વલ્લાલચરિત · અધ્યાય 2.13

ઇતિ વલ્લાલચરિતે વ્યાસપુરાણે પુરુવંશકીર્ત્તનં નામ દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ ।
અથ ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ:
વેદઃ સ્મૃતિઃ સદાચારઃ સ્વસ્ય ચ પ્રિયમાત્મનઃ ।
સમ્યક્સંકલ્પજઃ કામો ધર્મ્મમૂલમિદં સ્મૃતમ્

અધ્યાપનઞ્ચાધ્યયનં યજનં યાજનં તથા ।
દાનં પ્રતિગ્રહં કર્મ્મ બ્રાહ્મણાનામુદાહૃતમ્

શ્રૂતિસ્મૃતી ચ વિપ્રાણાં ચક્ષુષી દેવનિર્મ્મિતે ।
કાણસ્તત્રૈકયા હીનઃ દ્વાભ્યામન્ધઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

વૈવાહિકેગ્નૌ કુર્વ્વીત ગૃહ્યકર્મ્મ યથાવિધિ ।
પઞ્ચયજ્ઞવિધાનઞ્ચ પક્તિઞ્ચાન્વહિકીં ગૃહી

અધ્યાપનં બ્રહ્મયજ્ઞઃ પિતૃયજ્ઞસ્તુ તર્પણમ્ ।
હોમો દૈવો બલિભોતો નૃયજ્ઞો ઽતિથિપૂજનમ્

દેવતાતિથિભૃત્યાનાં પિત્ઃણામાત્મનશ્ચ યઃ ।
ન નિર્વ્વપતિ પઞ્ચાનામુચ્છ્વસન્ન સ જીવતિ

એકરાત્રં વસન્ વિપ્રઃ ક્ષત્રિયશ્ચાતિથિઃ સ્મૃતઃ ।
અનિત્યા હિ સ્થિતિ ર્યસ્માત્તસ્માદતિથિરુચ્યતે

વૈશ્યશૂદ્રાવપિ પ્રાપ્તૌ કુટુમ્બે ઽતિથિધર્મ્મિણૌ ।
ભોજયેત્ સહભૃત્યૈ સ્તાવાનૃશંસ્યં પ્રદર્શયન્

[[064]]
સ્વદારનિરતો નિત્યં પરદારવિવર્જ્જિતઃ ।
કૃતહોમસ્તુ ભુઞ્જીત સાયંપ્રાતરુદારધીઃ

સર્વ્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદવૃત્ત્યા કર્ષિતો દ્વિજઃ ।
ન ભવેદ્દોષભાક્ તેન જ્વલનાર્કસમો હિ સઃ

ભૂતાનાં રક્ષણં દાનમિજ્યાધ્યયનમેવ ચ ।
શિવાર્ચનં ક્ષત્રિયાણાં તથા નારાયણાર્ચ્ચનમ્

નિત્યોદ્યુક્તો દસ્યુવધે રણે કુર્ય્યાત્ પરાક્રમમ્ ।
નાસ્ય કૃત્યતમં કિઞ્ચિત્ રાજ્ઞો દસ્યુવિનિગ્રહાત્

ચાટભાટતસ્કરેભ્યો મહાસાહસિકાદિભિઃ ।
પીડ્યમાનાઃ પ્રજા રક્ષેત્ કાયસ્થૈશ્ચ વિશેષતઃ

સમ્માનદાનસત્કારૈઃ વૈદિકાન્ વાસયેત્ સદા ।
રાજન્યો ધર્મ્મકૃત્યઞ્ચ કુર્ય્યાદેવ પ્રયત્નતઃ

પણ્ડિતં નીતિશાસ્ત્રજ્ઞં નિત્યઞ્ચ પ્રતિપાલયેત્ ।
નિયોજયેત્ સભામધ્યે નિત્યં સદ્ભિશ્ચ સંયુતઃ

સંવિશેત્ તૂર્ય્યઘોષેણ પ્રતિબુધ્યેત્તથૈવ ચ ।
શાસ્ત્રાણિ ચિન્તયેદ્બુદ્ધ્યા સર્વ્વકર્ત્તવ્યતાં તથા

