વાક્યપદીય · અધ્યાય 3.6

દિક્ સાધનમ્ ક્રિયા કાલ ઇતિ વસ્ત્વભિધાયિનઃ
શક્તિરૂપે પદાર્થાનામ્ અત્યન્તમ્ અનવસ્થિતાઃ ॥

વ્યતિરેકસ્ય યો હેતુર્ અવધિપ્રતિપાદ્યયોઃ
ઋજ્વ્ ઇત્ય્ એવમ્ યતો ઽન્યેન વિના બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે ॥

કર્મનો જાતિભેદાનામ્ અભિવ્યક્તિર્ યદાશ્રયા
સા સ્વૈર્ ઉપાધિભિર્ ભિન્ના શક્તિર્ દિગ્ ઇતિ કથ્યતે ॥

પરાપરત્વે મૂર્તિનાં દેશભેદનિબન્ધને
તત એવ પ્રકલ્પેતે ક્રમરૂપે તુ કાલતઃ ॥

આકાશસ્ય પ્રદેશેન ભાગૈશ્ ચાન્યૈઃ પૃથક્ પૃથક્
સા સંયોગવિભાગાનામ્ ઉપાધિત્વાય કલ્પતે ॥

દિશો વ્યવસ્થા દેશાનાં દિગ્વ્યવસ્થા ન વિદ્યતે
શક્તયઃ ખલુ ભાવાનામ્ ઉપકારપ્રભાવિતાઃ ॥

પ્રત્યસ્તરૂપા ભાવેષુ દિક્ પૂર્વેત્ય્ અભિધીયતે
પૂર્વબુદ્ધિર્ યતો દિક્ સા સમાખ્યામાત્રમ્ અન્યથા ॥

સ્વાઙ્ગાદ્ વ્યવસ્થા યા લોકે ન તસ્યામ્ નિયતા દિશઃ
પ્રત્યઙ્મુખસ્ય યત્ પશ્ચાત્ તત્ પુરસ્તાદ્ વિપર્યયે ॥

દેશવ્યવસ્થાનિયમો દિક્ષુ ન વ્યવતિષ્ઠતે
રૂઢમ્ અપ્ય્ અપરત્વેન પૂર્વમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

અતો ભાષિતપુંસ્કત્વાત્ પુંવદ્ભાવો ન સિધ્યતિ
અસ્મિન્ન્ અર્થે ન શબ્દેન પ્રસવઃ ક્વ ચિદ્ ઉચ્યતે ॥

દિક્શક્તેર્ અભિધાને તુ નિયતં દિશિ દર્શનમ્
પૂર્વાદિનાં યથા ષષ્ટેર્ જીવિતસ્યાવધારણે ॥

છાયાભાભ્યાં નગાદીનામ્ ભાગભેદઃ પ્રકલ્પતે
અતદ્ધર્મસુ ભાવેષુ ભાગભેદો ન કલ્પતે ॥

પરમાણોર્ અભાગસ્ય દિશા ભાગો વિધીયતે
ભાગપ્રકલ્પનાશક્તિં પ્રથમાં તાં પ્રચક્ષતે ॥

અદેશાશ્ ચાપ્ય્ અભાગાશ્ ચ નિષ્ક્રમા નિરુપાશ્રયાઃ
ભાવાઃ સંસર્ગિરૂપાત્ તુ શક્તિભેદઃ પ્રકલ્પતે ॥

નિર્ભાગાત્મકતા તુલ્યા પરમાણોર્ ઘટસ્ય ચ
ભાગઃ શક્ત્યન્તરં તત્ર પરિમાણં ચ યત્ તયોઃ ॥

યતઃ પ્રકલ્પતે ભેદો ભેદસ્ તત્રાપિ દૃશ્યતે
અદૃષ્ટોપરતિં ભેદમ્ અતો ઽયુક્તતરં વિદુઃ ॥

સર્વત્ર તસ્ય કાર્યસ્ય દર્શનાદ્ વિભુર્ ઇષ્યતે
વિભુત્વમ્ એતદ્ એવાહુર્ અન્યઃ કાયવતાં વિધિઃ ॥

ચૈતન્યવત્ સ્થિતા લોકે દિક્કાલપરિકલ્પના
પ્રકૃતિં પ્રાણિનાં તાં હિ કો ઽન્યથા સ્થાપયિષ્યતિ ॥

સંકરો વ્યવહારાણાં પ્રકૃતેઃ સ્યાદ્ વિપર્યયે
તસ્માત્ ત્યજન્ન્ ઇમાન્ ભાવાન્ પુનર્ એવાવલમ્બતે ॥

તસ્યાસ્ તુ શક્તેઃ પૂર્વાદિ ભેદો ભાવાન્તરાશ્રયઃ
ભિન્ના દિક્ તેન ભેદેન ભેદાયૈવોપકલ્પતે ॥

અવધિત્વેન ચાપેક્ષા યોગે દિગ્લક્ષણો વિધિઃ
પૂર્વમ્ અસ્યેતિ ષષ્ઠ્ય્ એવ દૃષ્ટા ધર્માન્તરાશ્રયે ॥

પૂર્વાદિનાં વિપર્યાસો ઽદૃષ્ટશ્ ચાવધ્યસંકરે
ઋજ્વ્ એતદ્ અસ્યેત્ય્ એતચ્ ચ લિઙ્ગં ન વ્યતિકીર્યતે ॥

અન્તઃકરણધર્મો વા બહિર્ એવં પ્રકાશતે
અસ્યાં ત્વ્ અન્તર્બહિર્ભાવઃ પ્રક્રિયાયાં ન વિદ્યતે ॥

એકત્વમ્ આસાં શક્તીનાં નાનાત્વં વેતિ કલ્પને
અવસ્તુપતિતે જ્ઞાત્વા સત્યતો ન પરામૃશેત્ ॥

વિકલ્પાતીતતત્ત્વેષુ સંકેતોપનિબન્ધનાઃ
ભાવેષુ વ્યવહારા યે લોકસ્ તત્રાનુગમ્યતે ॥

નૈકત્વમ્ અસ્ત્ય્ અનાનાત્વં વિનૈકત્વેન નેતરત્
પરમાર્થે તયોર્ એષ ભેદો ઽત્યન્તં ન વિદ્યતે ॥

ન શક્તીનાં તથા ભેદો યથા શક્તિમતામ્ સ્થિતિઃ
ન ચ લૌકિકમ્ એકત્વં તાસામ્ આત્મસુ વિદ્યતે ॥

નૈકત્વં વ્યવતિષ્ઠેત નાનાત્વં ચેન્ ન કલ્પયેત્
નાનાત્વં ચાવહીયેત યદ્ય્ એકત્વં ન કલ્પયેત્ ॥