṇaṃ madhutailaṃ ca dadhi takraṃ ghṛtaṃ payaḥ /
na duṣyecchūdrajātīnāṃ kuryyāt sarvvasya vikrayam

kriyābhedaistu sarvveṣāṃ bhṛtivṛttiraninditā /
sīrabhedaiḥ kṛṣiḥ proktā manvādyairbrāhmaṇādiṣu

brāhmaṇaiḥ ṣoḍaśagabaṃ caturūnaṃ tathāparaiḥ /
dvigavaṃ vāntyajaiḥ sīraṃ dṛṣṭvā bhūmārddavaṃ tathā

bhūmiṃ bhitvauṣadhiṃ chitvā hatvā kīṭapipīlikām /
punanti khalu yajñena karṣakā devapūjanāt

vaidikaiḥ karmmabhiḥ puṇyairniṣekādirdvijanmanām /
kāryyaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ceha ca

garbhādhānamṛtau puṃsaḥ savanaṃ spandanāt purā /
turyye 'ṣṭame vā sīmanto janane jātakarmma ca

niṣkramastṛtīyamāsi nāma vyuṣṭe śatāhani /
ṣaṣṭhe 'nnaprāśanaṃ cūḍā janyabde vā yathākulam

karṇavedho vratādeśo vedārambhaḥ kriyāvidhiḥ /
keśāntaḥ snānamudvāho vivāhāgniparigrahaḥ

tretāgnisaṃgrahaśceti saṃskārāḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ /
navaitāḥ karṇavedhāntāḥ mantravarjjaṃ kriyā striyāḥ

vipro garbhāṣṭame varṣe kṣatra ekādaśe tathā /
dvādaśe vaiśyajātistu vratopanayamarhati

tasya prāptavratasyāyaṃ kālaḥ syādviguṇādhikaḥ /
vedavratacyuto vrātyaḥ sa vrātyastomamarhati

brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyastathāsuraḥ /
gāndharbbo rākṣasaścaiva paiśācaścāṣṭamo 'dhamaḥ

ete dharmmāstu catvāraḥ pūrvvaṃ vipre prakīrttitāḥ /
gāndharbbo rākṣasaścaiva kṣatriyasya praśasyate

aprārthitaḥ prayatnena brāhmastu parikīrttitaḥ /
prārthitārthapradānena prājāpatyaḥ prakīrttitaḥ

āsuro draviṇādānāt gāndharbbaḥ samayānmithaḥ /
rākṣaso yuddhaharaṇāt paiśācaḥ kanyakācchalāt

tisrastu bhāryyāḥ kṣatrasya bhāryaikā brāhmaṇasya tu /
ekaiva bhāryyā vaiśyasya śūdrasya ca vidhīyate

kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca kṣatriyasya prakīrttitā /
ekaiva bhāryyā viprasya brāhmaṇī tu vidhīyate

vaiśyaiva bhāryyā vaiśyasya śūdrā śūdrasya kīrttitā /
brāhmaṇo nodvahet kanyāmasavarṇāṃ kadācana

brāhmaṇādvaiśyakanyāyāmambaṣṭho yo vyajāyata /
sa tu śūdratvamāpanno vivahenna tato viśām

śūdrābhāryyasya pātityaṃ rājanyasya yaducyate /
naitanmama mataṃ jñeyaṃ sā tenonnīyate yataḥ

patet vipraśca vaiśyaśca śūdrāṃ kanyāmudāvahan /
pātityaṃ nāsti kṣatrasya śadrūdāropasaṃgrahāt

viprakanyāvivāho 'pi kṛto rājarṣibhiḥ purā /
tejīyasāṃ na doṣāya vahneḥ sarvvabhujo yathā

[[068]]
rājā no nāvamantavyo nṛbuddhyā manurabravīt /
mahatī devatā hyeṣā nararūpeṇa tiṣṭhati

anuṣṭhitantu yaddevairmunibhiryadanuṣṭhitam /
nānuṣṭheyaṃ manuṣyaistaduktaṃ karmma samācaret

ūḍhāyāṃ hi savarṇāyāmaviprāṃ kāmamudvahet /
tasyāmutpāditaḥ putro na savarṇāt prahīyate

kṣatrājjātaḥ kṣatriyāyāṃ kṣatriyaḥ syāt na saṃśayaḥ /
vaiśyāyāṃ ca tathaiva syāt śadrāyāmapi caiva hi

yāvanna vindate jāyāṃ tāvadarddho bhavetpumān /
nārddhaṃ prajāyate sarvvaṃ prajāyete iti śrutiḥ

sakāmāyāntu kanyāyāṃ saṅgame nāstyatikramaḥ /
kintvalaṃkṛtya satkṛtya sa evaināṃ samudvahet

savarṇāmudvahet bhāryyāṃ prathamaṃ dharmmasiddhaye /
tatohyapratilomena yathākāmaṃ vahennṛpaḥ

viṣādyathāmṛtaṃ grāhyamamedhyāt kāñcanaṃ yathā /
nīcādyathottamā vidyā strīratnaṃ duṣkulāttathā

striyoratnānyatho vidyā dharmmaḥ śaucaṃ subhāṣitam /
vividhāni ca śilpāni samādeyāni sarvvataḥ

yatra nāryyastu pūjyante ramante tatra devatāḥ /
yatraitāstu na pūjyante sarvvāstatrāphalāḥ kriyāḥ

prajanārthaṃ mahābhāgā pūjārhā gṛhadīptayaḥ /
striyaḥ śriyaśca geheṣu na viśeṣo 'sti kaścana

utpādanamapatyasya jātasya paripālanam /
pratyahaṃ lokayātrāyāḥ pratyakṣaṃ strī nibandhanam

apatyaṃ dārakarmmāṇi śuśraṣā ratiruttamā /
dārādhīnastathā svargaḥ pitḥṇāmātmanaśca vai