દૃષ્ટ્વા જ્યોતિર્વ્વિદો વૈદ્યાન્ દદ્યાત્ ગાં કાઞ્ચનં મહીમ્ ।
નિવેશિકાનિ ચ તથા શ્રોત્રિયાણાં ગૃહાનિ ચ

ય એવ ધર્મ્મો નૃપતેઃ સ્વરાષ્ટ્રપ્રતિપાલને ।
તમેવ કૃત્સ્નમાપ્નોતિ પરરાષ્ટ્રં વશં નયન્

દેવબ્રાહ્મણભક્તશ્ચ પિતૃકાર્ય્યપરાયણઃ ।
સ્વભાર્ય્યાનિરતો નિત્યં ષડ્ભાગાર્હઃ સદા નૃપઃ

એકાંશેન બલં ધાર્ય્યં દાનમંશદ્વયેન ચ ।
એકાંશેન પ્રકૃતય એકાંશેનાધિકારિણઃ

એકાંશેનાત્મભોગશ્ચ કુટુમ્બાદિપ્રપાલનમ્ ।
આયસ્યૈવં ષડવિભાગૈ ર્વ્યયં કુર્ય્યાન્મહીપતિઃ

સન્ધ્યામુપાસ્ય કુરુતે ગીતં વાદ્યં મનોહરમ્ ।
નૃત્યગીતૈશ્ચ જગ્ધીં વા સ્ત્રીભિર્નિશિ સુખાવહામ્

ગોરક્ષાં કૃષિવાણિજ્યં કુર્ય્યાદ્વૈશ્યો યથાવિધિ ।
દાનં દેયં યથાશક્ત્યા બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ ભોજનમ્

દમ્ભમોહવિનિર્મ્મુક્તસ્તથા વાગનસૂયકઃ ।
સ્વદારનિરતો દાન્તઃ પરદારવિવર્જ્જિતઃ

ધનૈર્વિપ્રાન્ ભોજયિત્વા યજ્ઞકાલે તુ યાજકાન્ ।
અપ્રભુત્વઞ્ચ વર્ત્તેત ધર્મ્મેષ્વાદેહપાતનાત્

યજ્ઞાધ્યયનદાનાનિ કુર્ય્યાન્નિત્યમતન્દ્રિતઃ ।
પિતૃકાર્ય્યપરશ્ચૈવ વિષ્ણુશિવાર્ચ્ચનાપરઃ

વર્ણત્રયસ્ય શુશ્રૂષાં કુર્ય્યાચ્છૂદ્રઃ પ્રયત્નતઃ ।
દાસવદ્બ્રાહ્મણાનાં ચ વિશેષેણ સમાચરેત્

અયાચિતપ્રદાતા સ્યાત્ કૃષિં વૃત્ત્યર્થમાશ્રયેત્ ।
શુદ્ધા તુ વૃત્તિસ્તસ્યૈવ કારુ-ચારણ-કર્મ્મ ચ

પાકયજ્ઞવિધાનેન યજેદ્દેવાનતન્દ્રિતઃ ।
તસ્ય તુ દ્વિજશુશ્રૂષા પરો ધર્મ્મઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

ધારણં જીર્ણવસ્ત્રસ્ય વિપ્રસ્યોચ્છિષ્ટભોજનમ્ ।
સ્વદારેષુ રતિશ્ચૈવ પરદારવિવર્જનમ્

[[066]]
લવણં મધુતૈલં ચ દધિ તક્રં ઘૃતં પયઃ ।
ન દુષ્યેચ્છૂદ્રજાતીનાં કુર્ય્યાત્ સર્વ્વસ્ય વિક્રયમ્

ક્રિયાભેદૈસ્તુ સર્વ્વેષાં ભૃતિવૃત્તિરનિન્દિતા ।
સીરભેદૈઃ કૃષિઃ પ્રોક્તા મન્વાદ્યૈર્બ્રાહ્મણાદિષુ

