Vakyapadiya · Chapter 3.6

dik sādhanam kriyā kāla iti vastvabhidhāyinaḥ
śaktirūpe padārthānām atyantam anavasthitāḥ //

vyatirekasya yo hetur avadhipratipādyayoḥ
ṛjv ity evam yato 'nyena vinā buddhiḥ pravartate //

karmano jātibhedānām abhivyaktir yadāśrayā
sā svair upādhibhir bhinnā śaktir dig iti kathyate //

parāparatve mūrtināṃ deśabhedanibandhane
tata eva prakalpete kramarūpe tu kālataḥ //

ākāśasya pradeśena bhāgaiś cānyaiḥ pṛthak pṛthak
sā saṃyogavibhāgānām upādhitvāya kalpate //

diśo vyavasthā deśānāṃ digvyavasthā na vidyate
śaktayaḥ khalu bhāvānām upakāraprabhāvitāḥ //

pratyastarūpā bhāveṣu dik pūrvety abhidhīyate
pūrvabuddhir yato dik sā samākhyāmātram anyathā //

svāṅgād vyavasthā yā loke na tasyām niyatā diśaḥ
pratyaṅmukhasya yat paścāt tat purastād viparyaye //

deśavyavasthāniyamo dikṣu na vyavatiṣṭhate
rūḍham apy aparatvena pūrvam ity abhidhīyate //

ato bhāṣitapuṃskatvāt puṃvadbhāvo na sidhyati
asminn arthe na śabdena prasavaḥ kva cid ucyate //

dikśakter abhidhāne tu niyataṃ diśi darśanam
pūrvādināṃ yathā ṣaṣṭer jīvitasyāvadhāraṇe //

chāyābhābhyāṃ nagādīnām bhāgabhedaḥ prakalpate
ataddharmasu bhāveṣu bhāgabhedo na kalpate //

paramāṇor abhāgasya diśā bhāgo vidhīyate
bhāgaprakalpanāśaktiṃ prathamāṃ tāṃ pracakṣate //

adeśāś cāpy abhāgāś ca niṣkramā nirupāśrayāḥ
bhāvāḥ saṃsargirūpāt tu śaktibhedaḥ prakalpate //

nirbhāgātmakatā tulyā paramāṇor ghaṭasya ca
bhāgaḥ śaktyantaraṃ tatra parimāṇaṃ ca yat tayoḥ //

yataḥ prakalpate bhedo bhedas tatrāpi dṛśyate
adṛṣṭoparatiṃ bhedam ato 'yuktataraṃ viduḥ //

sarvatra tasya kāryasya darśanād vibhur iṣyate
vibhutvam etad evāhur anyaḥ kāyavatāṃ vidhiḥ //

caitanyavat sthitā loke dikkālaparikalpanā
prakṛtiṃ prāṇināṃ tāṃ hi ko 'nyathā sthāpayiṣyati //

saṃkaro vyavahārāṇāṃ prakṛteḥ syād viparyaye
tasmāt tyajann imān bhāvān punar evāvalambate //

tasyās tu śakteḥ pūrvādi bhedo bhāvāntarāśrayaḥ
bhinnā dik tena bhedena bhedāyaivopakalpate //

avadhitvena cāpekṣā yoge diglakṣaṇo vidhiḥ
pūrvam asyeti ṣaṣṭhy eva dṛṣṭā dharmāntarāśraye //

pūrvādināṃ viparyāso 'dṛṣṭaś cāvadhyasaṃkare
ṛjv etad asyety etac ca liṅgaṃ na vyatikīryate //

antaḥkaraṇadharmo vā bahir evaṃ prakāśate
asyāṃ tv antarbahirbhāvaḥ prakriyāyāṃ na vidyate //

ekatvam āsāṃ śaktīnāṃ nānātvaṃ veti kalpane
avastupatite jñātvā satyato na parāmṛśet //

vikalpātītatattveṣu saṃketopanibandhanāḥ
bhāveṣu vyavahārā ye lokas tatrānugamyate //

naikatvam asty anānātvaṃ vinaikatvena netarat
paramārthe tayor eṣa bhedo 'tyantaṃ na vidyate //

na śaktīnāṃ tathā bhedo yathā śaktimatām sthitiḥ
na ca laukikam ekatvaṃ tāsām ātmasu vidyate //

naikatvaṃ vyavatiṣṭheta nānātvaṃ cen na kalpayet
nānātvaṃ cāvahīyeta yady ekatvaṃ na kalpayet //