બ્રાહ્મણૈઃ ષોડશગબં ચતુરૂનં તથાપરૈઃ ।
દ્વિગવં વાન્ત્યજૈઃ સીરં દૃષ્ટ્વા ભૂમાર્દ્દવં તથા

ભૂમિં ભિત્વૌષધિં છિત્વા હત્વા કીટપિપીલિકામ્ ।
પુનન્તિ ખલુ યજ્ઞેન કર્ષકા દેવપૂજનાત્

વૈદિકૈઃ કર્મ્મભિઃ પુણ્યૈર્નિષેકાદિર્દ્વિજન્મનામ્ ।
કાર્ય્યઃ શરીરસંસ્કારઃ પાવનઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ

ગર્ભાધાનમૃતૌ પુંસઃ સવનં સ્પન્દનાત્ પુરા ।
તુર્ય્યે ઽષ્ટમે વા સીમન્તો જનને જાતકર્મ્મ ચ

નિષ્ક્રમસ્તૃતીયમાસિ નામ વ્યુષ્ટે શતાહનિ ।
ષષ્ઠે ઽન્નપ્રાશનં ચૂડા જન્યબ્દે વા યથાકુલમ્

કર્ણવેધો વ્રતાદેશો વેદારમ્ભઃ ક્રિયાવિધિઃ ।
કેશાન્તઃ સ્નાનમુદ્વાહો વિવાહાગ્નિપરિગ્રહઃ

ત્રેતાગ્નિસંગ્રહશ્ચેતિ સંસ્કારાઃ ષોડશ સ્મૃતાઃ ।
નવૈતાઃ કર્ણવેધાન્તાઃ મન્ત્રવર્જ્જં ક્રિયા સ્ત્રિયાઃ

વિપ્રો ગર્ભાષ્ટમે વર્ષે ક્ષત્ર એકાદશે તથા ।
દ્વાદશે વૈશ્યજાતિસ્તુ વ્રતોપનયમર્હતિ

તસ્ય પ્રાપ્તવ્રતસ્યાયં કાલઃ સ્યાદ્વિગુણાધિકઃ ।
વેદવ્રતચ્યુતો વ્રાત્યઃ સ વ્રાત્યસ્તોમમર્હતિ

બ્રાહ્મો દૈવસ્તથૈવાર્ષઃ પ્રાજાપત્યસ્તથાસુરઃ ।
ગાન્ધર્બ્બો રાક્ષસશ્ચૈવ પૈશાચશ્ચાષ્ટમો ઽધમઃ

એતે ધર્મ્માસ્તુ ચત્વારઃ પૂર્વ્વં વિપ્રે પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
ગાન્ધર્બ્બો રાક્ષસશ્ચૈવ ક્ષત્રિયસ્ય પ્રશસ્યતે

અપ્રાર્થિતઃ પ્રયત્નેન બ્રાહ્મસ્તુ પરિકીર્ત્તિતઃ ।
પ્રાર્થિતાર્થપ્રદાનેન પ્રાજાપત્યઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

આસુરો દ્રવિણાદાનાત્ ગાન્ધર્બ્બઃ સમયાન્મિથઃ ।
રાક્ષસો યુદ્ધહરણાત્ પૈશાચઃ કન્યકાચ્છલાત્

તિસ્રસ્તુ ભાર્ય્યાઃ ક્ષત્રસ્ય ભાર્યૈકા બ્રાહ્મણસ્ય તુ ।
એકૈવ ભાર્ય્યા વૈશ્યસ્ય શૂદ્રસ્ય ચ વિધીયતે

ક્ષત્રિયા વૈશ્યા શૂદ્રા ચ ક્ષત્રિયસ્ય પ્રકીર્ત્તિતા ।
એકૈવ ભાર્ય્યા વિપ્રસ્ય બ્રાહ્મણી તુ વિધીયતે

વૈશ્યૈવ ભાર્ય્યા વૈશ્યસ્ય શૂદ્રા શૂદ્રસ્ય કીર્ત્તિતા ।
બ્રાહ્મણો નોદ્વહેત્ કન્યામસવર્ણાં કદાચન

બ્રાહ્મણાદ્વૈશ્યકન્યાયામમ્બષ્ઠો યો વ્યજાયત ।
સ તુ શૂદ્રત્વમાપન્નો વિવહેન્ન તતો વિશામ્

શૂદ્રાભાર્ય્યસ્ય પાતિત્યં રાજન્યસ્ય યદુચ્યતે ।
નૈતન્મમ મતં જ્ઞેયં સા તેનોન્નીયતે યતઃ

પતેત્ વિપ્રશ્ચ વૈશ્યશ્ચ શૂદ્રાં કન્યામુદાવહન્ ।
પાતિત્યં નાસ્તિ ક્ષત્રસ્ય શદ્રૂદારોપસંગ્રહાત્

વિપ્રકન્યાવિવાહો ઽપિ કૃતો રાજર્ષિભિઃ પુરા ।
તેજીયસાં ન દોષાય વહ્નેઃ સર્વ્વભુજો યથા

[[068]]
રાજા નો નાવમન્તવ્યો નૃબુદ્ધ્યા મનુરબ્રવીત્ ।
મહતી દેવતા હ્યેષા નરરૂપેણ તિષ્ઠતિ

અનુષ્ઠિતન્તુ યદ્દેવૈર્મુનિભિર્યદનુષ્ઠિતમ્ ।
નાનુષ્ઠેયં મનુષ્યૈસ્તદુક્તં કર્મ્મ સમાચરેત્

ઊઢાયાં હિ સવર્ણાયામવિપ્રાં કામમુદ્વહેત્ ।
તસ્યામુત્પાદિતઃ પુત્રો ન સવર્ણાત્ પ્રહીયતે

ક્ષત્રાજ્જાતઃ ક્ષત્રિયાયાં ક્ષત્રિયઃ સ્યાત્ ન સંશયઃ ।
વૈશ્યાયાં ચ તથૈવ સ્યાત્ શદ્રાયામપિ ચૈવ હિ

યાવન્ન વિન્દતે જાયાં તાવદર્દ્ધો ભવેત્પુમાન્ ।
નાર્દ્ધં પ્રજાયતે સર્વ્વં પ્રજાયેતે ઇતિ શ્રુતિઃ

સકામાયાન્તુ કન્યાયાં સઙ્ગમે નાસ્ત્યતિક્રમઃ ।
કિન્ત્વલંકૃત્ય સત્કૃત્ય સ એવૈનાં સમુદ્વહેત્

સવર્ણામુદ્વહેત્ ભાર્ય્યાં પ્રથમં ધર્મ્મસિદ્ધયે ।
તતોહ્યપ્રતિલોમેન યથાકામં વહેન્નૃપઃ

વિષાદ્યથામૃતં ગ્રાહ્યમમેધ્યાત્ કાઞ્ચનં યથા ।
નીચાદ્યથોત્તમા વિદ્યા સ્ત્રીરત્નં દુષ્કુલાત્તથા

સ્ત્રિયોરત્નાન્યથો વિદ્યા ધર્મ્મઃ શૌચં સુભાષિતમ્ ।
વિવિધાનિ ચ શિલ્પાનિ સમાદેયાનિ સર્વ્વતઃ

યત્ર નાર્ય્યસ્તુ પૂજ્યન્તે રમન્તે તત્ર દેવતાઃ ।
યત્રૈતાસ્તુ ન પૂજ્યન્તે સર્વ્વાસ્તત્રાફલાઃ ક્રિયાઃ

પ્રજનાર્થં મહાભાગા પૂજાર્હા ગૃહદીપ્તયઃ ।
સ્ત્રિયઃ શ્રિયશ્ચ ગેહેષુ ન વિશેષો ઽસ્તિ કશ્ચન

ઉત્પાદનમપત્યસ્ય જાતસ્ય પરિપાલનમ્ ।
પ્રત્યહં લોકયાત્રાયાઃ પ્રત્યક્ષં સ્ત્રી નિબન્ધનમ્

અપત્યં દારકર્મ્માણિ શુશ્રષા રતિરુત્તમા ।
દારાધીનસ્તથા સ્વર્ગઃ પિત્ઃણામાત્મનશ્ચ વૈ